Адам өмірінің негізгі кезеңдері

2015-02-04T16:36:01Z

Бекжан Аронов:

[[Сурет:Child - Smiling.jpg|thumb|Мектепке дейінгі сәбилік кезең]]
'''Өсу және даму''' - әрбір жеке ағзаға тән қасиеттердің бірі. Өсу мен даму кезінде [[ұлпа]]лар мен мүшелерде сандық және сапалық күрделі өзгерістер байқалады.
Адам ағзасының өсуі мен дамуында негізінен 2 кезеңді ажыратады. Бірінші ''ұрықтық даму'' (эмбриональдық). Бұл ағзаның [[ұрық]]танған [[жұмыртқа]] жасушасынан бастап, туғанға дейінгі уақытты қамтиды. Ұрықтық даму анасының ішінде, яғни жатырда өтеді. Екіншісі - туғаннан бастап, өз тіршілігін жойғанға (өлгенге) дейінгі кезең. Әрбір ағзаның жеке дамуын ғылыми тілде [[онтогенез]] ({{lang-el|ontos}} — жекелей, ''genes'' - шығу тегі) дейді.
Адамның туғаннан кейінгі жеке дамуында бірнеше кезеңдерді ажыратады.
#'''Нәрестелік кезең.''' Нәрестенің дүниеге келген күнінен бастап, 28-күнге дейінгі уақыт аралығы осылай аталады. Бұл кезде жаңа туған нәрестенің барлық мүшелері және мүшелер жүйесі өз алдына (анасының ағзасына байланыссыз) қызмет атқарып, өзара іс-әрекет жасайды. Мысалы, жылуды реттей алады. [[Тынысалу]], ему, көзін жыпылықтату және басқа рефлекстерді өздігінен «іске қосады». Сондықтан бұл уақыт аралығы нәрестелік кезең деп жеке карастырылады.
#'''Емшектік кезең.''' Мұнда нәресте анасынан нәрлі уыз сүтін емеді. [[Уыз]] сүтінде нәрестенің ағзасына қажетті тағамдық заттар өте мол. Сондықтан да «уызына жарыған ұлылыққа ұмтылар, азамат боп өседі, ізгілікке құнты бар» деген халық нақылында терең тұжырым бар. Ана сүтін ешбір тағаммен теңестіруге болмайды. [[Ана сүті]] жетіспеген жағдайда ғана, 6-7 айдан бастап, қосымша тамақтандыруға болады. Бұл кезеңде сәбидің көп уакыты ұйқымен өтеді. [[Тамақ]] қажет болғанда, оянады. Емшектік кезеңде тамақ беру уақытын және тазалықты мұқият сақтау қажет. Олай болмаған жағдайда ұйқысы бұзылады, мазасыз болады, асқорытуы ауытқиды. Емшектік кезеңде нәресте қарқынды өседі. [[Қозғалыс]] әрекеттері дамиды: мойыны бекиді, отырады, еңбектейді, жүруге талпынады. Бұл кезеңде [[сүт тістері]] шыға бастайды, жеке сөздерге тілі келеді. Омыртқа бағанында иілімдер пайда болады. [[Қол-аяқ]] бұлшыкеттері де дами бастайды. Нәресте денесін шынықтыруға жүйелі түрде шомылдырудың және таза ауада серуендеудің маңызы зор. Нәресте денесін де, мінез-құлығын да дамытуда қайталау және жүйелілік ережелерін есте сақтау қажет. Мұның бәрі де тамақтануға, ұйкыға және т. б. байланысты шартты рефлекстердің дұрыс қалыптасуына септігін тигізеді.
#'''Мектепке дейінгі сәбилік кезең.''' Бұл кезеңде жаңадан көптеген [[қозғалыс]]қа байланысты дағдылар қалыптасады. Сәби еркін жүреді, сөйлейді. Айналасындағы заттарға әуестігі артады, әр нәрсені білгісі келеді. Ойлау кабілеті дамиды. Жаңадан шартты рефлекстер калыптасады. Сүт тістері (20) толық шығып үлгіреді.
#'''Мектепке дейінгі естияр кезең.''' Бұл кезенді кейде [[мектеп]] жасына дейінгі кезең деп те атайды. Бұл кезеңде баланың айналасындағы болып жатқан жағдайларға кызығушылығы артады. Бұл не? деген сұрактарға жауап іздейді. Ми көлемі артып, дами түседі. Анық сөйлейді. Бұл кезеңде бала үшін әр түрлі ойынның маңызы зор. Ойын арқылы денесі өседі, көңіл күйі қалыптасады. Әсіресе, кимыл-өрекеті қажет ететін ойындар арқылы каңқасы мен бұлшыкеттері дұрыс жетіле түседі.
#'''Мектеп жасындағы ересек кезең.''' Баланың іс-әрекетінде сапалық өзгерістер байқалады. Бұл негізінен баланың мектепке баруымен тікелей байланысты. Енді бала мектеп тәртібіне бағынуға байланысты іс-әрекеттерге талпынады. Жаңа дағдылар қалыптасады, жауапкершілікті, тәртіпті сезінеді. [[Ойлау қабілеті]] дами бастайды. Бойларының ұзындығы шамамен - 140-150 см, салмағы 30 килодан артады.
[[Сурет:Nakempte Boys.jpg|thumb|Жасөспірімдік кезеңдегі балалар]]
#'''Жасөспірімдік кезең.''' Баланың өсуі мен дамуында жаңа өзгерістер пайда болады. Ұлдар мен қыздардың дене бітімінде бірінен-бірінің айырмашылықтары айқын байкалады. Мұның бәрі де жыныстық жетілуімен тікелей байланысты. Қыздарда алғашқы [[етеккір]] 12-13 жаста басталады. Денесі өседі, бұлшықеттері дамиды, [[тері]] астындағы май қабаты қалыңдай түседі. Кеудемен тынысалу түрі айқын білінеді және т. б. Ұлдардың дауысы жуандайды, көмекейі айқын байкалады. [[Жыныс мүшелері]] өседі, [[сақал]]-[[мұрт]] шыға бастайды және т. б. Зат алмасу қарқындығы артып, [[қозғалыс]] әрекеттердің үйлесімділігі жетіледі. Барлық [[физиологиялық үдерістер]] жедел жүреді.
#'''Балғын жастық (бойжеткен, бозбала) кезең.''' Барлық мүшелері мен мүшелер жүйесінің калыптасуы толығымен жетіледі. [[Жүйке жүйесі]] мен ішкі [[секреция]] бездерінің қызметі бірімен-бірі үйлесімді жүреді. Ағзадағы барлық физиологиялық үдерістердің жүруінде, [[міңез-құлық]] әрекеттерін басқаруда [[ми]] кыртысының реттеу қызметі артады. Тежелу үдерісінің басымдылығы байкалады. Эстетикалық көңіл күйі, акыл-ой, жауапкершілігі және т. б. қасиеттер толық калыптасады. Адамның [[дене]] еңбегі мен ой еңбегінің жұмыс істеу кабілеті де арта түседі. Жеке мүшелерінің өсуі тоқтайды. Жыныстық тұрғыдан да толық жетіледі.
#'''Кемелденген кезең.''' Акыл-ой, санасы, ойлау кабілеті жетіліп, шығармашылық іс-әрекеттері табыстарға жетелейді. Қоғам алдындағы жауапкершілігін толық сезінеді. Барлық іс-әрекеттерін алдын ала жоспарлап, белгілі бір мақсатқа жетуге талпынады. Бұл кезеңнің соңында [[жыныстық бездер]] қызметі әрекетіне байланысты соңғы рет гормондық қайта құрылу басталады. Жүрек-қантамырлар ауруларының қауіптілігі арта түседі.
#'''Мосқалдық кезең (пожилой).''' Бұл кезеңде адамның қимыл-әрекеті баяулайды. Зат алмасу қарқыны бәсеңдейді. Жүйке жүйесінде тежелу айқын басымдылық көрсетеді. Кейбір ішкі [[секреция]] бездерінің [[гормон]] бөлуі азаяды. Сүйектің құрамында бейағзалық заттардың мөлшері арта бастайды. Жүйке жүйесінің реттеу қызметі де баяулайды.
#'''Қарттық кезең.''' Барлық мүшелер жүйесінің қызметі, жалпы зат алмасу қарқыны баяулайды. Адамның есте сақтау кабілеті төмендейді.
Ақыр соӊында адам өз өмірімен қош айтысып, о дүниге аттанады.
<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биология]]

{{Biosci-stub}}

Лупа

2014-04-23T05:08:35Z

Бекжан Аронов:

[[Сурет:Lupa.na.encyklopedii.jpg|thumb|350px| alt=A.| ''[[Лупа]]'']]
=='''Лупа'''==
[[Лупа]] ( {{ lang-fr | ''loupe'' }} ,{{ lang-ru | измерительная лупа }} ) — көзге нашар көрінетін ұсақ нысандарды ([[объект]]ілерді) бақылауға арналған [[оптика]]лық аспап. Бақыланатын нәрсе ОО1 (1-сурет) Лупаның f фокустық қашықтығынан (FF —[[фокаль]] жазықтығы) аз ғана кішірек қашықтыққа орналастырылады. Осының нәтижесінде Лупа нәрсенің тура, үлкейген және жорамал ОО1 кескінін береді. ОО1 кескіннен шыққан сәуленің көзге түсу бұрышы () нәрсенің өзінен шыққан сәуленің түсу бұрышынан ( бұрышы) үлкен болады: Лупаның үлкейту әсері осымен түсіндіріледі. Лупаның үлкейтуі (Г) деп  бұрышының нәрсе Лупасыз ең жақсы көрінетін D=250 мм қашықтықтан көріну бұрышына () қатынасын айтады. Лупаның үлкейтуі оның [[фокус]]тық қашықтығымен Г=250/f қатынасы арқылы байланысқан; Лупаның құралымына байланысты Г-ның мәні 2-ден 40 — 50-ге дейінгі аралықта жатады. Қарапайым Лупалар жинағыш жазық-дөңес [[линза]] болып табылады; әдетте олардың үлкейтуі аз (2 — 3) болады. Орташа үлкейту (4 — 10) кезінде екі және үш линзалы жүйелер қолданылады (2-сурет). Аз және орташа үлкейтетін Лупаларда кескіннің көріну бұрышы () 15 — 20Ә-тан аспайды. Үлкейтуі үлкен Лупаның көріну бұрышы 80 — 100Ә-қа дейін жетеді. Мұндай Лупаның кемшілігі: нәрседен Лупаға дейінгі қашықтықтың тым аз болуынан жарықталынудың қиындайтындығы және бірқатар қолайсыздықтың туындайтындығы. Мұндай кемшілік алыстағы нысанды (Г=2,5), сондай-ақ, жақындағы нысанды (Г=6) бақылауға қолданылатын [[телелупа]]ларда жойылған. Сонымен қатар, [[призматика]]лық линзалармен [[бинокль]]дер үйлестіріліп жасалған, аздап қана үлкейтетін [[бинокуляр]]лық ([[стереоскоп]]тық) Лупалар да қолданылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>

=Лупа (оптикада)=
Лупа - бұл шыныдан жасалған қосдөңес қысқа фокусты линза. Ол арқылы кішкентай нәрселердің бөліктерін көре аламыз . Бұл үшін нәрсені линза мен оның фокусының арасында қояды, яғни d<F. Линза нәрсенің ұсақ бөліктері жақсы көрінетін үлкейтілген кескінін береді. Фокустық ара қашықтығы азайған сайын линзаның үлкейуі артады. Лупа 25 есе үлкейте алады.

=Пайдаланған әдебиет=
Физика 8 сынып оқулығы
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Адам өмірінің негізгі кезеңдері

Лупа