Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сом

2017-01-25T09:30:52Z

Бауыржан Жақсылық:

[[File:5000 som 2009 ob.jpg|thumb|300px|5000 сом]]
'''Cом''' ({{lang-ky|сом}}, {{lang-uz|so’m/сўм}}) — 1) [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] ақша өлшемі, 100 тиынға тең; 
2) [[КСРО|кеңестік]] дәуірде одақтық ақша өлшемі болған [[рубль|рубльдің]] қырғызша және қазақша атауы.<ref> Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Пайдаланған сілтеме==
<references/>

[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Алтын Орда]]

{{stub}}
{{толықтыру}}
{{wikify}}

Әбу Махмұд әл-Ходжанди

2017-01-23T16:08:22Z

Бауыржан Жақсылық: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Әбу Махмұд Хамид ибн әл-Хизр әл- Ходжанди''' (тәж. Абу Махмуд Хамид ибни ал-Хизр ал-Хучанди) – Ходжент қаласында туып өскен және Рейде еңбек еткен парсылық математик және астроном.

Оның жақсы танысы Аль-Бирунидің айтуынша, ал-Ходжанди ’’өз кезеңінде астролябтар мен басқа құралдарды құрастырудың өте ерекше көрінісі болды’’. Ол Рей жерінде әлемге танымал ‘’Фахтиев секстантын’’ құрды, бұл Ал-Бируни трактаттарында сипатталған.

Ал-Ходжанди бірқатар астрономия ғылымының еңбектерін жазған: ’’Астролябпен әрекеттер туралы кітап «Заркала»’’, ’’Әмбебап құрал туралы кітап’’, ’’Көкжиектің тимпаны туралы кітап’’, ’’Эклиптиктің көлбеулігін анықтау туралы кітап ’’, ’’Аймақтың көлбеулігі мен кеңдігін анықтау туралы кітап’’, ’’Құбыла азимуты туралы кітап’’.

‘’Өткен түннің сағаттары туралы кітапта’’ ал- Ходжанди (Абуль-Уафа мен Ибн Иракпен бір кезде) сфералық үшбұрыштың синустар теоремасын дәлелдеп, сфералық астрономия есептерін шығарылуын жеңілдетті, одан бұрын олар толық төртжақ үшін арналған Менелая теоремасы арқылы шығарылды.

Анықталмаған анализде ал-Ходжанди кубтық сандардың сомасы кубтық сан бола алмайтынын дәлелдеуге тырысты – бұл ұлы Ферма теоремасының жеке оқиғасы. Бұл дәлелдеу сақталмаған; ол туралы Ибн ал-Хусайн өз шығармасында айтып кетті.

== Әдебиеттер ==
* Абдулла-заде Х. Ф., Негматов Н. Н. Абу Махмуд Худжанди. Душанбе: Дониш, 1986.
* Булгаков П. Г. [http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_11/Iai_Ogl.htm Ранний трактат Бируни о секстанте Фахри.] Историко-астрономические исследования, 11, 1972, с. 211—219.
* Матвиевская Г. П. Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. Ташкент: Фан, 1967.
* Матвиевская Г. П. Очерки истории тригонометрии. Ташкент: Фан, 1990.
* Таги-заде А. К., Вахабов С. А. [http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_12/Iai_12_Ogl.htm Астролябии средневекового Востока.] Историко-астрономические исследования, 12, 1975, с. 169—225.
* Таги-заде А. К. [http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_13/Iai_Ogl.htm Квадранты средневекового Востока.] Историко-астрономические исследования, 13, 1977, с. 183—200.

== Сілтемелер ==

* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Khujandi.html Абу Махмуд аль-Ходжанди]

[[Санат:Астрономия]]

Депонент

2017-01-20T17:08:00Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Депонент''' ({{lang-en|deponere}}–сақтауға беру)

1. Банкке ақшалары немесе құнды
қағаздарын сақтауға беріп, депозитар-
дың құнды қағаздарды сақтау бойын
ша және құнды қағаздарға құқы кәсібін
жүргізу құқығын пайдаланатын жеке
немесе заңды тұлға.

2. Қандай да бір себептермен, тағайындалған мерзім ішінде кәсіпорын
немесе мекемеден ақша төленбеген,
ақша сомасы тиесілі адам.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Ақша сурротаттары

2017-01-20T17:05:24Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Ақша сурротаттары'''— ресми [[ақша]] бірліктерінің жеткіліксіздігіне байланысты жекелеген [[кәсіпорын]]дар немесе [[ұйым]]дардың айналысқа шығаратын ақша белгілері.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
{{толықтыру}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Ақша]]
[[Санат:Экономикалық теория]]

Иммунды аффиндік хромотография

2017-01-20T16:04:57Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Иммунды аффиндік хромотография''' — аффиндік [[хроматография]]ның бір түрі. Мұнда [[антидене]] қолданылады. Кейінгі кезде иммунды хромотографияға [[моноклональ]]дық антиденелер пайдаланып жүр. Бұл жағдайда өте таза [[антиген]]дерді көп мөлшерде алуға болады. Бұл әдіс антигеннің құрылысын талдау үшін де қолданылады.
<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]

{{Stub}}

Мезотрофтық көл

2017-01-20T10:37:54Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Мезотрофтық көл''' ({{lang-el|mesos}} - орташа, trophe — қорек, қоректену)— [[су]]ында ағзаларға керекті қоректік [[зат]]тар орташа [[мөлшер]]де болатын [[көл]]дер. Суы мөлдір, таза болады. [[Планктон]] жақсы дамыған, түптік фаунасы
жетілген көлдер.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{stub}}

Ауыру

2017-01-20T10:20:14Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Ауыру''' — сыздау, қақсау. Ағзаны өте күтіггі күйрететін және оның өмір сүруіне немесе тұтастығына қауіп туғызудың нәтижесінде пайда болатын [[психикалық күй]]. А. жануарлар әлемі эволюциясының тапқан бағалығы. Ауыру физиологиялық үрдістің дұрыс жайымен өтуіне кедергі болу жағынан психикалық маңыздылығы өте жоғары. Эмоциялық жағынан [[ауру]] жәбірлейтін және қиын өтетін сипатта болады. Адамның өте жоғары дамыған өнегелілік ниеттері [[ауру]]ға берілмеуге көмектеседі.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]

Эксперимент

2017-01-20T10:17:33Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Эксперимент''' ( {{ lang-la | experіmentum }} – сынама, тәжірибе), Тергеу эксперименті – [[Қазақстан]] Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 203-бабының ережелері бойынша жүргізілетін тергеу әрекетті, іске қатысты мәні бар деректерді тексеру және нақтылау үшін арнайы жасалатын тәжірибе. Э. жүргізу кезінде, атап айтқанда, әлдебір фактілерді қабылдау, жекелеген әрекеттердің жасалу, әлдебір оқиғаның болу ықтималдығының тексерілуі, сондай-ақ болған оқиғаның реті және іздерінің пайда болу тетігі анықталуы мүмкін. Э. куәгерлердің міндетті түрде қатысуымен жүргізіледі. Қажет болған жағдайда Э-ке өздерінің келісімі бойынша сезікті, айыпталушы, жәбірленуші, куә, маман, сарапшы және тәжірибелік іс-қимылдарды жүргізетін адамдар қатыстырылуы мүмкін. Э. қайта жаңғыртылып отырған оқиғалар немесе әрекеттер болған жағдайларға ұқсас жағдайларда жүргізіледі. [[Психология]] жөнінде ғылыми-зерттеу жүргізуде Эксперимент
кеңінен қолданылады. Эксперименттің артықтылығы, бізге керекті үрдіс
пен [[құбылыс]] қашан көрінеді деп күтіп отырудың қажеті жоқ.
Эксперимент жасағанда психикалық үрдістерді неғұрлым дәлме-дәл көрсететін олардың уақыттын, өту шапшандығын т.б. өлшейтін арнаулы аспаптар, аппараттар қолданылады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Әлеуметтану]]

Дүң

2017-01-20T10:12:00Z

Бауыржан Жақсылық:

Д ҮҢ - қоладан немесе жезден жасалған колемі үлкен, бүйірі шығыңқы, ұзын мойны тар темір ыдыс түрі. Мойны мен бүйірі аралығында (құмырадағыдай) тұтқасы, түбінде аласа тағаны болады. Пішіні қабаққа ұқсас келеді. Мұндай ыдыстың биікті. шамамен 35-40 см, ені 15- 20 см болса, сыйымдылығы 5-6 литр мөлшерінде болады. Осындай ыдыс түрлерінің кейбірінің мойын жиегі мен бүйірінің жоғарғы жағы айналдырыла түрлі орнектермен безендіріледі. ҚР MOM қорындағы (КП 23850) мыстан жасалған дүңнің биікт. 52,5, диаметрі 90 см, түбінің диаметрі 27 см. Түрқы құманға үқсас келген. Мойнын айналдыра сақина тәрізді дөңес белбеу жүргізілген. Тұтқасы мойнының жоғарғы тусынан бүйірінің орта тұсына (кеудесіне) дейін иіліп келіп, дәнекерлеу әдісімен бекіген.
ҚР МОМ - қорынан; ОМЭЭ - материалдарынан. ДҮҢШЕЛЕК - сүйықтық қоюға арналған ыдыс түрі. Үлкен көлемді, сырты тері немесе темірмен бекітілетін Д. ағаштан ойылып немесе құрастырылып жасалады. Д.-тің бойынан асып тұрған қарама-қарсы шетіндегі екі құлағындағы ойьшқа қайыс бау тағылады.
Д.-ке ұзын, мықты сырық ағаш өткізіп, оны атқа артып су әкелетін болған. Әсіресе шөлейт өңірлерде алыстан ауызсу тасуға, мұнайлы өңірлерде жермайын тасуға пайдаланылған.
Д.-тің ағаш қақпағы бар түрі XX ғ. бас кезінде орыс қоныстанушыларының тәжірибесіне негізделіп бірнеше ағаштан қоюластырылып күбі секілді жасалған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Қарлы деңгей

2017-01-18T17:00:06Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Қарлы деңгей'''— қатты зат түріндегі жауын-шашынның (қар, бұршақ т. с. с.) жылдық мөлшері мен сол мерзім ішіндегі еріген қар (мұз) мөлшерінің, тепе-теңдігімен сипатталатын [[жер шары]]ның әртүрлі аймақтарында әртүрлі биіктіктерге сәйкес келетін шартты деңгей. <ref>Н. Сейітов, А. Абдулин. [[Геология]] терминдерінің сөздігі.— Алматы: Қазақстан 1996, 368 бет.ISBN 5-615-01738-4</ref>.Таулы өңірлердегі Қ. Д. мұздықтардың қалыптасу және абляцияга ұшырау аймақтарыньга, шекарасы ролін атқарады. Соз болып отырган ұгым хакында қарлы шекара деген соз тіркесі де жні колданылады.
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Геология]]
[[Санат: Геофизика]]
[[Санат: география]]

Құмды топырақ

2017-01-18T16:57:45Z

Бауыржан Жақсылық: Жақсы

'''Құмды топырақ''' - өзара байланысы жөқ, [[су]] өткізгіш, мұзданғанда ылғалдылыкты жинауға бейімделмеген, ылғалды жерге себуге үшін ең жақсы материал, бірақ [[су]] бұзып кететіндіктен бекітуді талап етеді.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]

{{Stub}}

Жол және орын ауыстыру

2017-01-17T11:12:29Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Жол және орын ауыстыру''' - Қандай да бір уақыт аралығында [[дене]] жүріп өткен [[траектория]]ның ұзындығы осы уақыт ішінде жүрілген [[жол]] деп аталады. Оны s әрпімен белгілеу келісілген. 
Қозғалыстағы [[дене]] әрқашанда белгілі бір бағытта қозғалады. Мысалы, дененің бастапқы орны А [[нүкте]]сі болсын .Осы дененің белгілі бір [[Уақыт]] тан кейінгі В жаңа орнын, бізде В) нүктесін табу үшін, оның бастапқы орнын соңғы орнымен қосатын кесіндінің бағытын да білу керек. Дененің бастапқы және соңғы орнын қосатын осы бағытталған кесінді дененің орын ауыстыруы болып табылады. Орын ауыстыруды I әрпімен белгілейді және ол бастапқы нүктеден соңғы нүктеге қарай бағытталған деп есептеледі. 
Сонымен, дененің (немесе материялық нүктенің) орын ауыстыруы деп дененің бастапқы орнын оның келесі орнымен қосатын бағытталған кесіндіні айтады. 
Дененің орын ауыстыруын оның қозғалыс траекториясынан ажырата білу керек. Қозғалыс траекториясы мен орын ауыстыру бір-бірімен дәл келмеуі мүмкін. Мысалы, [[дене]] А нүктесінен В нүктесіне орын ауыстырғанда орын ауыстыру қозғалыс траекториясымен дәл келмейді. Әдетте, жүрілген жол орын ауыстырудың ұзындығынан үлкен болады, тек түзусызықты қозғалыс кезінде ғана орын ауыстыру мен траектория дәл келеді, яғни жолдың ұзындығы орын ауыстырудың ұзындығына (модуліне) тең болады. 
Сонымен, дененің кез келген [[уақыт]] мезетіндегі орнын табу үшін оның бастапқы орнын және сол [[уақыт]] мезетіне дейінгі орын ауыстыруын білу керек.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]

{{Phys-stub}}

Жырға

2016-10-23T10:20:30Z

Бауыржан Жақсылық: /* Қысқаша мәлімет */

==Қысқаша мәлімет==
"Жырға" – әйелдердің асыл тас, ақық моншақтарды тізіп әшекейлеген сәнді бас киімі. Ж., әдетте, көп салпыншақты әр түсті меруерт тастардың жарқырауық сәулесімен құбылып, адамның бет бейнесін ажарландырып, бет моншақ, шұбыртпа, жақ алқа тәрізді тізіліп, бас киімнің етегін шашақтап тұрады. Өте баппен сәнденуді “ырғалып-жырғалып” деп айту қазіргі тілімізде де кездеседі. Кейде сәукеленің шұбыртпасын, сырғаның салпыншағын, бергектің төгілмелі моншақ әшекейлерін де Ж. дейді<ref>
[[Қазақ энциклопедиясы]]
</ref>

==Сілтемелер==
*
==Дереккөздер==
<references />

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Салт-дәстүрлер]]

{{stub}}

Марборан

2016-09-22T17:44:10Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Марборан''' — [[шешек]] ауруына қарсы дәрі, химиялық негізі — 20%-тік сироптағы метисазон.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]

{{stub}}

Анастомоз

2016-09-15T08:42:44Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Анастомоз''' ({{lang-el|άναστομωσις}} — анастомоз, жалғама)- адам мен [[жануарлар]] организмдері мүшелері мен жүректі тікелей байланыстыратын негізгі (магистральды) [[қан]] тамырларының бүйірлік тармақтарының магистральды тамырлардан шеткей жатқан өзара жалғасы. Жалғама — құрылысы мен жалғану сипатына байланысты артерия доғалары, артерия торлары, ғажап торлар, тамырлар тораптары, артериола-венулалық жалғама болып бірнеше түрге бөлінеді. Артерия доғалары — бір мүшені қоректендіретін бірнеше артериолаларды өзара доға тәрізді біріктіреді. Қан [[тамыр]]лары соңғы тармақтарының өзара байланысып торлануын артерия торлары деп атайды. Ал екі артерия немесе вена [[тамыр]]лары аралығындағы қылтамырлар (капиллярлар) торын "ғажап тор" дейді. Ғажап торлар бауырда (вена капиллярларының торы) және бүйректе (артерия капиллярларының торы) кездеседі. Дене мүшелерінің әртүрлі жазықтық деңгейінде орналасқан [[қан]] тамырларының байланысып жалғасуынан — тамырлар тораптары түзіледі. Артериолалар мен венулалардың қылтамырларға тарамдалмай, тікелей өзара байланысуынан артериола-венулалық жалғама пайда болады. Анастомоз — негізінен қозғалмалы ағзаларда (қарын, ішек т.б.), аяқтар буындарында, түлғада жақсы байқалады. Анастомоз денедегі [[қан]] қысымын реттеумен қатар, айналма тармақтар түзіп, мүшелердің қанмен толық деңгейде жабдықталуын қамтамасыз етеді.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Демонополизация

2016-09-12T07:52:13Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Демонополизация'''
({{lang-en| demonopolization}}; - отдалеиие,удалепие
{{lang-de| Demonopolisation f}} ;
{{lang-el|monos}} - один и роіео - продаю)
Бәсекелестікті дамытып, нарыққа
жасалатын монополиялық қысымды
ұстап тұруға бағытталған мемлекет
саясаты. Меншік түрлерінің плюра-
лизмін қамтамасыз ету, өндірушілер
санын көбейту, бәсекеге деген тосқа-
уылдар мен артықшылықтарды жоюға
бағытталған заң шығарушылык шара-
лар арқылы іске асырылады. Демоно-
полизация шараларына, сондай-ақ
кейбір экономикалық көрсеткіштерге
мемлекеттік бақылауды жою, эконо-
миканың шетел фирмаларына ашық
болуы жатады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Темп

2016-09-12T07:41:30Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Темп'''- термоэлектрлік қозғалыс күшінің пайда болуынан қандай да бір параметр немесе көріністің өзгеру жылдамдығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Дүкен

2016-09-12T07:10:31Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Дүкен''' - байырғы кездегі темірші ұсталардың жұмыс істейтін және құрал-жабдықтарын сақтайтын үйі, ұстаханасы. Ондай үйді кей жерлерде көбінесе ұстаның қасиетті саналған көрігі тұратындығына байланысты көрік үй деп те атаған. Д. ретінде киіз үйді пайдаланса да, Д. аталып жұмыс істеуге қажетті құрал-жабдықтарын түгел соның ішіне орнатады. Ертеректе Д. атауының то с және үстахана деген екі түрлі мағынасы болды.

Дүкен. М.А. Круковский, 1915. Кунсткамера цорынан (1919-395)

Дүкенге келіп жұмыс бастар алдында ұста дәрет алып, Дәуіт пайғамбарға сыйынып іске кіріседі. Ұста, зергерлер кейбір жағдайларда өз бұйымдарын есікті жауып алып, ешкімге көрсетпей жасаған. Өйткені олар жасап жатқан затты біреу-берміреу көріп қойса, ол бұйым (мысалы, қылыш, білезік т.б.) киесінен айырылып, қасиеті төмендейді деп түсінген.
Дүкендегі керіктің «боғын» (қалдығын) сұрап алып, суға салып жуынса, шошыну мен денеге шыққан бөрткенге шипа болады деп санаған. Босанарда ауырып, шалық тиген әйелдерді ұста Дүкеніне әкеліп түнеткен, төске тәу еткізген.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Көмбе су

2016-09-12T06:37:43Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Көмбе су''' — [[тау жынысы|тау жыныстарының]] шөгіндену кезінде қалыптасқан, ал артынан сол маңның төмен түсіп, шөгінділердің жаңа қатқабаттарының жиналуы нәтижесінде осы [[тау жынысы|тау жыныстарында]] әр тереңдікте көміліп қалған жер асты қазба суы. Бұл — көне инфильтрациялық (немесе инфлюациялық) су.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология—
Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}

Орал уезі

2016-09-10T06:45:55Z

Бауыржан Жақсылық:

[[Сурет:Zap-Kz obl.svg|thumb|Alt=A|300px|Батыс Қазақстан облысы]]
'''Орал уезі'''– '''''“Дала облыстарын басқару жөніндегі Ережеге”''''' сәйкес ''1869 жылы'' желтоқсанда [[Орал облысы]]нда құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Халқының саны '''''223 мың 717 адам''''' болды. Орал уезі [[Жайық өзені]]нің екі жақ алқабында орналасты, оң жағында қазақ-орыс әскерлері, сол жағында қазақтар тұрды. Халқының тығыздығы жағынан Орал облысында 1-орын алды. Қазақ-орыстар негізінен балық аулаумен, егін шаруашылығымен, ал қазақтар мал өсірумен, ішінара егіншілікпен айналысты. Уезд жерінің '''2,1%-ы''' ғана егіншілікке пайдаланылды. Орал уезінде ''1367 жұмысшысы бар шағын 466 зауыт және диірмен'' болды. Бақша өсіру өркендей бастады, айналымдағы ''ақша қоры 1 млн. сомға'' жуықтайтын [[Петровский]], [[Воздвиженский]], [[Калмыковский]] және [[Орал жәрмеңкелері]] жұмыс істеді.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Герасимова Э.И., Уральск, исторический очерк (1613 – 1917), А.-А., 1969; Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, 3 т., А., 2002.</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Уезд]]

{{stub}}

Әкті туф

2016-09-10T06:37:33Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Әкті туф''' — ыстық немесе салқын көміртекті қайнарлар әрекетінен кальций карбонаты түрінде тұнбаланған өте жеңіл кеуекті тау жынысы; өсімдік таптары мен органикалық қалдықтарды кіріктіреді; құрылыс материалы, әшекей тастар және оқ күйдіру шикізатты ретінде қолда¬нылады. Синонимі: травертин.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығьшьщ лауреаты А.Қ.Қүсайьшов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}

Техникада үйкеліс әрекетін ескеру

2016-09-10T06:31:11Z

Бауыржан Жақсылық:

[[Сурет:BallBearing.gif|thumb|300px|[[Подшипник]]]]'''Техникада үйкеліс әрекетін ескеру'''-өткен параграфта үйкелістің пайда болу себептерін және оған әсер етудің жолдарын қарастырдық. Үйкеліс кез келген басқа [[физика]]лық құбылыс сияқты пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін. Пайдалы болған жағдайда, оны арттыруға тырысады: жүргіншілердің аяғы тайғанамау үшін жолдарға [[кұм]] себіледі. [[Көлік]] доңғалақтары мен [[жол]] арасындағы ілінісуді күшейту үшін жолдарға [[асфальт]], [[бетон]], қиыршық [[тас]] төселеді. Доңғалақтардың мұндай жол төсеніштерімен ілінісуінің өте жоғары болатынын төмендегі үйкеліс коэффициенттері арқылы бағалауға болады: құрғақ асфальтта - 0,6; ылғал асфальтта - 0,4; құрғақ бетонда - 0,95; ылғалды бетонда-0,85; қара жолда -0,5(0,3); құм төсеніште-0,7(0,5). Ал [[мұз]] дақ жолда (0,15) көлікті басқару үшін жүргізушінің асқан шеберлігі қажет-ақ. Көп ретте техникада машиналар мен тетіктердің жанасатын беттері арасындағы үйкелісті азайту қажеттігі туындайды. Бұл жағдайда жанасатын беттер тегістеліп, олардың арасы майланады. Үйкеліске әсер етудің тағы бір мүмкіндігі - сырғанау үйкелісін домалау үйкелісімен алмастыру. Егер жанасатын беттердің (ось пен тірек) арасына шариктерді немесе роликтерді орналастырса, онда бұл жағдайда сырғанау үйкелісі домалау үйкелісіне ауысып, үйкеліс күші құрт кемиді. Ось пен тірек тез ескірмеу үшін шариктер мен роликтерді катты материалдан жасалған сақиналардың арасына орналастырады. Сыртқы сақина тірекке орнатылады да, ішкі сақина білікке кигізіледі (89-сурет). Сонда білік тірек бойымен сырғанамайды, шариктер мен роликтер арқылы оның бетімен домалап отырады. 
'''Подшипниктер''' деп аталатын мұндай керемет құрылғыларды пайдалану үйкеліс күшін 20-30 есе азайтуга мүмкіндік береді. Өздерің тебетін велосипедтерде сусымалы подшипниктер пайдаланылады, онда сақиналардың рөлін тірек пен білік атқарады. Велосипедті тепкен кезде шариктер тірек және ось бойымен домалап отырады . Қазіргі кезде өнеркөсіпте диаметрі шамамен 1 мм-ден 1,5 м-ге дейінгі подшипниктер жасалынады. Мұндай подшипниктермен барлық үлкенді кішілі машиналар жабдықталған. Үлкен машиналарға арналып жасалатын подшипниктердің массасы 1 т-дан да асып кетеді.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрономия]]

{{Phys-stub}}

Стационар қозғалыс

2016-09-09T15:46:05Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Стационар қозғалыс'''-кеңістіктің әрбір нүктесіндегі қозғалысының сипаттамасы (жылдамдық, үдеу) және қасиетті (қысым, тығыздық) уақыт өтуімен өзгермеген кездегі сұйық пен [[газ]]дың қозғалысы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Бедел

2016-09-09T15:38:38Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Бедел''' - бір адамның беделі, [[абырой]]ы арқылы [[шиеленіс]]ті шешуге, елде тұрақтылық, татулық орнатуға көпшілік мойындаған қасиеті.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1</ref> Жоғары [[құзырет]], терең білім, ерік-жігер, жанқиярлық және т.б. негізделген адамның (немесе ұйымның) қоғамдық маңызы.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>

'''Бедел''' -
# кең мағынада жалпы мойындалған бір [[тұлға]]ның немесе ұйымның білім, тәжірибе, [[адамгершілік]] [[абырой]]ға негізделген қоғамдық өмірдік әртүрлі салаларына әсер етуі; дәл мағынада билікті іске асырудың бір үлгісі;
# бір немесе бірнеше мүмкін саяси [[легитимация]] нысандарына негізделген қауымдастықта немесе мемлекетте орнатылған саяси басқару.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Авторитет]]

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Притон

2016-09-09T15:24:58Z

Бауыржан Жақсылық:

[[Сурет:Interior chinese lodging house, san francisco.JPG|thumb|[[Сан-Франциско]]дағы Опиум притоны (XIX ғасыр)]]
[[Есірткі]]лік немесе жүйкеге әсер ететін заттарды пайдалану үшін жүйелі түрде ұсынылатын адам тұратын және тұрмайтын үй-жай. Притонды ұйымдастыру астарынан оны құруға (іздеу, жалдау, үй-жайды ұқсатып қолайландыру және оны жабдықтау), оны пайдаланғысы келетіндерді тартуға арналған әрекеттер түсінілуі қажет. Притонды ұстау — бұл оны [[материалдық қамтамасыз ету]], күзету, жөндеу, [[клиент]]терге [[қызмет көрсету]], тұтыну үшін есірткілік заттар мен [[қаржы]]ларды табу және т.б.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

{{stub}}

Әлдебек Абызұлы

2016-09-07T17:13:56Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Әлдебек Абызұлы'''<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref> ([[1705]]-[[1709]] жылдар шамасында туған, өлген жылы белгісіз) [[Абылай хан]] заманында өмір сүрген атақты [[шешен]]. Оның әкесі соқыр [[Абыз Қаракерей]] тайпасының көріпкел әулие, ақылшы көсемі болыпты. Абыз бастаған іс оңына айнала берген. Соқыр Абыз емдеген [[ауру]]-кесел құлан-таза жазылып кеткен.

Сол Абыз әулиеден бата аламын деп, [[Жәнібек батыр]] және одан баска да көптеген батыр, шешен-билер барған. Бата алғандардың бәрінің де жолы болған. Атақты [[жазушы]] [[Мұхтар Әуезов]] өзінің тұңғыш пьесасы "[[Еңлік- Кебекті]]" Соқыр Абыздан бастайтыны көрермендерге белгілі.

Сол Абыз биден туған Әлдебек те кезінде осал кісі болмапты. Әлдебек шешен айтты деген өткір уытты, кесімді-шешімді [[Шешендік сөздер|шешен сөздер]] кезінде хатқа түспеген. Оның [[ел]] аузынан жазып алынған кейбір нұсқалары ғана бізге жетіп отыр.

Атақты [[Абылай хан]] жасы алпыстан асқанда қарамағындағы [[би]], [[болыс]], ақсақалдарды ордасына шақыртыпты. Ондағы мақсаты өзінің қалмақ әйелінен туған бал асы Қасым төрені орнына хан сайлатпақ еді. Шақырғандар бәрі уақтысында келгенде, Қаракерей жағының басты адамдары оның ішінде Абыздың баласы Әлдебек те кешігіп барады. Қасым [[төре]] тәкаппар, қатал мінезді адам екен. Жасы әкесімен катар Әлдебектін көзі қыли, аяғы ақсақтығын кемітіп:

{{start citation}} :Хан болып елді ұстай ма,
:Осындай долы, ашулы?
:Кірсіз - көктегі ай,
:Мінсіз - бір кұдай.
:Әкең сенің сарт еді,
:Шешең калмақ Құралай.
:Екеуінен жаралған,
:Бойыңа лас таралған.
:Инабат жоқ, үят жоқ,
:Сенсің нағыз сүмырай! {{End citation}}

- Ауыздыға сөз бермей, аттылыға жол бермей отырған, мына бір соқыр кім еді?! - депті. Сонда Әлдебек шешен бұл сөзге шыдай алмай:
Менің атым Әлдебек, Сөйлер сөзім өлі де көп. Жан-жағыңа қарашы, Хан бір адам, қара көп. Хан сайласақ, Қасым-ау, Орта жүздің ішінде, Сендей-сендей кісі көп. Атаң Абылай шақырды, "Хан сайла деп Қасымды". Уа, сайламаймын Қасымды, Болмай жатып басынды.
- деп, камшысын бүктеп, тізесіне басып жан-жағына қарапты. Қасым төре одан сайын түтігіпті:
- Осындай киқар сөзіңді қоймасаң, саган садақтың бір жебесі дарысын - көрермін әлі күшіңді, - деп тепсініпті.
Бұл екеуін ұшықтырмайын деп, [[Қанжығалы]] батыр, әрі шешен, [[Айтбай]] сөзге араласыпты:

:- Уа, Қасым, не кыласың соқырға,
:Соқыр бекер сөйлеп отыр ма
:Тілді налай бумақпыз.
:Осындай жиын-топырда?
:Нағашың қалмақ болғанда,

:Әкең сенің сарт еді.
:Мұны елден жасырма.
:Жасырып кайда барасың,
:Басынып сен құтырма! -

Құс жастыкта шынтактап жатқан Қасым басын көтеріп алыпты да: - Жаңа соқыр ақсақтан пәлеге қалып еқ, енді мына бір басына темір телпек киген тазың кім еді? - деп [[Айтбай шешен]]нің жалтыр басына мін таға сөйлепті. Оған Айтбай былай деп жауап қайтарыпты.

:Руым Ақжал болғанда,
:Байкелтірдің баласы,
:Атым Айтбай батырмын.
:Өз бетіммен келгем жоқ,
:Әкең Абылай шақырды,
:"Хан сайла деп Қасымды".
:Сайлауға келіп жатырмын,
:Ел қорғаны батырға.
:Келмей жатып ақырдың.
:Қамалын бұзып қанша рет,
:Жылқысын алып сонша рет,
:Қалмаққа тізе батырдым.
:Бізден кек алғың келді ме,
:Нағашы қалмақ көпірің!

- Ақ орданыц ішінде отырып мені бір емес екі рет ''"қалмақ"'' дедің деп Қасым төре Айтбай батырға қылышын ала ұмтылғанда, көпшілік оны жібермей ұстап қалады ''"Қойындар"'' деп араға ақсақалдар түсіп, оларды қойғызады.
Ертеңінде Абылай жиналған халқын ордаға шақырып:
- Уа, жұртым, не дейсіңдер? - деп көпшілікке сөз бергенде, алдымен Айтбай шешен ортаға шығыпты:

:- Уа, Абылай хан ием,
:Бақытты туған адамның,
:Артықта бол ар талабы.
:Сайламаймын хандыққа,
:Қасым деген балаңды.
:Хан болғанмен айырмас,
:Жақсы менен жаманды.
:Шешіп төре бере алмас,
:Ад ал менен харамды.
:Сен сүйіп қатын қылғанмен,
:Арғы заты арамды!

Қанша айтқанмен ''"Ханда қырық кісінін ақылы бар"'' демекші Абылай бұл сөзге онша шамданбайды. Мәжілісті одан әрмен жалғастыра беріпті.
- Тағы кім сөйлейді? - дегенде, енді Әлдебек шешен, қамшысын бүктеген күйі алға шығыпты:

:- Уа, Абылай, хан ием,
:Хан соқыр болса,
:Халқы қор болады.
:Қара соқыр болса,
:Акылы мол болады.
:Инабатты кісіден,
:Хан сайласақ,
:Көпке тиіп пайдасы,
:Әділеті зор болар.
:Тәкаппар кежір адамнан,
:Хан сайласақ тақсыр-ау,
:Қаһарын шашып халыққа,
:Айдаһардай сор болады.
:Қарауыл қойсак тырнадан,
:Қиқу бастан кетер ме?
:Түсінбеске айтқан зар,
:Құлағынан өтер ме?
:Қолқалама Қасымды,
:Болмай жатып басынды.
:Сынбасын сағың бекерге,
:Көп сөйлетіп қайтесің,
:Осы айтқаным бекер ме.

Әлдебек шешен осылай дегенде, өзге би, шешен, байлар, батырлар Айтбай мен Әлдебекті қуаттап, Қасымды хандыққа сайламай қояды.
Абылайдың орнына сол жолы [[хан]] болып, онын үлкен баласы Уәли сайланып кетеді <ref>(Б. Адамбаев, Қазақтың шешендік өнері, 1984* 17—18- беттер)</ref>.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Мандат

2016-09-07T16:19:45Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Мандат''' ({{lang-la|''mandatum''}} — тапсырма) — 1) талап, міндет; 2) қандай да бір тұлғаның құқығы мен өкілеттігін растайтын [[құжат]] (мысалы, депутаттық мандат); ұсынушының қандай да бір өкілеттігі немесе құқығының заңдылығын куәландыратын құжат.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> 3) [[Рим империясы]]нда императордың құқық қолданушылық мәселелері бойынша лауазымды адамдарға нұсқау ретінде шығарылатын қаулысы. Көбіне бұл құжат империяның әкімшілік бөліністеріндегі императордың өкілдері мен преторлардың құқықтық мәселелеріне қатысты шығарылды. Бұл құжаттар — [[Рим]] құқығының [[қайнар]] көздерінің бірі болып саналады.

<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Спектрлік тығыздық

2016-09-07T16:16:57Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Спектрлік тығыздық'''-сәулеленудің толқын ұзындығы, жиілігі немесе толқындық сан бойынша сипаттайтын қандай да бір шаманын туындысы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{толықтыру}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

[[ca:Densitat espectral]]
[[de:Spektrale Leistungsdichte]]
[[eo:Spektra povuma distribuo]]
[[es:Densidad espectral]]
[[fr:Densité spectrale de puissance]]
[[ja:スペクトル密度]]
[[nl:Trillingsanalyse]]
[[pt:Densidade espectral]]
[[simple:Power spectrum]]
[[sv:Effektspektrum]]
[[uk:Спектральна густина]]
[[zh:谱密度]]

Трафик

2016-09-07T13:25:24Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Трафик''' (Traffic) — мөлімет жеткізу желісіндегі хабарламалар ағымы.
==Трафикті басқару ==
Трафикті басқару ([[Управление трафиком]]; traffic management) — енгізу мен шығаруды басқаруға қатысты кейбір жағдайларда пайдаланылатын термин. Ол басқарудың техникалық құралдарын (арналар мен үзулер), сондай-ақ [[программа]]лық құралдарды ([[ресурс]]тарды үлестіру мен [[процесстер]]ді синхрондауды) қамтиды. Олар [[мультипрограмма]]лық режімде жұмыс істейтін жүйедегі мәліметтердің дұрыс және ретті орын ауыстыруын жасақтауға қажет.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Информатика және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

[[az:Trafik]]
[[es:Tráfico]]
[[tr:Trafik (anlam ayrım)]]

Алжапқыш

2016-09-07T11:00:10Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Алжапқыш (алжапғыш)'''- тазалық үшін алдына байлап алатын жұмыс адамының қосалқы [[киім]]і. Ертеде [[мал]] сауғанда, етік тіккенде т.б. жұмыста алға байлап алатын, омырауы бітеу, қолтығы оймалы жұмыс киімнің түрі. Темір ұсталары жұмыс үстінде теріден, көннен кейде кенептен жасалған.Алжапқышты пайдаланады. Алжапқыштың ұзындығы белден байлағанда көйлектің етегінен сәл қысқа тұрады, ені адамның екі санына ілігетіндей, жоғары жағы доғал, етектерінің шетін сүйір етіп пішеді. Астар мен өң беті арасына киіз салып қалыңдатып, формасын сақтайтындай етті.
Алжапқыштың бұл түрі суық кезде пайдаланылды. Сондықтан да егделерге арналған түрі тек белден темен шалуға арналған доғал төртбұрыш емес, адамның сауырын, жонын жауып тұратындай қалқанды бөлігі қоса сырылып тігіледі. Алжапқышпен белдемше зер, [[теңге]], [[күміс түйме]], [[кестелі өрнектер]]мен сәнделеді.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

{{stub}}

Қыдыр ата

2016-09-06T18:15:15Z

Бауыржан Жақсылық: Бауыржан Жақсылық Қыдыр бетін Қыдыр ата бетіне жылжытты

[[Сурет:Al-khidr.jpg|thumb|250px|Зұлқарнайн (сол жақта) және Қыдыр (''Сикандарнаме'')]]

'''Қыдыр''', Қыдыр ата, Қызыр –
# [[Ислам Діні|ислам дініндегі]] пайғамбар. Кейбір [[дінтану]]шы ғалымдар оны [[Ілияс пайғамбар]] деп жорамалдайды. [[Құран Кәрім]]нің [[Кәһф сүресі]]нде [[Мұса пайғамбар]] сапарға шыққан кезде Қыдырға жолыққаны, [[Алла]]ның оны [[Мұса пайғамбар|Мұсаға]] тағылым үйрету үшін арнайы жібергені жайлы айтылады ([[66 аят]]).
# мифтік бейне. Түркі халықтары мифологиясында Қыдыр бейнесінің астарынан ислам дініне дейінгі және онан кейінгі кезеңде пайда болған екі діни-фольклорлық дәстүр түсінігі аңғарылады.

Кей халықта ол теңізде сапар шегушілердің қамқоршысы деп есептелсе, үнділер су иесі деп қабылдаған, сондай-ақ өрттен, су тасқынынан, ұрлықтан, жылан шағудан сақтайтын пір деп те есептеледі. Сонымен қатар жыр мәтіндерінде [[Қыдыр ата]] мен [[Қызыр ата]], Ілияс есімдері дербес үш тұлға ретінде аталады (“Қызыр ата, қырық шілтен; Қыдыр менен Ілияс; олар да болсын жолдасың” немесе “Қызыр Ілияс жар болып, Қыдыр ата қолдасын”). Осыған байланысты “Қыдыр” мен “Қызыр” ([[Хадир]], [[Хидр]], [[Хизр]]) бейнелерінің екі түрлі мифтік бастаудан өрбіп, уақыт өте, есімдерінің сыртқы ұқсастығына және мифтік сәйкестігіне қарай бір бейне ретінде түсіндірілгенін топшылауға болады. Қыдыр көбіне-көп [[батырлық жырлар]]да аталады, батырлар одан демеу, қолдау күтіп, атын атап шақырады. [[Қазақтар|Қазақ халқының]] ұғым-түсінігінде Қыдыр сәттілік пен бақ беруші, көбіне иман жүзді қарт түрінде бейнеленіп, өзін көзімен көру сәті түскендерге бақыт сыйлаушы ретінде суреттеледі. Яғни, күнделікті кездесетін адамдардың арасында Қыдыр-ата болуы мүмкін: ол әр түрлі кейіпте (көбіне кедей адам секілді) жүреді. Одан сый алу үшін кез келген адамға, оның әлеуметтік мансап-мәртебесі мен байлығына, киіміне, түр-әлпетіне қарамай, [[ҚОНАҚЖАЙЛЫҚ|қонақжайлық]] көрсету керек (өйткені ол Қыдыр болып шығуы мүмкін). “Қырықтың бірі Қыдыр” сөзінің астарынан осындай түсініктен туындаған моральдық факторды көруге болады.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

[[Сурет:Beshbarmaq1.jpg|thumb|250px|Пір Хызыр Зунджа [[Бешбармаг]] тауы [[Әзірбайжан]]]]
Қыдыр ата – ақиқат пен аңыз арасында. [[Ислам]]да '''Қыдыр''', '''Хизыр''', '''Қызыр баба'' ({{lang-ar|الخضر}} Қыдыр ата).

==Қыдыр ата==
[[Сурет:Khidr and elijah.jpg|thumb|left|Қыдыр және [[Ілияс пайғамбар]]''.]]

==Қыдыр ата және Ұлыс күні==
Қазақтар Ұлыс күнді «жыл басы» санайды . Бұл күн – аспан денелері өздерінің ең бастапқы нүктелеріне келіп, күн мен түн теңелетін, жан-жануарлар төлдеп, адамдардың аузы аққа тиетін, жер үстіне шаттық орнаған күн. Қазақ елі осы күнді «Ұлыстың ұлы күні – ұлыс күн» деп атаған. [[Григориан]] күнтүзбесі бойынша ескіше – 9 наурыз, жаңаша 21-нен 22-не қараған түн осы күнге сәйкес келеді . Халқымыздың мифологиялық түсінігі бойынша 21 наурыз түні даланы Қызыр аралайды екен. Сол себепті осы түн «Қызыр түні» түні деп аталады .
Қыдыр мұсылман елінде ел аралап жүрген адам бейнелі «әулие», адамға «қамқоршы», «дәулет» беруші. Діни наным бойынша әр бір нәрсенің иесі болады-мыс. Мысалы: «құт», «дәулет», «ырыс». Олар түрлі құс, адам, жәндік бейнесінде ел кезіп жүреді-міс. Солардың бірі Қыдыр .

==Қыдыр атаның сипаттары==
Қыдыр (Қызыр) ата бүкіл халықтың қамқоры, оларға жақсылық жасаушы, ырыс, құт, несібе әкелуші, бақыт, береке, өмір сыйлаушы қасиет иесі, кемеңгер, әулие, көріпкел, жарылқаушы қарт. Ол Ұлыстың ұлы күнінде әр елге келіп, әр шаңыраққа соғып бата береді. Міне сондықтан әр үй Қыдыр атаның жолын күтіп, өздерінің жанын да, тәнін де, киер киім, ыдысы мен бұйымдарын да таза ұстауға тырысады. Үйдің іші-сыртын, қора-қопсыны тазартып, ағаш егіп, өсімдікке су құяды. Мұсылман қауымы мұндай үйге Қыдыр ата түнеп немесе бата беріп кетеді деп түсінген. «Қыдыр қонған», «Қыдыр дарыған» деген сөздер осындайдан шыққан .
Осы және осыған ұқсас сөздерді бұдан да басқа қазақ халқының салт-дәстүрлері мен, әдет ғұрыптары жайлы, наурызға байланысты кітаптардан кездестіруге болады. (Қараңыз, Қазақ халқының дәсүрлері мен әдет-ғұрыптары. Жауапты редакторы: тарих ғ.д. пр. С.Е.Әжіғали. Алматы, «Арыс» 2005 ж. 17-18 беттер және Қош келдің наурыз. «Ақ Орда», «Өлке» баспасы. Алматы, 1993 ж. 22-бет).
Алдымен осы «қыдыр» немесе «қызыр» сөзіне тоқталар болсақ. Араб тілінде ض «дод» деген әріп бар. Негізінде бұл әріп қазақ тіліндегі «д» және «з» д+з әріптерінің қосындысы арқылы шығатын әріп. Хидыр خضر. Осы себепті қазақшаға еген бұл сөз кей жерде «қыдыр» басқа бір жерлерде «қызыр» болып жазылып жатады.

==Қыдыр сөзінің мағынасы==
Хызыр сөзін қазақшаға аударсақ жасыл адам деген мағына шығады. «Хадар» – арабша жасыл деген сөз. «Хадрауат» - жасыл көкеністер.
Бұл кісінің Хыдыр деп аталуына бірнеше дәйектемелербар. Хыдыр егер бір жерге отырып кейін ол жерден тұрып кеткенде, әлгі отырған жері жап-жасыл боп қалады екен. Екіншіден, ол кісі жасыл киім киіп жүрген екен. Осы себепті жасыл адам яғни, хыдыр деп аталып кеткен екен.
Hızır (Arapça: [[الخضر]] [[al Khidr]]; [[Yeşil adam]]), İbrâhimden sonra yaşamış bir peygamber veya veli. Avrupa ve Asya kıtalarına hâkim olan Zülkarneynin askerinin kumandanı ve teyzesinin oğludur. İsminin, Belkâ bin Melkan, künyesinin Ebü'l-Abbâs olduğu ve soyunun Nûh aleyhisselâmın Sam isimli oğluna dayandığı bildirilmiştir. Bazıları da Hızır aleyhisselâmın İsrâiloğullarından olduğunu söylemiştir. Hızır lakabıyla meşhur olmasının sebebi, kuru bir yere oturup kalktığı zaman, oranın yeşerip yemyeşil olmasıdır .

Қазақша аудармасы: «Хызыр араб сөзі, Жасыл адам деген мағына береді. Хызыр [[Ибраһим]] а.с. пайғамбардан кейін өмір сүрген бір пайғамбар немесе уәли. Зулқарнайнның әскербасы әрі бір әпкесінің ұлы болған. Есімі Бәлка ибн Мәлкан болғандығы айтылады. Лақаб аты Әбул Аббас. Нұхтың а.с. ұлы Самның ұрпағына. Кейбіреулер Хызырдың Бәни Исраил қаумынан болғандығын айтады. Хыдыр аталуының себебі егер бір жерге отырып кейін ол жерден тұрып кеткенде, әлгі отырған жері жап-жасыл болады екен.».

والخضر هو النبي / إيليا بن ملكان بن عامر بن شالح بن أرفخشد بن سام بن نوح، وسبب تسميته بالخضر قيل لأنه جلس على فروه بيضاء وتحوّل لونها إلى أخضر ، وقيل إنه عندما يصلي تخضر الأرض من حوله ، وقيل لأنه يرتدي ملابس خضراء ، ويُعرف بالنبي / جرجس ..
Қазақша аудармасы: «Араб клубы сайтында Хыдыр есімі жайлы мынадай мәліметтер берілген: Илия ибн Мәлкән ибн Амир ибн Шалих ибн Арфахшад ибн Сам ибн Нух. Оның Хыдыр аталу себебі бір ақ жерге отырса, ол жердің түсі жасылға айналар еді. Намаз оқыған жері де жасыл болатын. Және үстіне жасыл киім киіп жүретін. Оны Жәржәс пайғамбар деп те атайтын».
Харлампий Барановта өзінің (Арабско русский словарь) сөздігінде: «Хидр – пророк Илья» деген мәлімет берген .
Қазақтың салт-дәстүріндегі қыдыр атаға үңілер болсақ, ол - әулие, көріпкел, жақсылық беруші, бата беруші. Әйтеуір бар жақсылықты адамзатқа дарытушы. Дегенмен бұл сөздердің аңыз-әпсәнәға ұласып жатқан жерлері де баршылық.

Ал, Селезнев Г. Және Селезнева А. өздерінің (ДУХИ И ДУШИ В ТРАДИЦИЯХ НАРОДНОГО ИСЛАМА СИБИРИ (К ИЗУЧЕНИЮ РЕЛИГИОЗНОГО СИНКРЕТИЗМА В МАЛЫХ ЛОКАЛЬНЫХ КУЛЬТУРНЫХ КОМПЛЕКСАХ) атты кітаптарында Хызырға байланысты мынадай мәліметтер келтіреді:
Другой яркий образ, представления о котором довольно устойчиво бытуют в деревнях Уленкуль и Черналы это Казыр-ата. Он представлялся в виде существа антропоморфного вида, старика в белой одежде с посохом. Казыр-ата мог появиться во сне и предсказать будущее, а мог явиться путнику и показать правильную дорогу. В то же время имеются сведения о том, что он невидим или предствлен в образе собаки или кошки белого цвета. Его образ двойстве-нен: он и плотен и бесплотен, и видим и невидим. В любом случае это добрый к людям дух или образ. Если кто-то видел белую кошку или собаку или кому-то было видение человека в белом, похожего на Казыр-ата, то это - доброе предзнаменование. Имеются представления, что Казыр-ата является также покровителем домашних животных: коров и лошадей.
Не подлежит никакому сомнению, что прототипом образа Казыр ата, бытующего в по-верьях тарских татар является знаменитый ал-Хадир (ал-Хидр, Хизр/Хезр/Хизыр, Хи-дир/Хызыр, Хиджир, Кидар) - распространенный персонаж устных преданий и мусульманской книжной традиции. Известный в преданиях почти всех мусульманских народов, в тюркоязычной среде он получает титул Ата - отец. В народных рассказах и общемусульманской традиции герой предстает в двойном аспекте - материально-телесном и бестелесно-духовном, сочетает в себе мифическое и событийное, действительное и чудесное. Как духовность - незрим, даритель небесных благ, воплощает плодородие; как телесность - зрим, подлинный человек, смертен, описывается как белобородый старец, путешествующий с посохом из страны в страну. По мнению исследователей, под именем ал-Хадир (Казыр-ата) скрывается сложный образ доисламского мифологического персонажа. Скорее всего, этот персонаж представляет собой собирательный образ природы во всем ее многообразии, выраженный через символику цвета, числа и т.д. (Ислам на территории…, 1999. С. 91-93).
В Средней Азии со святым Хызром повсеместно была связана земледельческая обрядность, а сам герой считался подателем изобилия. Здесь существовал обряд, согласно которому на кучу обмолоченного зерна клался кусок глины, для того, чтобы Хызр (Хыдыр) взглянул на собранное зерно или коснулся его рукой - это должно было увеличить урожай (Басилов В.Н., 1970. С. 22; Снесарев Г.П., 1969. С. 223)

==Қыдыр ата тарих беттерінде==
Демек, Қыдыр сонау заманнан өмір сүріп келе жатқа ұлы әулие қатарынан болды. Одан басқа жан менен тән сыйлаушы. Ал өзі болса мәңгі өмір сүретін секілді. Енді осы нәрселердің шындыққа қаншалықты жақын екендігін зерттеп көрелік.
Қыдыр атаға тоқталмас бұрын пайғамбарлар жайлы сөз жүргізбегеніміз дұрыс болмас. Себебі Қыдыр атаның есімі пайғамбарлардың қатарынан да кездеседі.

==Қыдыр ата жайлы Құранда==
Пайғамбарлардың қиссаларында, Мұса а.с. пайғамбар мен Хыдырдың (Қыдыр ата) қиссасы келген. Сондай-ақ бұл оқиға Құран Кәрімде Кәһф сүресінің 60-82 аяттарында баяндалған.
Хыдыр мен Мұса пайғамбардың қиссасын Ибн Касирдің (Қисасул әнбия) кітабынан келтірейік:
Имам Бұхаридің айтуынша, Убай ибн Каъб Ин Аббастан мына хадисті келтіреді: «Бір күні Мұса пайғамбар Бәни Исраил қауымына уағыз айтып тұрғанда, одан: «Адамдардың ең білімдісі кім?» - деп сұрайды. Сонда пайғамбар «Мен» деп жауап береді. «Аллаһ біледі» деп айтпағандығы үшін, Аллаһ тағала Мұса пайғамбарды айыптайды. Оған уахи етіп, Аллаһ былай дейді: «Екі теңіздің қосылған жерінде бір пендем бар, ол сенен білімдірақ». Сонда Мұса: «О Раббым! Оны қалай табамын?» – дейді. Оған: «Себепке балық салып ал, балақты қай жерде жоғалтсаң, оны сол жерден табасың»,-деп жауап қайтарылады» .

Сонымен Мұса жолға шығып, жанына қызметкер ретінде Юшаъ ибн Нун деп аталатын бір жас баланы серік етіп ертіп алады. «Сол уақытта Мұса қызметкеріне: «Екі теціздің қосылган жеріне жеткенге дейін тоқтамаймын немесе жаяу жүріспен жылдар өткіземін», - деді. Екеуі екі (теңіздің) құйғанына жеткен кезде, балықтарын ұмытты. Сонда (балық) ыршып түсіп тецізден жол алды»
Оларда өздерімен бірге алып шыққан қуырылған балық болды. Ал екі теңіздің құйған жері деген — Қызыл теңіздің қос қапталы болатын. Аталмыш мекенге жеткенде Мұса ұйқыға кетті де, Юшаъ ояу отырды. Сол кезде әлгі қуырылған балық тіріліп, себеттен секіріп теңізге түсіп, жүзіп кетеді. Юшаъ бұл жайтты тамашалап отырды. Бірақ, Мұса оянғаннан кейін оған айтуға ұмытып кетеді. Сапарларын одан әрі жалғастырып, «екеуі ілгерілеп барган кезде, Мұса қызметкеріне: «Азығымызды әкелші. Расында бұл сапарымызда шаршадық», - деді. (Юшаъ): «Көрдің бе? Таста дем алғанда балықты ұмытқан екенмін. Маған оны айтуды шайтан ұмыттырды. Ол таңғажайып түрде теңізден жол алды»,-деді. (Мұса): «Міне, іздегеніміз осы», - деп екеуі ізінше қайта қайтты. Сонда екеуі Өз тарапымыздан мархамет беріп, Өз қасымыздан ілім үйреткен пенделерімізден бірін тапты».
Екеуі осылай артқа қайтып, Хыдырды кездестірді. Ғұламалардың көпшілігі бұл кісіні пайғамбар болған дейді. «Мұса оган: «Саган үйретілген даналықтан маған да үйретуің үшін саған ерейін бе?» - деді. Ол: «Расында сен менімен бірге (жүруге) шыдай алмайсың. Ішкі сырын толық білмейтін нәрсеге қалай сабыр ете аласың?» - деді. (Мұса): «Аллаһ қаласа, мені сабырлы табасың. Сондай-ақ саган ешбір істе қарсы келмеймін», - деді».

Сонда Хыдыр: «Ал онда маган ілессең, өзім айтпайынша, менен ешнәрсе сұрама»,- деді». Олар осыған келісіп, Мұса Юшаъты елге қайтарып, өздері жолға шығады. «Сөйтіп, екеуі жолға шықты да, кемеге түсіп, (Хыдыр) оны тесе бастады». Ішіне су кірген кеме бата бастады. Кемедегі балықшылар ішке кірген суды сыртқа төгіп, әбігерге түсті. Хыдырдың бұлай істегеніне Мұса таңырқап: «Кемедегілерді суға батыру үшін тестің бе? Рас орынсыз істедіц», - дейді». Хыдыр: «Саған менімен бірге әсте сабыр ете алмайсыц демедім бе?» - деді». Сонда Мұса Хыдырға берген уәдесі есіне түсіп: «Ұмытқан нәрсемді есепке алма. Маған ісімде қолайсыздык, тудырма»,-деді».
Мұнан кейін олар бір жағажайға түсіп, біраз жүрген соң Хыдыр ойнап жатқан балалардың қасына келіп, олардың біреуін жығып құлатып, бауыздап өлтіріп тастайды. «Екеуі Жолга түсті. Бір ұл бала кездесіп еді, (Хыдыр) оны өлтірді». Көз алдында кісі өліміне куә болған Мұса шыдап тұра алмай: «Кісі өлтірмеген жазықсыз біреуді өлтірдің бе? Рас, жаман нәрсе істедің», - дейді». Хыдыр тағы да: «Сен менімен бірге Жүруге әсте шыдай алмайсың демедім бе?» — деді». Мұса: «Егер бұдан кейін бір нәрсе сұрасам, тіпті мені жолдас қылма. Рас мен тараптан үзірге жеттің»,- деп соңғы уәдесін берді.

Сосын шаршап-шалдығып, қарындары ашып бір ауылға келеді. Бірақ, ол ауылдың адамдары бұларды үйлеріне түсіріп, қонақ қылмайды. Екеуі үйлеріне түсуге сұранса да, қабылдамайды. Сонда олар ауыл сыртына шығады. Қараса бір дуал қаңырап, құлайын деп тұр екен. Хыдыр барып ол дуалды түзетіп қояды. Мұса оның қонақ күтуге жарамаған ауыл адамдарының құлайын деп тұрған дуалын еш ақысыз жөндеп бергеніне таңырқап қалады. Аллаһ Тағала:
«Сонда екеуі тағы жүріп, бір ауыл халқына барып, тұрғындарынан тамақ сұрады. Олар екеуін қонақ қылудан бас тартты. Сонда екеуі ол жердегі жығылғалы тұрған тамды көріп, (Хыдыр) оны жөндеді. (Мұса): «Егер қаласаң бұган ақы алар едің», - деді. (Хыдыр): «Міне, осы, мені мен сен екеуміздің арамыздың айрылуы. Ал енді саған сабыр ете алмаған нәрселеріңнің сырын айтайын. Кеме теңізге кәсіп істейтін кембағалдардікі еді. Оны ақаулы еткім келді. Өйткені, арт жақтарында әрбір (жарамды) кемені тартып алатын патша бар еді. Ал баланың мүмін әке-шешесі бар тұғын. Оныц әке-шешесін бас тарттыруға, қарсылыққа мәжбүрлеуінен қорықтық. Раббылары оларға оның орнына одан да таза әрі мейірімді бір бала беруін қаладық. Ал енді дуал, бұл қаладағы екі жетім баланыкі болып, оның астында екеуіне тиесілі қазына бар еді. Сондай-ақ әке-шешелері түзу кісі болғандықтан Раббың оларға қазыналарын шығарып алуын қалады. Бұл Раббыңнан бір мархамет еді. Сондай-ақ мұны мен өздігімнен істемедім. Міне, осы сенің сабыр ете алмаған істерің»,- деді» , - деп айтқан.
Ибн Аббастың (Аллаһ әкесі екеуіне разы болғай) тәпсірлеуінше, Хыдыр кемені тескен кезде бір патша жолында кездескен барлық кемелерді тартып алып келе жатқан болатын. Тесілген кемені көрген патша оны керек қылмастан алмай кетеді. Ал Хыдыр өлтірген балаға келсек, Аллаһ Тағала бұл баланың ержеткенде залым, кәпір, ата-анасына жәбір беруші адам болатындығын біліп, оны өлтіруге әмір етті. Сөйтіп бұл баланың орнына мүмін әке-шешесіне ізгі бір бала сыйлады. Енді оның ауыл шетіндегі қаңыраған дуалды түзетіп қойғандығын айтсақ, ол дуалдың астында бір марқұм жақсы кісінің екі баласына тиесілі қазына жатыр еді .

Жоғарыдағы Мұса пайғамбар мен Хыдырдың қиссасы Құран Кәрімде келген атақты қиссалардың бірі. Құран аяттарына сүйенер болсақ, Хыдыр өздігінен іс атқармаған. Әрі Аллаһ тағаланың ең білімді пенделерінен . Жақсы іс атқарушы болыпта есептеледі. Дегенмен әулие, көріпкел, жан менен тән сыйлаушы деген секілді сипаттары жоқ. Әулие сөзіне тоқталар болсақ, «әулие» араб тіліндегі «уәли» сөзінің көпше түрі. «Уәли» қазақ тілінде дос, «ал әулие» достар деген мағына береді. Жалғыз адамға әулие сөзінің өзін қолдану қате болып есептеледі. Себебі ол көптік мағынадағы сөз емес пе? Көріпкелдікке тоқталар болсақ, Ислам дінінің наным, сенімі бойынша болашақты Аллаһтан басқа ешкім білмейді. Пайғамбарларда білген емес. Сонымен бірге жан менен тәнді сыйлаушы Аллаһ болып есептеледі. Құран аяттарына жүгінер болсақ Хыдырға яғни, Қыдыр атаға байланысты бұл сипаттар жоққа шығарылатын секілді.
Наурыз түндерінде Қыдыр ата «үйлерді аралайды», «батасын береді» деген сөздерге тоқталар болсақ, наурыз әлі күнге дейін жалғасып келуде, демек Қыдыр ата әлі күнге дейін аралап келе жатыр деген сөз.

==Қыдыр ата жайлы басқада пікірлер==
Сондай-ақ кейбір тәпсір және тарих кітаптарында Хыдыр тірі деген пікір айтылады. Негізінде бұл өрескел қате түсінік. Бұған дәлел Абдуллаһ ибн Омар (Аллаһ әкесі екеуіне разы болғай) риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз с.а.с. бірде құптан намазын оқып болған соң сахабаларға бұрылып: «Мына түндеріңді көріп тұрсыңдар ма?»-деп сұраған. Олар: «Иә»,-дейді. Сонда Пайғамбарымыз с.а.с. «Жүз жылдан кейін жер бетінде қазір тірі болған ешкім қалмайды»,-деген . (Хадисті Бұхари және Муслим риуаят еткен).
Сонымен бірге Кувейттің Филикия деген аралында Хыдырдың (Қыдыр ата) қабірі бар деген мағлұматтар бар. Бұл мағлұмат араб тілін-дегі уикипедияда жарияланған. Және араб клубы сайтында Хыдырдың қабірінің суреті берілген. Сурет Яхия әл-Рабиғанның (мин әййәми заман) кітабынан алынған. Аталмыш мәліметтерге де сүйенер болсақ, Хыдыр дүние салған.
Hızır aleyhisselâm, Allahü teâlânın sevgili kullarındandı. Doğdu, büyüdü ve vefât etti .
Қазақша аудармасы: Хызыр а.с. Аллаһ тағаланың сүйікті құлдарынан. Ол дүниеге келді, өсті, үлкейді және дүние салды.
Халық арасында тағы айта кететін бір жәйт, «Қыдыр ата» мен «Қадыр түнін» шатастыратындар кездеседі. Көпшілігі дерлік десек артық кетпеспіз. Қыдыр ата мен Қадыр түні екеуі екі бөлек нәрсе. Қыдыр түні рамазан айында яғни оразада болатын түн. Рамазан айының соңғы он тақ түндерінің бірі Қадыр түні. Ғалымдардың көпшілігі рамазан айының 27-ші түні «қадыр түн» деген пікірлер айтқан. Қадыр түні Қыдыр ата келеді деген де қауесеттер бар. Бұл да негізсіз пікірлер. Қадыр түнінде кімнің келетіндігі, яғни, жер бетіне Қыдыр атаның емес періштелірдің түсетіндігі жайында аяттар бар. Аллаһ тағала Құранда былай дейді:
«Негізінде Құранды Қадыр түнінде түсірдік. (Мұхаммед с.а.с.) Қадыр түнінің не екендігін білесің бе? Қадыр түні мың айдан хайырлы. Періштелер мен Жәбірейіл періште ол кеште Раббыларының рұқсаты бойынша барлық іс үшін (Жер бетіне) түседі. Ол бейбітшілік кеші (болған қадыр түні) таң рауандағанға дейін жалғасады».
Құран аяттары мен хадистерге жүгінсек, Қыдыр атаның тірі, әлі күнге дейін үйлерді аралап жүргендігіне дәлелдер жоқ. Тек қана қауесеттер, аңыздар, халық аузындағы сөздер.
Қорыта келе Құран Кәрімдегі Мұса мен Хыдырдың арасындағы оқиғаға қарар болсақ, Аллаһ тағала ізгі, иманды ата-аналардың салауаттылығына Өзі тікелей араласып отыр. Оларға бейқайыр ұлдың орнына ізгі перзент сыйлады, балаларына арналған қазынаның сақталуын кепілдіге алды, кембағал балықшыларды да кемесіз қалмауында қарастырды. Демек, Аллаһ тағала әр бір істен хабардар, әрі бұл істі Хыдырға (Қыдыр атаға) жүктеген. Хыдырдың иелік еткен ілімене келсек – бұл оған Аллаһ тағала дарытқан ғайып ілім. Ал, ғайып ілімдер тек пайғамбарларға ғана Аллаһ тағала тарапына беріледі.
Қыдыр атаға байланысты ақиқат ғұламалардың айтуынша оның пайғамбарлар қатарынан, Аллаһтың ілімді пенделерінен болғандығы. Ал халқымыздың аузында жүрген аңыздардың шындыққа жанасар жері еш жоқ.

Кім білер, Қыдыр ата жайлы қиссалар біздің елге жетіп келемін дегенше жергілікті шамандық наным-сенімдермен араласып, ақыр соңы көріпкел, әулиеге айналған болуы әбден мүмкін.
Автор: Ұлықбек Алиакбарұлы.

==Дереккөздер==
<references/>
2. «Кім кінәлі? Мақалалар, әңгімелер, аудармалар». Ұлықбек Алиакбарұлы. [[Шымкент]]-2011 ж. 104-бет. ISBN – 9965-903-02-6 «Алтын алқа» баспасы

3. Селезнев Г. Және Селезнева А. өздерінің (ДУХИ И ДУШИ В ТРАДИЦИЯХ НАРОДНОГО ИСЛАМА СИБИРИ (К ИЗУЧЕНИЮ РЕЛИГИОЗНОГО СИНКРЕТИЗМА В МАЛЫХ ЛОКАЛЬНЫХ КУЛЬТУРНЫХ КОМПЛЕКСАХ)

4. Құран Кәрім.

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Аңыздар]]

Пирендерге қарсы заттар

2016-09-06T16:50:48Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Пирендерге қарсы заттар''' - [[ағаш]]тарды, [[мата]]ларды және басқа да органикалық негіздегі материалдарды өздігінен жанудан және тұтанып кетуден сақтайтын қоспалар үшін қажетті заттар.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{Stub}}

Қорғаушы

2016-09-06T16:41:03Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Қорғаушы''' - спорт ойындарында (мысалы, [[футбол|футболда]], [[хоккей|хоккейде]], [[гандбол|гандболда]], су добында т.б. басты мақсаты өз қақпасына (баскетболда өз шығыршығына) қарсы [[команда|команданың]] шабуылшыларын жақындатпау міндеті жүктелген ойыншы.
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Футбол]]
[[Санат:Спорт]]

Матрица теориясы

2016-09-06T09:42:55Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Қалып''' (матрицалық) теориясы''' — Брейнл мен Гауровитц ([[1930]]) ұсынған. Бұл теория бойынша әрбір иммунды жауапты торша [[антидене]]
[[молекула]]сын кұрау үшін антигеннен арнайы мәлімет алады. Сондықтан антидене түзілу үшін антиген [[матрица]] болып табылады. Матрицалар теориясы ретінде белгілі болған бұл көзқарас бойынша кез келген антидене әрбір иммунды жауапты торшада түзіледі.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]

{{Stub}}

Автор бейнесі

2016-09-05T17:40:30Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Автор бейнесі''' - әдеби шығармадағы жазушының өз тұлғасын көру қалпы. Әр жанрдағы шығармаларда автор бейнесі әр түрлі дәрежеде әр қырынан аңғарылады. [[Эпика]]лі шығармаларда [[автор]] негізінен алғанда оқиғаны баяндаушы болады. Ал драмалық шығармада автор оқиғаның даму барысынан мүлде сырт тұрады. [[Поэзия]]лық шығармаларда автор, негізінен, лирикалық тұлға ретінде танылады. [[Лирика]]да ақынның ішкі сыры, сезімі, толғанысы яғни жеке авторлық тәжірибесі басқа жанрларға қарағанда айқын, анық бедерленеді. Өмір шындығын оқырман лирикалық тұлға позициясындағы автордың көзімен қарап, танып біледі. Лирикалық кейіпкер автордың өлеңмен жазылған тікелей өз көшірмесі емес, жинақтала келіп, белгілі бір нақтылы сипатты иеленген көркем бейне болып шығады.

<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
бас әріп
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
э
{{wikify}}

[[Санат:Әдебиет]]

Өнімділік көрсеткіші

2016-09-05T17:27:45Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Өнімділік көрсеткіші''' — [[егін]] шығымдылығының өткен кезбен салыстырғандағы өзгеруін сипаттайтын көрсеткіш. Мұндай өзгеріс бір немесе бірнеше [[дақыл]] мен [[шаруашылық]]тар түрлері бойынша анықталады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{толықтыру}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

Дерт көшіру

2016-09-05T16:36:22Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Дерт көшіру''' - адамның, малдың бойында кездесетін әртүрлі кеселдерді басқа нәрсеге, белгілі бір затқа аудару арқылы емдеу тәсілі. Бақсылар уақытында жазыла алмаған адамның бойындағы дертті қуыршақтарға, жылқы, қой, иттің бас сүйектеріне, қой терісіне көшіріп, ауыл сыртындағы жол бойына апарып көміп тастайды (толығырақ к. Адастыру; Бақсы; Ауруды малға көшіру). Дертті малға көшіру тәсілі де бар. Шығыс өңірде оны малга табыну деп атайды. Ондайда дүға оқып, науқас өз қолымен ауру көшірілетін малға түз жалату сияқты т.б. шаралар жасалады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Ғұсыл

2016-09-05T15:25:53Z

Бауыржан Жақсылық: /* Ғұсылдың парыздары */

'''Ғұсыл''' ({{lang-ar|<big>غسل</big>}}) [[Араб тілі]]нде дене [[дәрет|дәретін алуды]], яғни шомылуды '''ғұсыл''' деп айтады.
Мынандай жағдайларда ғұсыл [[парыз]] болады.
1. Ұйқыдан тұрғанда шәһуәт кеткені білінсе;
2. Шәһуәт нәпсінің қозуымен күштеп атылып шықса;
3. Жыныстық қатынастан соң;
4. Хайыз әйелдердің етеккірі келген жағдайда;
5. Нифас бала тапқаннан кейінгі жағдайда;
6. Кәпір [[Ислам]] дінін қабылдаса;
7. [[Мұсылман]] дүниеден озғанда.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>
Осы жағдайларда бой дәрет парыз деп есептеледі. Онсыз намаз оқу, тіләуат сәждесін орындау, тіпті [[Қасиетті Құран Кәрим]] аяттарын оқудың өзі [[харам]].

==Ғұсылдың парыздары==

Ғұсылдың парызы үшеу.
* Ауызға су алуы;
* Мұрынға су алуы;
* Бүкіл денені иненің үшындай да құрғақ жер қалдырмай жуу. Бастан аяққа дейін тұтас жуу.
Осы айтылған парыздың бірі орындалмаса, кісі ғұсыл алған болып есептелмейді, әйелдер өрген шаштарын тарқатуы шарт емес. Бірақ шаштың түбіне су тигізуі шарт. Денедегі бір қылдың түбіне су тимей қалса, оның дәреті дәретке есептелмейді.

==Ғұсылдың сүннеттері==

* Ғұсылға ниет ету.
* «Бисмиллаһ» деп, Алланы зікір етіп бастау.
Ескерту: Киім шешілгеннен кейін «Бисмилләһ» деп іштей айтылады.
* Екі қолды білезікке дейін жуу.
* Ғұсылдан бұрын дәрет алу.
* Әуретте нәжіс болса кетіру.
* Оң жақтан бастап құйыну.
* Денеге, бастан аяқ суды үш рет құю.

==Ғұсыл алу тәртібі==

Қыстаған жағдайда алдымен іш дәрет алынады, қыстамаса соңынан алғаны артық. Кейін сүннет бойынша дәрет алынады. Бұл дәретті киімін шешпей тұрып немесе шешінгеннен кейін алса да болады.
Егер ғұсылда басып тұрған жерге су жиналатын болса, аяқты шомылып болған соң бір ақ жуады.
Дәретте қыблаға бет қарату әдепке жатса, ғұсылда мәкруһ болады. Сол себепті шешінгеннен кейін алды немесе арты қыблаға қаратылмайды.
Шешінгеннен кейін «Бисмилләһ» іштей айтылады.Осыдан кейін сүннетке сай дәрет алынған жағдайда, білезікке дейін үш рет жуылып, ғұсылдың парыздары орындалады.
Құйынғанда су алдымен басқа, одан кейін оң және сол иыққа, кейін оң және сол аяққа құйылады.
Ғұсылда су алынатын ыдысқа мұқият болу қажет, әсіресе беті ашық ыдыстағы су күнге қызса, онан дәрет алу немесе ғұсыл құйыну мәкруһ болады.
Ғұсыл үшін біздегі көпшілікке арналған моншаларға тек оранып кіру мүмкін. Себебі, әуретті бекіту мұсылмандарға парыз. Әуретті бөтен кісіге көрсету немесе біреудің әуретіне қарау харам.
Ерлердің әуреті кіндіктен тізеге дейін, әйелдердің бет, екі қол білезікке дейін, ал аяқ тобыққа дейін әурет болып есептелмейді. Қалған жердің барлығы әуретке жатады.

==Ғұсылдың түрлері==

Ғұсылдың парыз болу түрлері:
* Ұйқыдан тұрғанда шәһует кеткені білінсе;
* Шәһует нәпсінің қозуымен күштеп атылып шықса;
* Жыныстық қатынастан соң;
* Хайыз әйелдердің етеккірі келген жағдайда;
* Нифас бала тапқаннан кейін;
* [[Кәпір]] [[Ислам діні]]н қабылдаса;
* Мұсылман жан тапсырғанда.
Ғұсылдың [[сүннет]] түрлері:
* Хәдәсу акбар, яғни ауыр нәжістен таза болған біреу Ислам дінін қабылдағанда;
* Ер немесе қыз бала балиғат жасқа жеткенде.
* Талып қалып, мас болып, жынданып есі кіргенде.
* Тәубе ету үшін.
* Мәйітті жуғаннан кейін.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Намаз}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Мәдениет]]

{{Islam-stub}}

Энергияның сақталуы

2016-09-05T15:07:37Z

Бауыржан Жақсылық:

Энергия жоқ болып кетпейдi. Ол бiр түрден басқа түрге ауысады. Мысалы: су электр станцияда судын кинетик энергиясы электр энергияга. Iшкi жану двигателiнде жылу энергиясы механикалык энергияга ауысады. Керiсiнше механикалык энергияны жылу энергисына ауысады, уйкелген де дененiң температурасы жоғарылайды. Электр энергиядан бiз өмiрiмiзде көп колданамыз. Уйдi жарыту ушiн, станокты жумыс iстету ушiн.

Табиғатта жасыл өсімдiктер күн саулесiнiң асерiнен олар өседi, сол энергия отынды жаққанда бөлiнiп шығады.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Физика]]
[[Санат:Терминология]]

Куәландыру

2016-09-05T12:53:21Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Куәландыру'''-[[адам]] денесіндегі ерекше белгілерді, [[қылмыс]] іздерін, денсаулығына келтірілген зиянның белгілерін анықтау, мас болу жағдайын немесе іс үшін маңызы бар өзге де қасиеттер мен белгілерді анықтау үшін сараптама жүргізу талап етілмесе, сезіктінің, айыпталушыға, [[жәбірленуші]]ге және куәға куәландыру жүргізілуі мүмкін. 
Куәландыру жүргізу туралы сезікті, айыпталушы үшін міндетті болып табылатын қаулы шығарады. Жәбірленушінің, куәнің мәжбүрлеп куәландыруы прокурордың санкциясы бойынша жүргізіледі. 
Куәландыруды тергеуші [[дәрігер]]дің немесе басқа маманның қатысуымен, ал олар қатыса алмаған жағдайда куәлердің қатысуымен жүргізеді. Бұл тергеу іс-әрекетті куәландырылатын [[адам]]ды шешіндіруді қажет еткен жағдайларда куәландыру сол жынысты куәлердің қатысуымен жүргізіледі. Егер куәландыруда адамның денесі жалаңаштандырылатын болса, онда тергеуші жынысы басқа [[адам]]ды куәландыру кезінде қатыспайды. Бұл жағдайда куәландыруды сот [[медицина]]сы саласындағы маман немесе куәлердін қатысуымен [[дәрігер]] жүргізеді.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{stub:Заң}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]

Детерминант

2016-09-05T12:28:29Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Детерминант''' ({{lang-la|determinar}} - анықтау, айқындау) — [[сөйлем мүшелері]]мен байланысы жоқ, бірақ бүкіл [[сөйлем құрамы]]на қатысы бар [[сөйлем мүшесі]]. Детерминант қашанда сөйлемнің семантикадық құрылымын жасауға қатысады және сөйлемнің барлық түрлерінде кездеседі. "'''Детерминант'''" терминін орыс тіл біліміне енгізген [http://ru.wikipedia.org/wiki/Шведова,_Наталия_Юльевна Н. Ю. Шведова].<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.

«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>

==Тағы қараныз:==
* [[Лингвистика]]
* [[Детерминатив]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Грамматика]]

{{Stub}}

Дәмету

2016-09-04T17:43:39Z

Бауыржан Жақсылық:

ДӘМЕТУ - ас-тағам ға, дәмге қатысты жоралғы. Дәстүрлі ортада, әдетте қонаққа тартылған сый табақтан не үлкен адамдар алдынан қайтқан табақтан кейінгі жастарға «сыбаға» қалдырылады. Оны астан кейін қалыптасқан үрдіс бойынша жігіттерге асатады және дастарқан жасаған келіндерге ризашылықтың белгісі ретінде атап береді. Ақ сақалдар қолынан ет асау жас жігіт үшін мәртебе саналады. Кәделі жіліктен келіндер дәметеді. Мұны тағамның осы мүшесіне құмарлық деп ұғыуы керек. Біріншіден, үлкен адамның қолынан келіннің кәделі жілікті алуы үлкен мәртебе, екіншіден, дәметкен кәдеден құр қалған келіннің кеудесі ісіп кетеді-мыс. Осы тектес дәм, тағам ұсынудың қарым-қатынастарды айғақтайтын, реттейтін қызметтері көптеп саналады (толығырақ қ. Асату; Ет асату).
Қазақы ортада ауыл арасындағы әр түрлі той-томалаққа байланысты барыс-келіс кезінде дәм ала жүру, дәм сый- лау үрдістері «дәмнен үлкен нәрсе жоқ» деген қағидаға негізделген. Әдетте бала-шағаға, келін-кепшікке деп түйіниіек ала жүретін дәстүр казақы ортадағы әлеуметтік қатынасты нығайтудың тағы бір символикалық тетігі іспеттес. Осыған орай дәстүрлі ортада жас босанған келінге арнап, «емшегі ісіп, ауруга дұшар болмасын» деген ниетпен дайындалған дәмнен салып беріп жіберген. Егер келін жазатайым сырқаттанып калса, дэм-түз әкелген енесі немесе абысындары әкелген тағамын түйіншекке эдейілеп түйіп, «үрсып-жекіп» келіннің алдына «лақтырудың» иша- расын жасайды. Бүл - келіннің бойындағы ауруды қуудың ғүрыптықәрекеті. Сондай-ақдэметкен келіншекті аурудан айықтыру үшін бір түйіншекке қи-тезек салып, келесі түйіншекке дэм-түз салып әкеліп, алдымен тезек түйген түйіншекті береді. Оны ашып әрі-сәрі күйге түсіп қалған келіншекке енді дэм салынған түйіншекті беріп ашқызып риза етуге тырысады. Сойтіп, келіннің әрі-сәрі күйге түсуі ауруды алжастырады-мыс. Сондай-ақ, дэстүрлі ортада қатар босанған әйелдер бір-бірімен «көтендестіру» жора- сын атқарғаннан кейін ғана үшырасып бет көріссе, екеуі де дэметпейді, эрі нәрестелеріне шілдеқотыр шықпайды деген үғым қалыптасқан.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Эффузия

2016-09-04T13:15:57Z

Бауыржан Жақсылық:

'''Эффузия''' — (лат. effusio - төгілу) - жер бетіне шыққан сұйық [[лава]]ның жамылғы және тасқын болып ағуы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы Ж А Қ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}