https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D0%93%D0%B0%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80+%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]2026-07-02T23:59:12ZҚатысушы үлестеріMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_(%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF)Өсімдік шаруашылығы (кітап)2024-03-14T04:55:21Z<p>Гаухар Шахметова: </p>
<hr />
<div>{{Басылым<br />
|Атауы = Өсімдік шаруашылығы<br />
|Түпнұсқа атауы = <br />
|Басқа атаулары = <br />
|Сурет = <br />
|Ені = <br />
|Сурет атауы = <br />
|Авторы = Қ. К. Әрінов, Қ. М. Мұсынов, А. Қ. Апушев<br />
|Жанры = <br />
|Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]]<br />
|Түпнұсқаның шыққан уақыты = <br />
|Аудармашы = <br />
|Безендірген = <br />
|Сериясы = <br />
|Баспасы = «Дәуір», [[Алматы]]<br />
|Шыққан уақыты = [[2011 жыл]]<br />
|Беттері = 632<br />
|Типі = <br />
|Алдыңғы = <br />
|Келесі = <br />
|isbn = 978-601-217-166-2<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref><br />
|Lib = <br />
|Уикикітап = <br />
|Қосымша ақпарат = жоғары оқу орындарының студенттеріне, магистранттарына, сонымен қатар Қазақстанның аграрлық кешені мекемелері және фермерлер мен шаруа қожалықтары мамандарына арн. Оқулық<br />
}}<br />
'''Өсімдік шаруашылығы''' — [[2011 жыл]]ы [[Алматы]] қаласы «Дәуір» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы және құрастырушысы — Қ.К. Әрінов, Қ.М. Мұсынов, А.Қ. Апушев. Беттер саны — 632.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-217-166-2&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />
<br />
[[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-217-166-2|978-601-217-166-2]].<ref name=ISBN /><br />
<br />
== Қысқаша мазмұны ==<br />
{{quotation|«Өсімдік шаруашылығы» пәнінің түртектік бағдарламасына сәйкес жазылған оқулықта танаптық дақылдардың тұқымтану мәселелері, өнімдерді, бағдарламалаудың ілімдік негіздері мен іссаналық тәсілдері қарастырылған. Оқулық жоғары оқу орындарының студенттеріне, магистранттарына, сонымен қатар Қазақстанның аграрлық кешені мекемелері және фермер-лер мен шаруа қожалықтары мамандарына арналған оқулық.|}}<br />
<br />
== Тағы қараңыз ==<br />
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]<br />
* [[ISBN]]<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
== Сыртқы сілтемелер ==<br />
* [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }}<br />
<br />
{{book-stub}}<br />
{{Қазақстан кітап палатасы}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақша кітаптар]]<br />
[[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]]<br />
[[Санат:Дәуір баспасының кітаптары]]</div>Гаухар Шахметоваhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8BОрман сусары2024-03-13T11:10:14Z<p>Гаухар Шахметова: </p>
<hr />
<div>{{Taxobox<br />
| name = Орман сусары<br />
| status = LC<br />
| status_system = iucn3.1<br />
| image = Martes martes crop.jpg<br />
| image_width = 250px<br />
| regnum = [[Жануарлар]]<br />
| phylum = [[Хордалылар]]<br />
| classis = [[Сүтқоректілер]]<br />
| ordo = [[Жыртқыштар]]<br />
| familia = [[Сусарлар тұқымдасы]]<br />
| genus = ''[[Сусарлар]]''<br />
| species = '''''M. martes'''''<br />
| binomial = ''Martes martes''<br />
| binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758)<br />
| range_map = European Pine Marten area.png<br />
| range_map_caption = Ареал<br/>(жасыл - байырғы, қызыл - жерсінген)<br />
}}<br />
'''Орман сусары''' ({{lang-la|Martes martes}}) – [[сусарлар тұқымдасы|сусарлар]] тұқымдасының [[сусарлар]] туысына жататын [[Жыртқыштар|жыртқыш]] сүтқоректі аң. <br />
<br />
<br />
Дене тұрқы 43-58 см. Салмағы 1,8 кг. Иілгіш денелі, қысқа аяқты аң; терісі қара, омырауында ақ дағы бар. Жайық бойында және оның төменгі ағысында кездеседі. Түн мен кеште ғана шығады. [[Сәуір]]де күшіктейді. Тышқан тәрізділер мен кішігірім құстары жеп қоректенеді. Қазақстанның "[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]" енгізілген.<br />
<br />
Сирек. Жайық өзенінің жайылмалары мен [[Солтүстік Қазақстан]] ормандарында таралған; жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда мекендейді. [[Қазақстан]]да жалпы саны 200 бастың шамасындай; санының азаюының негізгі себептері - орман алқабының қысқаруы және қасақылық. Қолда ойдағындай өсіп-өнеді. Үш қорықшада қорғалады. [[Жайық]] өзенінің жайылмасы мен Солтүстік Қазақстан ормандарында мекендеуге жарайтын учаскелерді сақтау қажет.<br />
<br />
==Статус==<br />
III-шы санат. Сирек түр, десе де Жайық өзенінің суалабы мен [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанда]] қоныстану тығыздығы біршама жоғары. Қазақстанда түрдің таралу аймағының шеткі бөлігі жатыр.<br />
<br />
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==<br />
Қазақстанда бұл түрдің белгілі бес түршесінің өте әлсіз жіктелген екі түршесі – M.m.uralensis Kuznetsov, 1941 (Жайық өзенінің суалабы) және M.m.sabaneevi Jurgenson, 1947 (Солтүстік Қазақстан ормандары) мекендейді<br />
<br />
==Таралуы==<br />
[[Жайық өзені]]нің суалабындағы [[жайылма]] [[тоғай]]лары мен Солтүстік Қазақстан ормандарында кездеседі. 1938 жыл Гурьев (Атырау) қаласынан 6 км жерде ауланған, мұнда кездейсоқ келуі мүмкін. 1986 жыл Екі сусар [[Калмыков ауылы]]ның манынан ұсталды. 1948 жыл Шілде-тамызда Солтүстік Қазақстан облысындағы Ленин ауданынан, ал 1978 жыл Шілдеде еркек орман сусары Көкшетау облысының Зеренді ауданынан ұсталған. Егер соңғы екі кездесуді кездейсок деп есептесек, XX ғасырдың аяғы мен XXI-ғасырдың басында Солтүстік Қазақстанда ол тұрақты түрде кездеседі.<br />
<br />
==Мекендейтін жерлері==<br />
Жайық өзенінің суалабында негізгі [[биотоп]]тары – [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[ақ терек]], [[емен]], тал өскен ормандар. Солтүстік Қазақстанда – шөптесін өсімдіктері мен бұталары сирек ескі қарағайлы ормандар, таза қайыңды ормандарда да кездеседі.<br />
<br />
==Саны==<br />
1977 жыл [[Жайық өзені]]нің жайылмасында 1000 ға 1,7 сусардан келді: бұл жерде оның жалпы саны 110-120 болды. 1978 жыл Қараша - желтоқсанда саны 150-160-қа жетті, яғни бір жылдың ішінде саны 35%-ға өсті. Ескертетін жағдай 1978 және 1979 жылдар сусарлар үшін бұл аймақта өте қолайлы болды: үлкен су тасқындары болмады, қорек мол – жануартектескеде, өсімдіктектескеде. [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстанда]] XXІ-ғасырдың басында орман сусарының жалпы саны 160-тай болды, олардың жартысынан көбі «Бурабай» мен «Көкшетау» ұлттық парктерінде мекендеді.<br />
<br />
==Негізгі шектеуші факторлар==<br />
Қорек қорының азаюы, әсересе тым қантәрізді кеміргіштердің, ұялауға қолайлы (ескі қуысы көп ағаштар) орындардың азаюы, және қаскерлік.<br />
<br />
==Биологиялық ерекшеліктері==<br />
Шілде-тамызда ұйығады, 236-275 күн буаз болады, ұяда 1-8, жиі 3 күшік бар, олардың көзі 34-ші күні ашылады. 2-3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жасының ұзақтығы – 15 жыл. Қорегінің негізін тышқантәрізді кеміргіштер құрайды, [[Өсімдіктер|өсімдіктектес]] қорек 25%-ға жетеді. Жыртқыштардың оба ауруымен ауырады. Денесінен 19 түрлі гельминт табылған, әсіресе скрябингилез қауыпты. Жауына түлкі, қасқыр, қаршыға мен үкіні жатқызуға болады. Бәсекелестері – сол жерде мекендейтін барлық жыртқыш аңдар мен құстар.<br />
<br />
==Қолда өсіру==<br />
Деректер жоқ.<br />
<br />
==Қабылданған қорғау шаралары==<br />
Аулауға мүлдем тиым салынған. Батыс Қазақстан облысында Кирсанов қорықшасы құрылған. Қорғауды керек ететін шаралар. Ормандағы ұялауға жарайтын учаскелерді сақтау, жасанды ұяшықтар жасау, қорегі тапшы жылдары қосымша қоректендіруді ұйымдастыру.<br />
<br />
==Зерттеу үшін ұсыныстар== <br />
Сусарлар қоныстанған территорияларды қатал бақылауды қолға алу, тұрақты санын есептеу. Қолда өсіруді зерттеу<ref>1. Гептнер и др., 1967; 2. Афанасьев и др., 1953; 3. Лобачев, 1982; 4. Лобачев, Байдавлетов, 1986; 5. Данилов, Туманов, 1976.</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{commonscat|Martes martes}}<br />
<br />
[[Санат:Сусарлар]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]<br />
<br />
{{Biosci-stub}}</div>Гаухар Шахметова