Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сурет:Фараб кітапханасы.Түркістан.jpeg

2026-03-31T11:38:29Z

Дауткулова Ақмарал: {{Еркін сурет | сипаттамасы = Фараб кітапханасы.Түркістан | қайнары = Дауткулова Ақмарал Қалиярбекқызы | жасалған уақыты = 27.03.2026 | автор

== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы = Фараб кітапханасы.Түркістан
| қайнары = Дауткулова Ақмарал Қалиярбекқызы
| жасалған уақыты = 27.03.2026
| авторы = Дауткулова Ақмарал Қалиярбекқызы
}}

[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]

== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}

Сурет:Фараб кітапханасы.Түркістан.jpeg

2026-03-31T11:38:29Z

Үлек құдығы

2026-03-26T07:12:05Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Үлек''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]]ндағы құдық, ескі қорым да бар. Үлек сөзі "нар түйенің таза тұқымды бурасы" деген мағынаны береді.<ref>{{кітап|авторы=Б.Қалиев|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Керемет медиа" |жыл=2023|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=978-601-80884-7-6|тиражы=3000 }}</ref> Маңғыстау түйелі өлке болғандықтан, әлдебір биіктікті үлекке теңеп метафоралық атау жасалуы немесе үлекке байланысты бір оқиғаға орай Үлек топонимі туған деуге болады.<ref>{{кітап|авторы=Б.Бияров |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгілері:монография|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мемлекеттік тілді дамыту институты"|жыл=2012|томы= |беттері=130|барлық беті=460|сериясы= |isbn=978-601-7206-35-2|тиражы= 1000}}</ref>

Ел аузында, осында Үлек әулие жатыр делінсе, келесі бір аңыз дерегінде, қорым аты үлек малымен байланыстырылады. «Осы алқапты түрікменнің атақты байы мекен етеді. Оның ондаған табын түйесі болады. Бай түйе тұқымын асылдандырмақ болып, [[Иран]] елінен үлек алдырады. Бір жылы қаңтар айында жараған кезде үлек алыстан аттылы адамды көріп, соған қарай желе жөнеледі. Талшыбықтай жарап, қатқан қайыстай тартылып тұрған Үлек қойсын ба, көзді ашып-жұмғанша жетіп келеді. Он метрдей басын жерге салып, екі жағына теңселе жақындаған да, бұзау тіс отыз екі өрме дойырмен қарақұстан қойып жібереді. Сол кезде үлек екпінімен атқа соққанда, ат та ұшады, үстіндегі жігіт те ұшады. Бірнеше күннен кейін ғана байдың іздеушілері жайрап жатқан үш өліктің үстінен шығады. Үшеуін де сол жерге қаз-қатар көмген екен. Кейін әрлі-бері жүрген адамға үлек көрінеді».<ref>{{кітап|авторы= Нығметуллаев М., Кезбаев Т.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Адай кіндікті әулиелер|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=|жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=232|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
''Үлек'' атауы да көне үл (су) +ек (ағу етістігінің өзгерген формасы болуы мүмкін), сонда атау «аққан су» мағынасын береді. Фоносемантикалық тұрғыдан қарағанда «су», «өзен» мағыналары ''и'' және ''у'' дыбыстары арқылы және олардың (ус, су, уда, йу (ю), и, а, йыл (иль, ыл, ел, жыл, іл, йол, уол, ул т.б.), юг, (юган, ек, ег, йога, ұйы, оек, екка), ул (ол, хол/хул, джуль/жуль, чуль, шул, ула т.б.) формалары арқылы берілген.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]]

Ақшоқы (құдық)

2026-03-18T08:32:53Z

Дауткулова Ақмарал: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Ақшоқы''' – [[Үстірт жазығы]]ның батыс бөлігіндегі [[құдық]], төбе. [[Маңғыстау облысы]] [[Бейнеу]], Түпқараған, [[Маңғыстау ауданы]]нда орналасқан. [[Теңіз]] деңгейінен 150 м биіктікте. Құдықтан жер асты су жолы жүргізілген. Солт-нде Маңғыстау – Бейнеу т. ж. өтеді.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Ақ (сын есім) және төбе (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Шоқы дегеніміз – «формасы конус тәрізді қырат немесе басы сүйірлене біткен тау».<ref>{{кітап|авторы=Конкашпаев Г.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Казахские народные географические термины//Известия АН КазССР. Серия географическая. Вып. 3. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= Известия АН Каз ССР|орны= Алма-Ата |баспасы= |жыл=1951|томы= |беттері=|барлық беті= 3-46|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы: «алыстан ағарып көрінетін, басы сүйірлене біткен, конус формалы төбе және сол төбе жанынан қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Алан (құдық)

2026-02-02T12:15:05Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Алан''' — ру атынан қойылған этногидроним, [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]], Орталық Үстіртте орналасқан құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
«Аландар – біздің заманымыздың I ғасырлардан бастап біздің заманымыздың IV ғасырына дейінгі аралықта географиялық жағынан бүгінгі Қазақстанның батыс аймағын қамти батысқа қарай [[Днепр]], [[Дон]], [[Днестр]], [[Дунай]] аймақтарына дейін (уақытына қарай) мекендеген – сармат – савроматтар делінетін тайпалық бірлестіктің құрамында болған тайпа.<ref>{{кітап|авторы= Қондыбай С. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Есен-қазақ. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Үш қиян |жыл=2002|томы= |беттері= |барлық беті=352|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> С.И.Аджигалиев: «Деректер Аландардың Арал-Каспий аймағында біразға дейін өмір сүргендігін көрсетеді. Оның іздері Үстірттегі Аланқала атауы мен түрікмендердің алан (олам) тайпасының атауында да жатыр», – дейді.<ref>{{кітап|авторы= Аджигалиев С.И. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Генезис традиционной погребально-культовой архитектуры Западного Казахстана (на основе исследования малых форм). |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Ғылым|жыл=1994|томы= |беттері= |барлық беті=260|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Алан этнонимін С.Атаниязов «Словарь туркменских этнонимов» атты монографиясында <ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Словарь туркменских этнонимов.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ашхабад|баспасы= |жыл=1988|томы= |беттері= 19 |барлық беті=180|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> алан этнонимін көнеирандық арияна сөзінен шығарады. Алан – «арийлер елі».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]

Қалқұтан (өзен)

2026-02-02T11:35:34Z

Дауткулова Ақмарал: /* Этимологиясы */

{{Өзен
|атауы = Қалқұтан өзені
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 223
|су алабының ауданы =17,4 мың
|су алабы = [[Есіл]] алабы
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = Ақкөл ауданындағы [[Новорыбинка (Ақмола облысы)|Новорыбинка]] ауылының жанындағы көл
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir = |s_lat_deg =51 |s_lat_min =50 |s_lat_sec =59
|s_lon_dir = |s_lon_deg = 71|s_lon_min = 12|s_lon_sec =10
|сағасы = [[Есіл]] өзені
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = |m_lat_deg = 51|m_lat_min = 47|m_lat_sec =15
|m_lon_dir = |m_lon_deg =69 |m_lon_min = 28|m_lon_sec =22
|еңістігі =
|ел = [[Қазақстан]]
|аймақ =[[Ақмола облысы]] [[Шортанды ауданы|Шортанды]], [[Ақкөл ауданы|Ақкөл]], [[Бұланды ауданы|Бұланды]], [[Сандықтау ауданы|Сандықтау]] және [[Астрахан ауданы|Астрахань]] аудандары
|ортаққордағы санаты =
}}
{{мағына|Қалқұтан}}
'''Қалқұтан''' – [[Есіл]] алабындағы өзен.

== Географиялық орны ==
[[Ақмола облысы]] [[Шортанды ауданы|Шортанды]], [[Ақкөл ауданы|Ақкөл]], [[Бұланды ауданы|Бұланды]], [[Сандықтау ауданы|Сандықтау]] және [[Астрахан ауданы|Астрахань]] аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 223 км, су жиналатын алабы 17,4 мың км2.

== Бастауы ==
Бастауын Ақкөл ауданындағы [[Новорыбинка (Ақмола облысы)|Новорыбинка]] ауылының жанындағы көлден алып, Қалқұтан ауылынан төменде Есіл өзеніне оң жағынан құяды. Басты салалары: Тентек, Дамса, Талдысай, [[Талқара (өзен)|Талқара]], [[Ащысай (өзен, Ақмола облысы)|Ащысай]], [[Боқсық (өзен)|Боқсық]], [[Аршалы (өзен, Ақмола облысы)|Аршалы]], т.б.

== Өсімдігі ==
Өзеннің сол жағалаулық алабы сәл белесті көлдік-аллювийлі жазық, оң жағалауының жер бедері сай, жыралармен тілімденген. Су жиналатын алабы карбонатты қара топырақ және сор жері сортаңдау қара топырақты. Онда далаға тән өсімдіктер өседі. Өзен жайылмасында бұта аралас әр түрлі шалғын шөптесіндер өскен. Оң жағалаулық беткейлерін қайың шоқтары мен бұталар қамтыған. Жоғарғы ағысында шағын қарағай орманы кездеседі. Алабының 1/3-і жыртылған.

== Гидрологиясы ==
Аңғарының ені 0,2 – 0,8 км. Орта ағысында 0,6 – 0,8 км. Шортанкөл көліне дейінгі арнасы жаз айларында құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Қарасуларының тереңдігі 0,5 – 0,8 м, ені 12 – 35 м. Ағын суы бар кездегі тереңдігі 1 – 2,5 м. Қар және жер асты (грунт) суымен толығады. Суы [[қараша]] айының 2-жартысында (140 – 160 күндей) қатып, [[сәуір]]дің 2-онкүндігінде ериді. Төменгі ағысындағы суының минералдығы көктемде 300 – 400 мг/кг, кермектілігі 2,5 – 4,0 мг/экв (жұмсақ және қалыпты кермекті). Жазда минералдығы 800 мг/кг-ға жетіп, кермектілігі 6 – 7 күндей жоғарғы деңгейде болады. Суын ауыз суға, мал суаруға және шаруашылыққа пайдаланады. Қалқұтан бойында жалпы сыйымдылығы 18,8 млн. м3 болатын 5 бөген, жалпы сыйымдылығы 27,5 млн. м3 болатын 209 тоған салынған.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты 3 том, 2 бөлім</ref>

== Этимологиясы ==
Қалқұтан [[Ақмола облысы]]ндағы өзен. Е.Қойшыбаевтың пікірінше: «Қалғұтан атауы «қалың құтан» тіркесінің қысқарған түрі». Ғалымдар бұл атаудың [[алтай тілі]]нде ''Калгуты (Калгануты, Колгут)'' өзен, тау, ал моңғол тілінде қақпалы деген сөздермен төркіндес екенін айтады. Атбасар тұсында Қалқұтанмен қатар айтылатын Жабай өзені бар. Есіл алабындағы бұл екі өзен ескі замандағы ежелгі атаулар.<ref>{{кітап|авторы=Е.Койчубаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Краткий толковый словарь топонимов Казахстана|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Наука"|жыл=1974|томы= |беттері=131-132|барлық беті=274|сериясы= |isbn=|тиражы= 6700}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Еркебай Қойшыбаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақстанның жер-су аттары сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мектеп"|жыл=1985|томы= |беттері=|барлық беті=256|сериясы= |isbn=|тиражы=3600 }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақкөл ауданы өзендері]]
[[Санат:Астрахан ауданы өзендері]]
[[Санат:Бұланды ауданы өзендері]]
[[Санат:Сандықтау ауданы өзендері]]
[[Санат:Шортанды ауданы өзендері]]
[[Санат:Есіл су алабы]]

Ақмыш

2026-02-01T20:32:14Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

‎[[Сурет:Ақмыш.jpg|right|thumb|350px]]

'''Ақмыш ''' – Орталық [[Қаратау]]дың солтүстігіндегі бұлақ.<ref>Қазақ энциклопедиясы, ҚР табиғаты</ref>[[Маңғыстау облысы]] [[Түпқараған ауданы]] жерінде. Қалың [[ши]] өскен жыраны бойлай ағып жатыр. Бұлақты жиектей ағаш егілген. Төменгі жағынан [[тоған]] жасалған. Ақмышта [[1920]] ж. уездік қаржы бөлімінің бастығы Хажы Оңғалбаевтың басшылығымен балалар үйі ашылған. Кейіннен ол Қаңғаға көшірілді. Ақмыш қазіргі саяхатшылар демалатын аялдама.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау ақ (етістік) және ''–мыш'' жұрнағы арқылы жасалған. С.Қондыбай ''–мыш'' тұлғасын оғыз тіліндегі «бұлақ» деген сөз деп қарастырады.<ref>{{кітап|авторы= Қондыбай С. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау географиясы. Толықтырылған екінші басылым |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2007|томы= |беттері= |барлық беті=184|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> [[Топоним]] құрамындағы ''-мыш'' – [[есімше]]нің көне жұрнағы. М.Томанов «''-мыш'' – Орхон Енисей жазбалары тілінде, сондай-ақ кейінгі орта ғасыр жазбаларында да есімшенің өткен шағын жасаған аффикс: ''қалмыш (қалған)'', ''тегміш (түйіскен)'', қазіргі біздің тіліміздегі ''–ған'' аффиксінің қызметін атқарған», – деп көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы= Томанов М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тіл тарихы туралы зерттеулер. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2002|томы= |беттері= 272-273 |барлық беті=616|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Демек, ''Ақмыш'' «аққан бұлақ» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы]]

{{Stub}}

Аққұрлықбалша (құдық)

2026-02-01T20:18:05Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Аққұрлықбалша''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]]ндағы құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және құрлық (зат есім), бал+ша (сын есім) сөздерінің бірігуінен жасалған [[гидроним]]. Жан-жағын су қоршаған қара жердегі суы тәтті, тұщы сулы құдық деген мағынаны білдіреді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Қарақия ауданы географиясы]]

Аққолқа (құдық)

2026-02-01T20:14:42Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Аққолқа''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және қолқа (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған [[гидроним]]. Е.Қойшыбаевтың пікірінше<ref>{{кітап|авторы=Еркебай Қойшыбаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақстанның жер-су аттары сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мектеп"|жыл=1985|томы= |беттері=|барлық беті=256|сериясы= |isbn=|тиражы=3600 }}</ref>, атау этимологиясы "таудың (биік жердің) бір жақ бүйіріндегі мал жайылатын отты жерінен қазылған құдық" деген мағынаны білдіреді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат: Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Ақкіндік (бұлақ)

2026-02-01T20:10:33Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Ақкіндік''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[бұлақ]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және кіндік (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған [[гидроним]]. «Су кіндігі – «қазып келе жатқандағы мол су көзінің орны».<ref>{{кітап|авторы= Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ұланғайыр даланың ұлы мұрасы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері= |барлық беті=224|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Мағынасы «таза, мөлдір сулы, мол су көзді бұлақ» немесе «ортадағы мөлдір сулы бұлақ».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Аджықұй (құдық)

2026-02-01T19:49:22Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Аджықұй''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]], [[Кендірліқиясай]] [[Үстірт]]інің оңтүстік батыс бөлігіндегі [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. ''Аджы'' (сын есім) мен құй (зат есім) сөздердің бірігуінен жасалған [[гидроним]]. ''Аджы'' (көне түріктің сөзі) // ажы – суы ащы, бірақ мал ішуге жарамды құдықтарға қарата айтылып, солай жер атауы болып қалыптасып кеткен: ''Ажы'' Севортянның сөздігінде: «ащы, ащы су, шипалы су» делінген.<ref>{{кітап|авторы= Севортян Э.В. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Этимологический словарь тюркских языков |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы= Наука|жыл=1978|томы= |беттері= |барлық беті=350|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал «Құй деген сөз көне түркі және моңғол тілдерінде ''құд – құды – құйы – құй'' болып келетін, қазіргі қазақ тіліндегі құдық деген мағынада қолданылатын сөзбен төркіндес, яғни құй сөзі жоғарыда айтылып өткен көне түбірінің бір түрі».<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=1974|томы= 1 |беттері= |барлық беті=696|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Бірқатар түркі тілдерінде құдықты құй - ''кьую'' дейді. [[Ноғай]]ша ''қуйы'', құмықша ''къую'', түрікменше ''гуйы''. Құй сөзі өкеміздегі құдық атауларында сақталып қалған: ''Ақшақұй'', ''Үшқұю'', ''Сайқұй'' т.б. құдық атаулары кездеседі. «Құд (-ық) – құй – құйы сөздеріндегі ''д'' мен ''й'' дыбыстарының алмасып келуі түркі тілдерінде бар құбылыс. Құдық дегендегі ''–ық'' жұрнағы – етістіктен зат есім тудыратын жұрнақ». Сонда атау «суы ащы құдық» деген мағынаны білдіреді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Қарақия ауданы географиясы]]

Аран (құдық)

2026-02-01T19:45:18Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Аран''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Көнетүркі тілінің сөздігінде аран «мал қора, ат қора»<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Древнетюркский словарь |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ленинград|баспасы="Наука"|жыл=1969|томы= |беттері=|барлық беті=715|сериясы= |isbn=|тиражы=6000}}</ref> делінген. «Аран атындағы жер атаулары түбекте бірнеше. Олар көбіне түздің құлан, киік, қарақұйрық сияқты аңдарын қамап ұстауға ыңғайлы ұрымтал тұстардан қазылған орлар, тас қоршаулар».<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау энциклопедиясы. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=632|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал азербайжан тілінде аран – «жылы орын, жазықтық» деген мағына береді.<ref>{{кітап|авторы= Ашурбейли С.Б. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= О топонимике «Аран» //История топонимических исследований.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Баку|баспасы= |жыл=1992|томы= |беттері= |барлық беті=47-56|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сонымен атау «ық жерден, суықтан қорғайтын, тау етектерінен қазылған ор, құдық» дегенді білдіретін тәрізді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Арасанбұға (құдық)

2026-02-01T19:29:46Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Арасанбұға''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Бозащы]]дағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Арасан (зат есім) және бұға (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. «Арасан термині Орта Азияда, [[Моңғолия]]да, [[Қытай]]да, Алтай мен қиыр Шығыста кең тараған. Беретін мағынасы: «минералды су», «шипалы бұлақ». Моңғол тілінде ''аршаан'', қазақ тілінде терминнің арасан түрінде қолданылуы ''с-ш'' дыбыстарының алмасуы әсерінен болған.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Орталық Қазақстанның жер-су аттары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Ғылым|жыл=1989|томы= |беттері=|барлық беті=256|сериясы= |isbn= |тиражы= 1000 }}</ref> Ал бұға туралы Э.М.Мурзаев «қорысты, батпақты ойпаң жер» деп түсінік береді.<ref>{{кітап|авторы=Э.М.Мурзаев|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Очерки топонимики |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы="Мысль"|жыл=1974|томы= |беттері=|барлық беті=382|сериясы= |isbn=|тиражы=45000 }}</ref> Сонда атаудың мағынасы «батпақты ойпаң жерден қазылған шипалы сулы құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Ұлыеспе (құдық)

2026-01-31T19:49:57Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Ұлыеспе''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Ұлы (сын есім) және еспе (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған [[гидроним]]. ''Еспе'' деп Маңғыстауда «сай бойындағы көзі қайраңнан шығатын тайыз құдықтарды айтады».<ref>{{кітап|авторы= Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ұланғайыр даланың ұлы мұрасы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері= |барлық беті=224|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сонда атаудың мағынасы «сай бойынан қазылған, үлкен тайыз құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Ыбық (құдық)

2026-01-31T19:32:36Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Ыбық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]], [[қоныс]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
М.Қашқари сөздігінде: «ыбық – тау ешкі, қырда, тастақ жерлерде өсетін киіктің бір түрі» деген мәлімет кездеседі.<ref>{{кітап|авторы= Қашқари М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Түрік сөздігі: Үш томдық. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Хант|жыл=1997|томы= 1|беттері= |барлық беті=590|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сондай-ақ Ыбық – түрікменнің Бұрыншық руынан тарайтын аталарының бірі екен.<ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Туркменистанин топонимик сөзлиги |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ашхабад|баспасы= |жыл=1970|томы= |беттері= |барлық беті=365|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы: «Ыбық руының қонысы, құдығы».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Шаларан (құдық)

2026-01-31T19:18:50Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Шаларан''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Шал (зат есім) және аран (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған [[гидроним]]. Э.Мурзаев ''«чал – «тас»'', - деп көрсетсе,<ref>{{кітап|авторы=Э.М.Мурзаев|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Очерки топонимики |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы="Мысль"|жыл=1974|томы= |беттері=|барлық беті=382|сериясы= |isbn=|тиражы=45000 }}</ref> Азербайжан топонимиясында ''чал'' – «құдық» делінген.<ref>{{кітап|авторы= С.М.Молла-заде|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Топонимия Северных районов Азербайджана. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Баку|баспасы= |жыл=1979|томы=|беттері= |барлық беті=205|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сонымен қатар «Шал деген ата аңды аранда қамап ұстаған. ''Шаларан'' деген жер аты осы күнге дейін сақталған» деген мәліметте те кездеседі. Дегенмен атаудың мағынасы «тасты ойыстан қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Торғай (құдық)

2026-01-31T18:57:44Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Торғай''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Бұл атау туралы екі түрлі болжам айтуға болады:
1) '''Торғай''' – ''Ерсары'' және ''Сары'' тайпасының руы. [[Этноним]]де [[тотем]]дік мән бар<ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С. К. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Топонимии Каракумов//Ономастика Средней Азии. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Фрунзе |баспасы= |жыл=1980|томы= |беттері= |барлық беті=140|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, «Торғай руының құдығы» деген мағынаны білдіреді. 2) Бірінші сыңарындағы ''тор (төр)'' сөзі [[қырғыз]], қазақ тілдерімен қатар [[тәжік тілі]]нде де «биік таулы жер», «таудың биік жері», «биік, биіктік» мағыналарына ие екенін көреміз<ref>{{кітап|авторы=Телғожа Жанұзақ|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жер-су атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Өнер"|жыл=2011|томы= |беттері=|барлық беті=496|сериясы= |isbn=978-601-209-161-8|тиражы=3000 }}</ref>, ал ''–ғай'' кішірейту мәнін беретін көне жұрнақ. Атаудың мағынасы «аласа, биік емес таудағы құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Шәудір (құдық)

2026-01-31T18:54:20Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Шәудір''' — этногидроним, [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]]. Тереңдігі 6,5-7 метр.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
'''Шәудір''' – ортағасырлық түрікмен тайпасы. «Этноним түрлі дереккөздерде әртүрлі варианттарда кездеседі: Махмуд Қашқарида – Джувалдар, Рашид-ад - Дин, Әбулғазы және Салар Бабада – Джаулдур, Чавулдур, Языджы – оглы — Чавындыр. Барлық дереккөздерде ол антропоэтноним, яғни Көкханның үшінші ұлы, Оғызханның немересінің есімі екендігі айтылады.
Оның мағынасы туралы Рашид-ад-Дин «даңқты және қатты дауысты», Языджы-оглы «әділ және қатты дауысты», Әбулғазы «атақты» және Кононов «әділ» деген түсінік береді. Ал аңыз бойынша этноним «құрмет батыры болуы тиіс» және «атақты» мағынасын береді».<ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С. К. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Топонимии Каракумов//Ономастика Средней Азии. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Фрунзе |баспасы= |жыл=1980|томы= |беттері= |барлық беті=140|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Көрнекті ғалым, академик Қ.Аманниязов: «олар өздерін «Біз Чогдырмыз» («чог» – от) – деп атайды» деген мәлімет береді.<ref>{{кітап|авторы= Аманниязов К.Н. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Туркмены Мангышлака. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= |жыл=2004|томы= |беттері= |барлық беті=143|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сонда атаудың мағынасы «Шәудір руының құдығы».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Үдек

2026-01-31T18:52:35Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Үдек''', Өдек – [[Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген бірнеше құдығы бар тарихи жер.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
М.Қашқари сөздігінде ''үдек'' «құм арасында кездесетін қатты жер».<ref>{{кітап|авторы= Қашқари М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Түрік сөздігі: Үш томдық. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Хант|жыл=1998|томы= 3|беттері= |барлық беті=599|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал түркі тілдерінде үдек - өзек сөзінің бір варианты ретінде қолданылады.<ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Туркменистанин топонимик сөзлиги |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ашхабад|баспасы= |жыл=1970|томы= |беттері= |барлық беті=365|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы «сай-салалы жерден қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Орналасқан жері ==
[[Түпқараған түбегі]]ндегі [[Сарытас]] шығанағының оңтүстігіндегі беткейде орналасқан. [[Жалбарт]] шатқалына қараған сай тұйығын жиектей қазылған. Суы кермек тартады. Аңыз деректері Үдек [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығы кезінде [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]]ды билеген түрікменнің ханы Өдектің қонысы дейді. Соның ақиқаттығын айқындайтын ежелгі қорымдық, қорған орындары сақталған. Үдектен Сарытасқа шығатын тіке жол бар. Жолдың шығыс қапталында сай тұйығында бір түп тұт ағашы өскен.<ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

Уа (құдық)

2026-01-31T18:43:42Z

Дауткулова Ақмарал: дереккөз қосылды

'''Уа''' — этногидроним, [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
''Уа'' атауы ортағасырлық оғызтүрікмен Ыва тайпасының атынан пайда болған. М.Қашқари, Рашид-ад-Дин және Абулғазыда Ива Теңізханның үшінші ұлы, Оғызханның немересі деп беріледі және этнонимнің мағынасы Рашид-ад-Динде «оның дәрежесі бәрінен де биік болады», Абулғазыда «жоғары дәрежелі» деп түсіндіріледі. М.Қашкари сөздігінде көнетүркілік уйа//ува “ұя, отбасы, тек».<ref>{{кітап|авторы= Қашқари М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Түрік сөздігі: Үш томдық. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= Хант|жыл=1998|томы= 3|беттері= |барлық беті=599|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы «Уа (Ыва) тайпасының құдығы».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Түпқараған түбегі

2026-01-31T18:31:47Z

Дауткулова Ақмарал:

{{Түбек
|Атауы =Түпқараған түбегі
|Шынайы атауы =
|Сурет = Маңғыстау облысының шолу картасы.png
|Сурет тақырыбы = Маңғыстау облысында орналасуы
|Координаттары = 44/N/51/E
|CoordScale =
|Елдер = Қазақстан
|Аймақ = Маңғыстау облысы
|Аудан = Түпқараған ауданы
|Акваториялар = Каспий теңізі
|Ауданы = 2500
|Ең биік нүктесі =
|Позициялық карта = Қазақстан
|Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы
|Карта =
|Карта тақырыбы =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Түпқараған түбегі''' – [[Маңғыстау облысы]]ның солтүстік-батысында орналасқан түбек. [[Каспий теңізі]]не сұғына кіріп жатыр.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Дерек көздеріне қарағанда о баста түбектің аты ''Қарағантүп'' болған. Атау қазіргі қалпында ''түп'' (зат есім) және ''қара'' (сын есім), ''қан'' (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. ''Қара'' – көнетүркі тілінде «үлкен» деген мән беретін сөз. Ал қан сөзі «су», «өзен», «бұлақ» мағынасында қолданылатын географиялық термин. ''Түп'' – көнетүркі сөздігінде, «өте тегіс» мәнін береді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Древнетюркский словарь |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ленинград|баспасы="Наука"|жыл=1969|томы= |беттері=|барлық беті=715|сериясы= |isbn=|тиражы=6000}}</ref> Сонда атаудың мәні «үлкен, сулы теп-тегіс түбек».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

==Сипаттамасы==
Ұзындығы 65 км, ені 35 км. Ауданы 2,5 мың км2. Жер бедері үстірт тәріздес толқынды-жонды болып келеді. Абс. биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай 203 м-ден 30 м-ге дейін төмендейді. Жер бедері қатты тілімделген. Түбектің жағалаулары тік жарлы, құламалы. Солтүстік жағаларында теңіз бетіне шығып жатқан тастар кеңінен таралған. Ал батыс, оңтүстік жағаларында теңіз астындағы, кей жерлерде теңіз бетіндегі тастар айқын байқалады. Түбектің көтеріңкі орталық бөліктері [[юра]] және [[Бор кезеңі|бор кезеңдерінің]] [[құмтас]], [[әктас]]тарынан түзілген. Кей жерлерде олардың бетін [[неоген кезеңі]]нің [[конгломерат]] қабаттары жапқан. [[Сармат тайпасы]]нің бақалшақтасты әктастары жиі кездеседі. Олар құрылыс материалдары ретінде кеңінен пайдаланылады.

==Климаты==
Түбекті [[теңіз]] үш жағынан қоршап тұрғанымен климаты шөлді-континенттік. Теңіздің ықпалы жағалау бойында ғана байқалады. Ішкі құрлыққа қарағанда жағалау қыста жылырақ, жазда ыстығы сәл төмендейді. Орташа жылдық температура 11,1°С. Қаңтар айының орташа температурасы –3,2°С, шілдеде 25,6°С. Бірақ қыс кезінде абсолюттік минимум –26°С-қа, ал жазда абсолюттік максимум 43°С-қа дейін көтеріледі. Орташа жылдық температураның 10°С-тан жоғары жиынтығы 3854°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 214 мм. Қар жамылғысы жұқа, 10 см-ден аспайды. Тұрақты қар жамылғысы 18 күн ғана сақталады. Теңіз жағалауында жел 7 ай бойы соғады, кейде теңіз дауылдарына айналады. Жазда солтүстік, солтүстік-батыс желдері басым, ол циклондармен байланысты, ал қыста шығыстан соғады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы 8 м/с. Бұл – [[Қазақстан]]дағы ең жоғарғы көрсеткіш.

==Гидрографиясы==
Түбекте [[өзен]] торы мүлдем жоқаласы Оның әктас және құмтастарының өте кеуекті қуыстарында жер асты [[грунт]] сулары қалыптасады, олардың тереңдігі 10 – 30 м шамасындауылы Сай-жыралар мен ойпаң жерлердің етектерінде жаңбыр мен қар суларынан жиналған бұлақтар мен атан құдықтар бар. Құдықтар шыңырау тереңдігімен ерекшеленеді. Дені таспен өріліп, ауыз жағы шегенделген. Ғасырлар бойы сақталып келе жатқан бұл құдықтардың өз аттары бар: [[Борлы (құдық)|Борлы]], [[Қыштық]], [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық]], [[Шыңырау]], т.б. Тереңдігі 50 – 60 м-ге жетіп, олардың мал шаруашылығы үшін маңызы зор болған. Қазіргі кезде техниканың күшімен құдық суын пайдалануға мүмкіндік туды.

==Топырағы мен өсімдіктері==
Түбектің топырақ құраушы тау жыныстарын 1 – 1,5 м тереңдіктегі әктастарды жапқан саздақтар құрайды. Әктас жер бедерінің көтеріңкі бөліктерінде (әсіресе теңіз жағалауларында) жер бетіне шығып жатыр. Жазық жерлердің солтүстігіндегі шөлдің сор-сортаңды шақпақтасты қоңыр топырағында астық дақылды-бозжусанды (сарпент бозы, мортық, таспашөп), бұталы-бозжусанды және бидайықты-бозжусанды өсімдік топтары өседі; ал ойлы-қырлы жерлерінде олар бозжусанды - бұйырғын, тасбұйырғын және бұталы-бозжусан топтарымен алмасады. Түбек жері жайылым ретінде пайдаланылады.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]]
[[Санат:Каспий теңізі түбектері]]
[[Санат:Қазақстан түбектері]]

Төбел (құдық)

2026-01-31T18:18:52Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Төбел''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Э.В.Севортян «төбел – «маңдайында ағы бар ірі қараға қарата айтылады. Осы жерде сөз ''төбе'' сөзінің мағынасына (холм, верх, вершина) сәйкес келеді, ''-л'' сөзжасаушы көрсеткіш» деп жорамал жасайды.<ref>{{кітап|авторы= Севортян Э.В. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Этимологический словарь тюркских языков |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы= Наука|жыл=1978|томы= |беттері= |барлық беті=350|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Осы пікірге сүйенсек, атаудың мағынасы «төбе жанынан қазылған құдық» тәрізді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Қарақия ауданы географиясы]]

Теппе (құдық)

2026-01-30T20:44:01Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Теппе''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Ә.Спан ''теппе'' «шыңырау құдық ішіне түсіп-шыққан адамның аяғын тіреу үшін жасалатын ойық» деген түсінік береді.<ref>{{кітап|авторы= Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ұланғайыр даланың ұлы мұрасы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері= |барлық беті=224|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал түркі тілінде теппенің – «төбе, дөң, адыр» мағыналары кездеседі. Сонда атаудың мағынасы «биік жерден қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Шелек (құдық)

2026-01-24T20:19:24Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Шелек''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Е.Қойшыбаевтың Шелек [[гидроним]]іне қатысты ''шел'' – «жел» ''+ек'' аффиксі арқылы жасалып, «желді» деген мағынаны білдіреді деген пікірі бар.<ref>{{кітап|авторы=Е.Койчубаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Краткий толковый словарь топонимов Казахстана|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Наука"|жыл=1974|томы= |беттері=131-132|барлық беті=274|сериясы= |isbn=|тиражы= 6700}}</ref> Т.Жанұзақ ''Шелек'' «бастау, қайнарлардан алатын өзен» деген мәнге ие сөз», – дейді.<ref>{{кітап|авторы=Т.Жанұзақ|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақстан географиялық атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=|жыл=2005|томы= |беттері=|барлық беті=256|сериясы= |isbn=9965-798-40-0|тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы «мөлдір, жер асты суымен өнігіп отыратын құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Сарықасқа (Маңғыстау облысы)

2026-01-24T09:42:52Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Сарықасқа''' — антропогидроним. [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]], Солтүстік Үстірттегі бұлақ, ой., құдық Сарықасқа деп аталады.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Сарықасқа – [[Ырсай Бәйімбетұлы]]ның лақап аты. Сарықасқа – Ырсай батырдың тар маңдайлы, басының шашсыз тақыр болуына байланысты қойылған. Елін басқыншылардан қорғап, Жем мен Арал бойына қоныстандыруда ерлігімен көзге түскен.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау энциклопедиясы. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=|жыл=2008|томы= |беттері=|барлық беті=632|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Сағыр (құдық)

2026-01-24T09:27:52Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Сағыр''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Тәжік топонимиясында ''сагир'' «аз, көп емес» деген мән береді.<ref>{{кітап|авторы= Рогозова Л.И.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Словарь географических терминов и других слов, формирующих топонимию Таджикской ССР. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы= |жыл=1975|томы= |беттері= |барлық беті=146|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал М.Қашқаридың сөздігінде: «сағыр – «түбі тар, аузы кең ыдыс» деп беріледі.<ref>{{кітап|авторы= Қашқари М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Түркі сөздігі: Үш томдық. жинағы. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=1997.|томы=1|беттері= |барлық беті=590|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Соған байланысты атаудың мағынасы «суы аз құдық» немесе «аузы кең, түбі тар қазылған [[құдық]]» немесе «суы тұщы, ауызсуы бар жер».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Прохлада (бұлақ)

2026-01-24T09:20:49Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Прохлада''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Мұнайлы ауданы]]ндағы [[бұлақ]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Мағынасы: «салқын ауалы жер немесе салқын сулы бұлақ».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Мұнайлы ауданы географиясы]]

Прохлада (бұлақ)

2026-01-24T09:20:49Z

Дауткулова Ақмарал:

Манашы (құдық)

2026-01-23T06:45:08Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Манашы''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]], солтүстік [[Үстірт]]тегі құдық, жылға. «Оның басталар жерінде ''Манашы'' атты мола тұр. Ел аузындағы аңызда «Қырымның қырық батыры» жырындағы Манашы батыр моласы осы делінеді.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау ман (зат есім) және ащы (сын есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған [[гидроним]]. ''Ман'' – «үндіеуропалық «өзен, су», «тау» деген сөз, ал ''ащы'' – көне түркі тіліндегі ащы құдық. Сонда атаудың мағынасы «ащы сулы жылға, құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Қошақ (құдық)

2026-01-23T00:48:49Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

'''Қошақ''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]], [[Бозащы]] мен Маңғыстау түбектерінің арасындағы [[құдық]], [[шығанақ]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Ел аузында «Ерте заманда ''салор'' мен ''ожақ'' рулары өзара жауласа өмір сүрген деседі. Жер мен су үшін болған көп жылғы қақтығыстардан шаршаған екі жақ бітімге келіпті, бірақ салор жағы көп кешікпей шартты бұзып, ожақ руының Қошақ есімді батырын өлтіреді. Ел жұрты батырды ''Сарытас'' шығанағына таяу жерге жерлейді, содан бері шығанақ та, сол маңдағы көне мола мен құдық та «Қошақ» деп аталады» – делінген.<ref>{{кітап|авторы= Костенко А., Умирбаев Е. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Оживут степи...Тарас Шевченко за Каспием. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Өнер |жыл=1984|томы= |беттері= |барлық беті=232|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал біздің пікірімізше, атау қош (сан есім) және ақ (етістік) сөздерінің бірігуінен жасалған. Оғызша ''қош'' – «қос, екеу», ал ''ақ'' - «ағу» етістігінің қызметінде жұмсалып, тарихи тұрғыдан, су дегенді білдіреді. Сонда атау о баста қос аққан бұлақ, суға байланысты қойылған.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Осындай тұжырымды Е.Қойшыбаевтың сөздігінен де кездестірдік: «екі аққан өзен".<ref>{{кітап|авторы=Е.Койчубаев |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Краткий толковый словарь топонимов Казахстана|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Наука"|жыл=1974|томы= |беттері=131-132|барлық беті=274|сериясы= |isbn=|тиражы= 6700}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Түпқараған ауданы географиясы]]

Кертті (құдық)

2026-01-23T00:14:34Z

Дауткулова Ақмарал: Жаңа бетте: '''Кертті''' — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық. == Атаудың сөзжасамдық сипаты == «Керттің – дөңес жер, тік жар, құ

'''Кертті''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
«Керттің – дөңес жер, тік жар, құлама жар» мағынасымен қатар, ''керт'' деген мал азығына жарамсыз бұталы жел бас өсімдік те кездеседі. Сонда атаудың мағынасы «Дөңес жерден қазылған құдық» немесе «керт өсімдігі қалың өскен жерден қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Кертті (құдық)

2026-01-23T00:14:34Z

Сарышаған (құдық)

2026-01-19T18:32:45Z

Дауткулова Ақмарал: Жаңа бетте: '''Сарышаған''' — Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы құдық. == Атаудың сөзжасамдық сипаты == Атау аналитикалық тәсіл ар

'''Сарышаған''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Сары (сын есім) және тас (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. ''Шаған'' – «тік жарлы, құламалы құз» мәнін береді. Мағынасы «жалпақ не сары түсті тік жарлы төбе маңынан қазылған құдық» болуы мүмкін.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Сарышаған (құдық)

2026-01-19T18:32:45Z

Сақақұдық

2026-01-19T18:25:08Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Сақақұдық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Сақа (зат есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған [[гидроним]]. Көне түркі тілінде ''сақа'' «тау етегі» мағынасын береді.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Древнетюркский словарь |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ленинград|баспасы="Наука"|жыл=1969|томы= |беттері=|барлық беті=715|сериясы= |isbn=|тиражы=6000}}</ref> Мағынасы «тау етегіндегі құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Түпқараған ауданы географиясы]]

Торым (құдық)

2026-01-18T19:19:57Z

Дауткулова Ақмарал: дереккөз қосылды

'''Торым''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]], қоныс.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Э.М.Мурзаев «Моңғол тілдерінде ''тором'' немесе ''тойрим'' – «тақыр», «өсімдік өспеген құрғақ сор» мағынасындағы сөз десе<ref>{{кітап|авторы= Мурзаев Э.М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Словарь народных географических терминов. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы= |жыл=1984|томы= |беттері= |барлық беті=653|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>, М.Қашқаридың сөздігінде «торым деп түйенің ботасын атағандығы» айтылады.<ref>{{кітап|авторы= Қашқари М.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Түркі сөздігі: Үш томдық. жинағы. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=1997|томы=1|беттері= |барлық беті=590|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Ал көне түркі тілі сөздігінде ''турум'' – «өлшем бірлік, бір турум адамның бойына тең құдықтың тереңдігі» деп беріледі.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Древнетюркский словарь |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ленинград|баспасы="Наука"|жыл=1969|томы= |беттері=|барлық беті=715|сериясы= |isbn=|тиражы=6000}}</ref> Демек ''Торым'' атауы –«тақыр», «өсімдік өспеген құрғақ сор» деген атаудан гөрі, біздің ойымызша, «адам бойындай тереңдіктегі құдық» мәнін береді.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Сиырсу (бұлақ)

2026-01-18T18:54:09Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */ дереккөз қостым

'''Сиырсу''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы бұлақ.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау сиыр (сын есім) және су (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Атау сиыр малына қатысты емес сияқты. Сиыр моңғолдың сайыр «құрған өзен арнасы, малта тас» деген мәніндегі сөз.<ref>{{кітап|авторы= Жанұзақ Т. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ономастикасы. Атаулар сыры 3. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2007|томы=|беттері= |барлық беті=544|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы «сайдан аққан су».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Сағақұдық

2026-01-18T18:15:45Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Сағақұдық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]]ндағы құдық, қыстау.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған [[гидроним]]. Саға (зат есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Мағынасы: «тау сілемінің түйіскен жеріндегі құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Түпқараған ауданы географиясы]]

Өгізбай (құдық)

2026-01-16T12:40:38Z

Дауткулова Ақмарал: дереккөз қосылды

'''Өгізбай''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы құдық.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау өгіз (зат есім) және бай (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Өгіз – көне түркілік «ағып жатқан су». Татар гидронимиясын зерттеген Ф.Г.Гарипова бай – «ертедегі өзен ағысынан түзілген аңғарлар, яғни «өзен, құрғақ өзен», ал Орталық Азия топонимиясында: «құрғақ арна» «сусыз алқап» мағынасында қолданылады» деп көрсетеді<ref>{{кітап|авторы= Ф.Г.Гарипова|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Исследования по гидронимии Татарстана|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы= |жыл=1991|томы= |беттері= |барлық беті=294|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>. Мағынасы: «бұрын су аққан арнадан, аңғардан қазылған құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Тобанияз (құдық)

2026-01-16T11:38:03Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Тобанияз''' — антропогидроним, [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]], қоныс.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
[[Тобанияз Әлниязұлы]] – қоғам қайраткері, Адай уездік революциялық комитетінің төрағасы. Атаудың мағынасы: «Тобанияздың қонысы, құдығы».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Тәңке (құдық)

2026-01-16T10:25:43Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Тәңке''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Біздің пікірімізше, құдықтың ол бастағы атауы Таңқы (суы аз) дыбыстық өзгерістерге ұшырап Тәңке болып қалыптасқан. Сонда
атаудың мағынасы: «суы аз құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Тасорпа (құдық)

2026-01-16T10:16:15Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Тасорпа''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Тас (зат есім) және орпа (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Мағынасы: «тасты жерден қазылған аузы кең, тайыз, әрі шегенделмеген [[құдық]]».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Оңқауынды

2026-01-15T13:47:14Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Оңқауынды''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]]ндағы бұлақ.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Оң (сын есім) және қауынды (туынды сын есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Мағынасы: «оң жақтағы басына қауын егілген бұлақ».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бұлақтары]]
[[Санат:Қарақия ауданы географиясы]]

Онқұдық

2026-01-15T12:57:12Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Онқұдық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Бейнеу ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Он (сан есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Осы жерде бір-біріне жақын жатқан он құдыққа байланысты қойылған атау.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Бейнеу ауданы географиясы]]

Қожыққұдық

2026-01-14T17:40:39Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Қожыққұдық''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Қожық (зат есім,адам аты) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. Мағынасы «Қожықтың қаздырған құдығы».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]

Қырықсегізтеппе (құдық)

2026-01-14T17:39:50Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Қырықсегізтеппе''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]], оңтүстік [[Үстірт]]тегі [[құдық]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау қырық сегіз (сан есім) және теппе (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. ''Теппе'' – «шыңырау құдық ішіне түсіп-шыққан адамның аяғын тіреу үшін жасалатын ойық».<ref>{{кітап|авторы= Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ұланғайыр даланың ұлы мұрасы. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері= |барлық беті=224|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Сонда атаудың мағынасы: «қырық сегіз ойықты, теппелі құдық».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан құдықтары]]
[[Санат:Қарақия ауданы географиясы]]

Құздықара (көл)

2026-01-14T17:39:04Z

Дауткулова Ақмарал:

'''Құздықара''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]]ндағы [[көл]].

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Құзды (сын есім) және қара (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. Мағынасы «биік жартасты тау, шоқы жанындағы көл».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан көлдері]]
[[Санат:Түпқараған ауданы географиясы]]

Ырғыз

2026-01-14T17:38:16Z

Дауткулова Ақмарал:

{{Өзен
|атауы = Ырғыз өзені
|шынайы атауы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет атауы =
|карта =
|карта ені =
|карта атауы =
|ұзындығы = 593
|су алабының ауданы = 31 600
|су алабы =
|өзендердің су алабы =
|су шығыны =
|өлшеу орны =
|бастауы = [[Мұғалжар тауы]]
|бастауының орны =
|бастауының биіктігі =
|s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =35 |s_lat_sec =
|s_lon_dir =E |s_lon_deg =59 |s_lon_min =55 |s_lon_sec =
|сағасы = [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзені
|сағасының орны =
|сағасының биіктігі =
|m_lat_dir = N |m_lat_deg =48 |m_lat_min = 15|m_lat_sec =
|m_lon_dir = E |m_lon_deg =62 |m_lon_min =01 |m_lon_sec =
|еңістігі =
|ел = {{KAZ}}
|аймақ = [[Ақтөбе облысы]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]] аудандары
|commons =
}}
'''Ырғыз''' – [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] алабындағы [[өзен]].

== Географиялық орны ==
[[Ақтөбе облысы]]ның [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]] аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 593 км, су жиналатын алабы 31600 км2.
Ақтөбе облысының шығысында орналасқан ол Қостанай, Қарағанды облысымен шекаралас.<ref>Ақтөбе: Энциклопедия - Ақтөбе.<Отандастар - Полиграфия>ЖШС, 2001. - 748 БЕТ</ref>

== Этимологиясы ==
Ырғыз көне гидронимі туралы Ә.Нұрмағамбетов қаз. ырғ "ескі" + көне түркі. үгүз "өзен" сөздерінен біріккен дейді. Т.Жанұзақ ырғыз "ойпаң, ой жерде ағып жатқан өзен мағынасында тұрғанын атап көрсетеді.<ref>{{кітап|авторы=Телғожа Жанұзақ|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ ономастикасы. Атаулар сыры 3 |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Дайк-Пресс"|жыл=2007|томы= |беттері=|барлық беті=524|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref>
Атаудың екінші сыңары ғыз көне түркі үгүз "өзен" мәнді сөзінің қысқарған нұсқасы екені ойға қонымды. Өйткені башқұрт. ''"Ярғазы, Ырғазы, Карғазы"'' атты өзендер бар.<ref>{{кітап|авторы=Бердібек Бияров |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Жер-су аттарының сөзжасамдық үлгілері |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Мемлекеттік тілді дамыту институты"|жыл=2012|томы= |беттері=|барлық беті=460|сериясы= |isbn=978-601-7206-35-2|тиражы=1000 }}</ref>

== Бастауы ==
[[Мұғалжар тауы]]ның шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне құяды.

== Гидрологиясы ==
136 кішігірім саласы бар.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

Басты салалары: [[Бақсайыс]], Үймола, [[Қарабұтақ (өзен, Ырғыз алабы)|Қарабұтақ]], [[Шетырғыз]]. Аңғары жоғарғы ағысында 0,4 - 0,6 км-ден сағасына қарай 1,5 - 1 км-ге кеңейіп, Торғай өзенінің анғарымен тұтасып кетеді. Жайылымы 200 м-ден 2 км-ге дейін өзгереді, сағасына жақын айкын байқалмайды. Арнасы жоғарғы ағысында 20 - 50 м-ден, ортаңғы ағысында 120-160 м-ге дейін жетеді. Ағынының 90%-ы көктемгі су тасу кезінде қалыптасады, жазда төменгі ағысында қарасуларға бөлініп қалады. Суының минералдылығы тасу кезінде 50-100 мг/л-ден сабалық кезеңде 2000 - 3000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шеңбертал ауылы тұсында 6,70 м3/с. Өзен бойынан жалпы сыйымдылығы1,32 млн. м3 болатын 4 тоған салынған.<ref>Атамекен Географиялық энциклопедия. Алматы 2011 ISBN 9965-893-70-5</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Торғай су алабы]]
[[Санат:Әйтеке би ауданы өзендері]]
[[Санат:Ырғыз ауданы өзендері]]

Қайдақ соры

2026-01-14T17:27:50Z

Дауткулова Ақмарал: /* Атаудың сөзжасамдық сипаты */

{{wikify}}
'''Қайдақ соры''' — [[Каспий теңізі]]нің шығыс жағалауында, [[Бозащы түбегі]] мен [[Үстірт]] аралығында орналасқан. [[Маңғыстау облысы]] [[Маңғыстау ауданы]] аумағында, [[Өліқолтық]] шығанағының оң түстігінде жатыр. Ұзындығы 135 км, ені 20 км. Сор табаны Каспий теңізі деңгейінен 28 – 34 м төменде. Оңтүстігін жағалай сазды-батпақты Қаракешу соры орналасқан. Шығыс жағалауын Батыс Үстірт кемерлі шыңы алып жатыр. Бозащы түбегіне қараған батыс бөлігі жайпақ келген. Қайдақ сорының оңтүстігімен [[Шетпе]] – [[Өтеш]] [[темір жол]] және [[автомобиль]] жолдары өтеді. 1978 жылдан бастап Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты (2 м-ден 2,7 м-ге дейін) Қайдақ сорының басым бөлігін су басқан.<ref>Қазақстан Энциклопедиясы</ref>

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
«Ұлы даланың ұланғайыр мұрасы» атты кітапта ''қайдақ'' көне түркі тілінде құстың бір түрінің аты.<ref>{{кітап|авторы= Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ұланғайыр даланың ұлы мұрасы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2006|томы= |беттері= |барлық беті=224|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> 1819 жылы [[Хиуа]]ға келген капитан Муравьев шығанақ атын қайдақ құсының балапан өргізетін отаны деп түсінік береді» – деп жазылады. Ал ''хайдак'' - географиялық термин ретінде «жалғыз тау, жеке тұрған шың, саласы жоқ өзен» деген мағыналарда қолданылатын және негізгі мәні моңғолша «жалғыз» (одинокий) деген сөз<ref>{{кітап|авторы=Мурзаев Э.М. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Словарь народных географических терминов |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва|баспасы="Мысль"|жыл=1984|томы= |беттері=|барлық беті=653|сериясы= |isbn=|тиражы=3000 }}</ref>. Осы пікірге сүйенсек, Қайдақ топонимі «[[Бозащы түбегі]] мен [[Үстірт]] аралығындағы жатқан жалғыз сор» деген мағына береді деп топшылаймыз.<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}

[[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]]
[[Санат:Сорлар]]

Құмбелексор

2026-01-13T21:29:11Z

Дауткулова Ақмарал: толықтыру

'''Құмбелексор''' — [[Маңғыстау облысы]], [[Маңғыстау ауданы]]ндағы сор.

== Атаудың сөзжасамдық сипаты ==
Атау [[аналитикалық тәсіл]] арқылы жасалған. Құм (зат есім) және белек (зат есім), сор (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Көне түркі тілінде белек – «биік, төбе» деген мән береді.<ref>{{кітап|авторы= Атаниязов С.|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Туркменистанин топонимик сӛзлиги |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ашхабад|баспасы= |жыл=1970|томы= |беттері= |барлық беті=365|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> Атаудың мағынасы «биік құмды жердегі сор».<ref>{{кітап|авторы= Б.Ә.Көшімова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=" Нұрлы әлем"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=238|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сорлар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданы географиясы]]