Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы

2014-05-11T00:04:37Z

Дәулеткерей:

<ref>Жетісу, Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.</ref>
'''Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы''' – [[Алматы облысы|Алматы]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда,]] [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] және ішінара [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан,]] бұрынғы [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары жерінде геологиялық жұмыстар жүргізген өндірістік мекеме. Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы (бұрынғы '' Қазақ геологиялық басқармасы'') 1938 ж. ''«Қазақ гология Тресі» '' негізінде ұйымдасты және сол кезде бүкіл Қазақстанда геологиялық жұмыстар жүргізді. Геологиялық, гидрогеологиялық, геофизикалық жұмыстар ауқымының артуына байланысты бұл мекемеден 1940-1958ж. Бірнеше мекеме өз алдына бөлініп шықты. 1975 жылы 1 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан территориялық гелогия басқармасы құрамында 10 экспедиция, 3 партия, орталық лаборатория, геологиялық техниканы жөнду зауыты, құрылыс учаскесі болды. Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы жұмыс жүргізген жер аумағы герцен тектогенезінен біржола нығайған полеозойлық құрылымдар, Альпі тектогенезі нәтижесінде пайда болған жақпарлы көтерілімдер, тау аралық ойпаңдармен (''Іле, Бал.аш маңы, Шу-Сарысу, Сырдария, т.б''.) сипатталады. Тау аралық ойпаңдардан [[қоңыр көмір]], [[мұнай]], [[Жанғыш газдар|жанғыш газ,]] азот-гелий газы, т.б. палеозойлық құрылымдардан түрлі металдар мен бейруда шикізат кендері табылды. Басқарма түрлі масштабты карталар жасап, іздеу жұмыстарын жүргізді. Солардың нәтижесінде бірнеше металдың, бейрудалық шикізаттардың, құрылыс материалдарының ірі кен орындары ашылып, барланды, игерілді, көптеген өндіріс орны ашылды.

==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
[[Санат:Геология]]

Майстрюк және оның жауынгер достарына арналған ескерткіш (Талдықорған қаласы)

2014-04-06T06:48:51Z

Дәулеткерей: «Ескерткіштер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

<ref>Алматы облыстық Халық Шығармашылығы орталығының жеке ақпараты</ref>
[[Сурет:Maistriyuk.jpg|нобай|оңға|Майстрюк және оның жауынгер достарына арналған ескерткіш]]
'''Карп Лукьянович Майстрюк''' (1887-1921 жж.) - Жетісудың І-ші Қызыл гвардияшылар полкінің командирі.
Батыр Черкасск қорғанысы кезінде, ''Жаркентке'', ''Пржевальскке'', ''Ташкентке'' жорық жасаған кезде полк көптеген жеңіске жетті. 1921 жылдың көктемінде Майстрюк К. Л. Хива түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапты.
<br>
Ескерткіш мәрмәр тастан жасалған үш қабатты постаменттің үстінде пирамида тәрізді бетоннан құйылып, ортасынан төмен қарай мәрмәр таспен қапталған. Ескерткіштің айналасындағы қоршауы темірден жасалған.

==Авторы==
'''''Крым Шымханов'''''
==Дереккөз==
<references/>
[[Санат:Талдықорған]]
[[Санат:Ескерткіштер]]

Мұқағали Мақатаев әдеби-мемориалды мұражайы (Райымбек ауданы Қарасаз селосы)

2014-04-06T06:41:53Z

Дәулеткерей: «Мұражайлар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Mukagali murazhai.jpg|нобай|оңға|Мұқағали Мақатаев мұражайы]]
[[Мұқағали Мақатаев]]тың әдеби<ref>''Ақпараттық кітапша''. Жер жаннаты - Жетісу. [[Астана]]: ''«Атамекен, Қазақстан Картасы»''. [[2012]], – 110 бет</ref> - ескерткіш мұражайы [[1991]] жылы қыркүйекте [[Қазақ КСР]] Министрлер кабинетінің 544 қаулысымен [[Ұ. Қараманов]]тың қол қоюымен ашылды. Бүкілодақтық байқауда [[«Алтын медаль» жүлдесі]]н жеңіп алған [[С. Фазылов]] пен [[Б. Кәрімов]]тың жасаған мұражай жобасы таңдап алынып, 60 жылдық мерейтойында лентасы ілінді. Аудандық партия комитетінің Бірінші хатшысы [[Б. Сабаншиев]] мұражай қадасын қақты. Аудан әкімі [[Қаһарман Мұхтарұлы Күдер]] ол кезде құрылыс жұмысын басқарып, бас маман ретінде адал тер төгіп, қызмет жасады. Колхоз бастығы [[Тұрсын Шорманов]] пен селолық Совет төрағасы [[Ж. Өтеевтер]] де өз үлесін қосты. Мұражай халыққа қызмет етіп, елдің, жердің рухани демеушісі, жас ұрпақтың жебеушісі болып келеді.

Мұражайдың алдына [[1991]] жылы [[Какимов Қадыржан]] мен [[Алжар Мүсірепова]]ның көркемдеуімен, ақынның кеудесінен кескінделген тас мүсіні бейнеленіп қойылды.

[[Қарасаз ауылы]]ндағы [[М. Мақатаев]]тың әдеби- мемориалды мұражайы [[1991]] жылы 4 шілдеде ашылған. Мұражайда 734 экспонат бар, негізгі қоры 548, қосымша қоры -186. Негізгі қорда [[М. Мақатаев]]тың өзі пайдаланған кітаптар, өлеңдерінің қолжазбалары, насыбай шақшасы, шахмат тастары мен тақтасы, жеке гигиеналық заттары, өзі киген киімдері, портфелі, папкасы, т.б. заттары сақтаулы.

[[2011]] жылы ақынның әдеби-мемориалды мұражайына күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді Барлығы 177 млн. теңге бөлініп, қосымша конференц зал салынған. Музей кеңселік жиһаздар мен жаңа технологиялық аудио-бейне, дыбыс-жарық құрал – жабдықтарымен қамтамасыз етілген. [[Мүражай]] директоры – [[Өтеев Жұмаш]], жоғарғы білімді, журналист, мұқағалитанушы. Мұражайда 6 қызметкер жұмыс істейді.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Мұражайлар]]

Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы

2014-04-06T06:37:34Z

Дәулеткерей:

<ref>
#Ж 56 [[ЖЕТІСУ. Энциклопедия]]. – [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. – 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма.
#Алматы облыстық қоғамдық саяси [[«Жетісу» газеті]], № 139 (17551) Сейсенбі 6 желтоқсан, [[2011]] жыл.
</ref>

==Орналасқан жері==
[[Алматы облысы]] [[Ескелді ауданы]]ндағы бұрынғы Шұбар ](1977 жылға дейін) қазіргі Алдабергенов ауылында орналасқан. [[Алматы облысы]] [[Ескелді ауданы]] [[Алдабергенов ауылы]]ндағы екі мәрте Еңбек ері [[Нұрмолда Алдабергенов]]тің мемориалды мұражайы Жетісу өлкесіндегі көрнекті мәдени орындардың бірі.
==Құрылуы==
[[Алматы облысы]] [[Ескелді ауданы]] [[Алдабергенов ауылы]]ндағы екі мәрте Еңбек ері [[Нұрмолда Алдабергенов]]тің мемориалды мұражайы [[Қазақстан Республикасы]] Коммунистік Партиясының бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]тың қолдауымен [[1986]] жылы [[Қазақ ССР]] Министрінің қаулысымен ресми түрде колхоз тарихындағы қоғамдық музей болып құрылды. Оған ауыл шаруашылығының өндірісін ұйымдастырушы, қоғам қайраткері, екі мәрте Социалистік Еңбек ері, екі рет Ленин және Еңбек қызыл Ту ордендерімен, 6 рет Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Үлкен Алтын медалімен марапатталған Нұрмолда Алдабергеновтің есімі берілді.
==Толығырақ==
Музей орналасқан ғимараттың жалпы ауданы 3978 шаршы метр, экспозиция қойылған орынның көлемі - 9,2 шаршы метр. Қазір мұражайда 4706 мұрағат бар. Ондағы жәдігерлер жыл өткен сайын толыға түсуде.
----
Мұражай [[Қазан революция]]сының қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік экономикалық жағдайы, Кеңес өкіметі кезіндегі, кейінгі әлеуметтік өзгерістер, жаппай ұжымдастыру жылдары, ұжымдық қозғалыстың даму жылдары тақырыптарына орай топтастырылып, безендірілген 4 зал мен 4 бөлмеден тұрады. Мұнан өзге бірнеше зал, бөлме, бөлім, бұрыш бар. Онда нар тұлғаның өмірі мен еңбек жолы туралы, шаруашылықтың экономикасы мен мәдениетінің даму кезеңін, еңбек адамдарының тұрмысқа қажетті бұйымдары және еңбек құралдары жинақталған. Сонымен қатар Жетісу өлкесіне танымал батыр, би ақын бабаларымыздың тарихи өмірінен және Нұрмолда Алдабергеновтің үзеңгілестері, халық ақындары, ұлы жазушылар, мемлекет қайраткерлері, шетелден келген қонақтармен бірге болған сәттерінен мағлұмат береді.
----
Мұражай кіреберісіндегі бөлмеде мемлекеттік рәміздер - еліміздің [[Ту]]ы, [[Елтаңба]]сы, [[Гимн]]і орналастырылған. Ол тәуелсіздіктің 20 жылында жеткен жетістіктерді баяндап тұрғандай. Келесі залда Жетісу жеріне танымал әулие батыр бабаларымыз [[Ескелді би]], [[Балпық би]], [[Қабылиса жырау]] және олардың шәкірттерінің суреттері ілінген. Осы залда [[Балпық би]]дің алтыншы ұрпағы Н. Алдабергеновтің балалық шағы мен кемелденген кездерінен сыр шертетін диограмма мен бюсті орналасқан.
----
Келесі залда Н. Алдабергеновтің еңбек жолы [[Түркістан-Сібір]] теміржол құрылысы мен алғашқы колхозды ұйымдастырған колхоз мүшелерінің суреттері ілінген. Одан кейінгі бөлмедегі халқымыздың тұрмыс-тіршілігі, мәдениеті мен қолөнер туындылары көрермендерді қызықтырады.
<br>
Келесі бұрышта [[Ұлы Отан соғысы]]нда Украина жерін азат етуде, жауға пулеметпен оқ жаудырып ерен ерлік көрсеткен [[Кеңес Одағы]]ның батыры, осы елді мекенде туып-өскен [[Матай Байысұлы]]ның мүсіні қойылған. Сонымен қатар соғыс кезіндегі тылдағы өмір, мал шаруашылығын ұйымдастыру, суландыру жүйелерін жүргізу, ауыл мәдениетін көтеру, колхозшылардың тұрмысын жақсарту сияқты жанкешті еңбектері баяндалған.
<br>
Екінші қабаттағы колхозды басқарған бес колхоз бастығының портреті және [[Н. Алдабергенов]]тің жұмыс бөлмесі келушілердің назарын ерекше аударады. Үлкен залда 19 Еңбек Ерінің портреті төрден орын алған және олардың қол жеткен табысын баяндайтын бұрыштар көркемделіп қойылған.
<br>
Мұражай тарихында өшпейтін орын алған көрнекті қоғам қайраткері [[Д.Қонаев]]тың 1986 жылы мұражайға келуі және қолтаңбасы көркемделіп қабырғаға ілінген. Сондай-ақ, [[1988]], [[1995]], [[2002]] жылдары [[Қазақстан Республикасы]]ның бірінші Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] үш мәрте Алдабергенов ауылында және мұражайында болып, өзінің қолтаңбасын қалдырды. Елбасының Н. Алдабергеновтің 100 жылдық мерейтойына жіберген құттықтау хаты да келушілердің назарын аудармай қоймайды.
----
Бұл мұражайға арнайы келген көптеген қоғам қайраткерлері мен қазақтың классик жазушылары ауылдың табысына тәнті болып, республикадағы шаруашылық басшылары мен шетелден келген қонақтар озық тәжірибесін үйренген.
Мұражай экспозициясында тұрған әр жәдігер құнды. Өткен күндердің белгісі кейінгі ұрпаққа мол мұра. Тәуелсіз Қазақстанның жастарына өткен тарих, баға жетпес құнды материалдар мәліметтер беріп, олардың отаншыл, ұлтжанды, еңбекқор болып өсуіне ықпалын тигізері сөзсіз.

==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
[[Санат:Мұражайлар]]

Даңқ обелискісі (Алматы облысы Жансүгіров кенті)

2013-10-20T05:53:11Z

Дәулеткерей:

[[Сурет:Obeliskofzhan.jpg|нобай|оңға|Ақсу ауданы орталығы [[Жансүгіров кенті]]ндегі Даңқ обелискісі]]
<ref>Алматы облыстық Халық Шығармашылығы орталығының жеке ақпараты</ref>

==Құрылған жылы==
1975 жыл

==Обелиск құрылысы==
Биіктігі екі шетіндегісі 18 метрден ортадағы биіктік 27 метр болатын жоғары жағы сүйір келген цемент плитадан құйылған ескерткіш. Композициялық құрылымы үш қыры бір-біріне түйіскен орталары 2 метр қашықтықпен орналасқан төмен жағы жалпақ келген зәулім ескерткіш обелискі 1941-1945 жылдары ҰОС-да құрбан болғандарға арналған, ені 30 см. Ескерткіш биіктігі 0,50 см болатын биіктікке орналасқан. Ескерткішке баспалдақ саты арқылы көтеріледі. Ескерткіш биіктігі 0,50 см болатын шойын темірмен қоршалған. Тастың түсі сұр. Тастың бетіне қоңыр қызыл түсті мәрмәрға ойып жазылған мынадай сөздер бар: «''1941''», екінші жағында «''1945''» деген жазулар жазылған. Ескерткіш орталық саябағында орналасқан. Ескерткішке баратын жол асфальтпен төселінген.

==Дереккөз==
<references/>

[[Санат:Ескерткіштер]]

Ілияс Жансүгіров бюсті (Алматы облысы Жансүгіров кенті)

2013-10-20T05:50:56Z

Дәулеткерей:

[[Сурет:Biustzhan.jpg|нобай|оңға|Жансүгіров кентіндегі [[Ілияс Жансүгіров]] бюсті|350x350px]]
<ref>Алматы облыстық Халық Шығармашылығы орталығының жеке ақпараты</ref><nowiki/>

==Тарихы==
Аудан орталығында ақынның шағын мүсіні 1964 жылы қойылды. 1984 жылы ақынның 90 жылдық мерейтойы қарсаңында оны аудан орталығындағы басты алаңға орнату жөнінде аудан басшыларының бастамасымен арнайы шешім қабылданды. Жаңа мүсінін Мәскеу қаласындағы металды өрнектеп құюмен айналысатын үй құрылысы комбинатында жасалып, әкелінді. Оның іргетасы граниттен қаланды. Ақынның осы мүсіні 2003 жылы орталық алаң төріне биік тұғырға көшіріліп, орны ауыстырылды. Бұл бюст-азаттықтықтың ақ таңын атыруға, Егеменді еліміздің Тәуелсіздігін жақындатуға атсалысқан, азаттықтың жаршысы асыл арыстарымыздың бірі репрессия құрбаны ретінде жала жабылып, ату жазасына үкім шығарылған дүлдүл ақын-жерлесіміз І. Жансүгіровке арнап қойылды. Ескерткіштің интерьерлерінде және орналасқан жерінде үлкен өзгерістер бар. өйткені ескерткіш аудан орталығы Жансүгіров кентінің орталық алаңының солтүстік беткейінде орналасқан болатын. Кейіннен ескерткіш бюст Кеңес дәуірінің көсемі Лениннің орнына қойылып,алаңның орталық бөлігіне ауыстырылды. Алғашқы планировкалық құрылым бойынша Ілиястың бюсті алаңның шетіне орналастырылған. Тарихи және мәдени құндылығын жоғалтуына байланысты Кеңес дәуірінің көсемі Лениннің орнынан алынуына орай, Жансүгіровтің бюсті алаңның орталық бөлігіне ауыстырылды.

==Архитектуралық мәліметтер==
Ені 0,60 см, көлденеңі 1 м, биіктігі 3 м болатын тас постаментке орнатылған ақынның бюсті 1 м биіктіктегі ені 9 м, көлденеңі 12 метрден тұратын сұр түсті, өрнектелген тас кірпіштен қаланған сахна түріндегі алаңқайға қойылған. Алаңқайға жабыстыра қаланған сатылармен көтерілу арқылы шығуға болады. Баспалдақ саны 5-еу. Оның екі жақ шетінде гүл қоятын екі цемент-ваза бар. Ескерткіш-бюсттің артында күн кескінін беретін темір трубалардан орнатылған күн шапақтары бар.

==Дереккөз==
<references/>

[[Санат:Ескерткіштер]]

Даңқ мемориалы (Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылы)

2013-10-19T14:34:39Z

Дәулеткерей:

<ref>Алматы облыстық Халық Шығармашылығы орталығының жеке ақпараты</ref>
[[Сурет:Akmemo.jpg|нобай|оңға|Ақсу ауылындағы Даңқ мемориалы|349x349px]]
==Орнатылу себебі==
Ұлы Отан соғысы жылдары Талдықорған облысы Ақсу ауданының Ақсу ауылының 190-нан аса тұрғыны майдан даласында қаза болды. Ақсу ауылындағы жерлес-жауынгерлерге арналған Даңқ мемориалының ашылуы совет халқының фашистік германияны Жеңісінің 40-жылдығына арналған.Тек ескерткіш алғаш салынған жылы 392 адамның аты жөні қабырғаға жазылып ілінген. Оның ішінде Совет Одағының батыры атағын алған 2 адам бар. 2005 жылы қосымша тағы 2 адамның есімі тіркелді.

==='''Құрылған жылы''': ===
1985 жыл

==Авторлары==
Ескерткіш авторы – мүсінші Е. Қудабаев, сәулетшісі Р. Термер

==Мемориал құрылысы==
Мемориалдың орталығы мрамордан құйылған, 12-метрлік темір-бетоннан тұрғызылған обелиск болып табылады. Жоғарғы жағындағы алюминді сақинаға «1941-1945» деп жазылған, жоғарғы жағында бесжұлдыз қадалған. Обелиск биіктігі 0,80 см, ауданы 1,27 смх1,27 см болатын тік бұрышты қызыл гранитпен қапталған. Ескерткіштің қабырғаларына «Ер есімі ел есінде» деген және ҰОС құрбан болғандардың есімдері жазылған.Обелисктің жанына гипстен жасалған биіктігі 0,70 см.болатын совет солдаттары мүсінделген мәрмәрлі постамент (биіктігі 1,8м) орналасқан. Орталықта орналасқан (обелиск және 2 мүсін) безендірілген шойынмен (3мх5м) қоршалған, бұрыштарына күміс түсті 4 шырақтар орналасқан. Мемориал орналасқан алаңқай, диаметрі 21 см болатын дөңгелек пішінді. Оның беті көк шөппен көмкерілген. Алаңқайдың периметріне қарай обелисктің екі жағынан биіктігі 2,10 см, ені 0,45 см. бетонды жартылай дөңгелек жасаған Жетыбаев (Маңғышлақ) ұлу тасынан қапталған стелла қоршап тұр. Стеллалардың арасы 7м стелланың ішкі және сыртқы беттерінде алюминнен совет солдатының, соғыс құралдары, соғыстан көріністер бейнеленген. Қызыл түске боялған ірі әріптермен жазылған «''Помните''» деген жазу, стелланың ішкі жағында '''ҰОС''' қайтыс болған 194 жерлес-жауынгерлердің, оның ішінде 2 Совет Одағының Батырлары: Н. Есеболатов пен Е. Сиқымовтың аттары жазылған мраморлы тақталар ілінген.

==Маңыздылығы==
Бұл ескерткіш бүгінгі бейбіт күнде өмір кешуге қол жеткізген Отан үшін от кешкен 1941-45 жылдардағы фашистермен болған қанды шайқастан қаза болған Қазақстандықтардың құрметіне арналып қойылды.

==Дереккөз==
<references/>
*http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30772777
*http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10D0002052/compare
[[Санат:Мәдениет]]