Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Липома

2016-09-24T17:23:50Z

Балнұр Сүгірәлиева:

<gallery>
Сурет:Lipoma 02.jpg|Липома ісігі
Сурет:Lipoma.JPG|Адамнан алынған Липома ісігі
</gallery>
'''Липома''' — [[май]] [[ұлпа|ұлпасынан]] тұратын [[қатерсіз ісік]]. Көбінесе, [[ерін]], [[шеке|маңдай]], [[жақ]] асты, [[құлақ]] айналасында кездеседі.

<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]

{{Medsci-stub}}

Плазмол

2014-07-10T08:09:30Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: '''Плазмол''' (''Plasmolum'') — адам қанынан алынатын препарат. Невралгия, неврит, радикулит және та...

'''Плазмол''' (''Plasmolum'') — адам қанынан алынатын препарат. [[Невралгия]], [[неврит]], радикулит және тағы да басқа аурулар кезінде ауыруды сездірмеу және гипосенсибилиздеу мақсатында қолданылады. Плазмол жүйке ауруларын, асқазан жарасын, он екі елі ішек, [[бронх демікпесі]], артритті емдеуде қолданылады. [[Эндокардит]], [[нефрит]]те қолдануға тыйым салынған. Күнде немесе күнара тері астына 1 мл мөлшерде салынады. Плазмол қараңғы жерде, 15 С температурадан төмен қоймада сақталуы тиіс. <ref>Петровский, Б. В. (1989). Краткая медицинская энциклопедия, бірінші том, екінші басылым, 624 бет. Мәскеу: Советская энциклопедия. </ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат: медицина]]

Тері атрофиясы

2014-07-10T07:25:28Z

Балнұр Сүгірәлиева:

'''Тері атрофиясы''' (''atrophia cutis''; {{lang-el|ατροφια}}, {{lang-la|atrophia}} - солу, аш болу) — терінің қайтымсыз өзгерісі, тері жасушаларының сапалық өзгеруі, көлемінің кішірейуі.

Тері атрофиясы физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Физиологиялық атрофия адам жасына байланысты дене мүшелерінің [[инволюция]]сынан дамиды. Бұл қайтымсыз өзгеріс — терінің қарттық атрофиясы деп аталады. Терінің қарттық атрофиясында тері иілгіштігін жоғалтады, құрғақ болып, тері ұзақ уақыттан кейін қалпына келетін әжімдерге оңай жиылады; терінің түсі қызыл немесе ақшыл түске ауысып, вена байқалады.

Патологиялық тері атрофиясы терідегі [[метаболизм]]нің бұзылуы мен цитоплазмалық ферменттердің белсенділігінң төмендеуінен пайда болады. Патологиялық тері атрофиясы біріншілік және екіншілік, туа пайда болған және жүре пайда болған, диффузиялық және шектелген болуы мүмкін.

Тері атрофиясын емдеу әлі мүмкін емес.<ref>Петровский, Б. В. (1989). Краткая медицинская энциклопедия, бірінші том, екінші басылым, 624 бет. Мәскеу: Советская энциклопедия. </ref>

== Тағы қараңыз ==
[[Атрофия]]

== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат: медицина]]

Үгедей ұлысы

2014-06-02T15:20:16Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Шыңғыс хан Орталық Азияны бағындырғаннан кейін жаулап алған жерлерін төрт ұлының (Жошы, Шаға...

[[Шыңғыс хан]] Орталық Азияны бағындырғаннан кейін жаулап алған жерлерін төрт ұлының (Жошы, Шағатай, Үгедей, Төле) үлесіне бөліп бергені белгілі. Бүгінгі Қазақстанның аумағына кіретін Ертістің жоғарғы ағысы, Еміл, Тарбағатайдан Балқаштың сол жақ жағалауына дейінгі жерлер '''Үгедей ұлысы''' болып есептелген. Орталығы қазіргі ҚХР-ның Шыңжаң аймағындағы [[Еміл қаласы]] болған.

[[1227]] жылы кезінде жаһанды қаһарымен əрі күшімен тітіренткен Шыңғыс хан дүниеден өтеді. Жошыдан кейінгі мұрагері Шағатай болғанымен, оның барынша қатыгез жан екенін білетін Шыңғыс хан өлер алдында мінезінің жұмсақтығымен, парасат-пайымымен, төзім-байыбымен ерекшеленетін сабырлы баласы [[Үгедей]]ді бүкіл империяның ханы етіп тағайындауды тапсырады. [[1229]] жылы [[Ұлы құрылтай]]да Үгедей
əкесінің өсиеті бойынша Ұлы хан болып жарияланады. Кейін ол өз ұлысының билігін баласы Күйікке табыс етеді.

Күйік өлген соң Үгедей ұлысы бөлшектеніп кетеді. Үгедейдің немересі Хайдуды Мөңке Ұлы қаған болған кезінде Қарақорымнан Тарбағатайға жер аударады. Хайду мұнда Шағатай ұлысының ханы Барақпен одақтасып, [[1269]] жылы Таласта құрылтай өткізеді. Құрылтайда Еміл, Жетісу бойы,
Сырдария, Ферғана өлкесі Хайдудың билігіне өтеді. Осылай Үгедей ұлысы қайтадан жанданып, Хайду мемлекеті болып құрылады. Хайду [[1271]] жылы Таразда Үгедей ұлысының ханы болып сайланады. Хайдудан соң [[1302]] жылы əкесінің орнына тұңғышы Жапар билікке келеді. Осы кезден бастап Шағатай, Үгедей əулеттері арасында тақ таласы қайта басталады. Жапар əуелі Шағатай ұрпағы Дуваның (Туваның) билігін мойындайды. Көп ұзамай [[1310]] жылы Үгедей ұлысы жойылып, Шағатай ұлысына біріктіріледі. <ref>«Сен білесің бе?» энциклопедиясы, «Аруна» баспасы, Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова, Алматы ISBN 9965-26-407-4</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Үйсіндердегі жерлеу салты

2014-04-27T18:25:42Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Жалпы алғанда, Сақтар, Ғұндар, Үйсіндер, Лопнорлықтар адамды негізінен ж...

Жалпы алғанда, [[Сақтар]], [[Ғұндар]], [[Үйсіндер]], [[Лопнорлықтар]] адамды негізінен жерге жерлеген, яғни сүйекті [[қабір]] қазып көмген. Ал [[Түркілер]], [[Қырғыздар]], [[Қияндар]] тағы басқалар сүйекті өртеп жібереді екен. Әрбір дәуірдегі Үйсін қабірлерінің өзіне тән ерекшеліктері бар. Үйсіндер алғашқы дәуірде мал шаруашылығымен, соңғы мезгілдерде қосымша егін шаруашылығымен шұғылданған. Соған байланысты болса керек, алғашқы дәуірдегі үйсін молалары солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле жерленген. Қабірдің айналасын таспен қоршап, төбесіне тастан белгі салған. Мүрдені шығыстан батысқа қарай қазып, аузына айқастыра жұмыр ағаш қойып, оның үстіне тас жатқызған. Үйсіндердің ыдыстарының түбі көбінде дөңгелек келеді. Құлақтылары аз кездеседі. Сақтар тұсындағылармен салыстырғанда, мұнда көбінесе темір бұйымдар бірге көмілген. Қабір ішінен қойдың қаңқалары кездесіп отырады.
Үйсіндердің орта дәуірдегі зираттары үш-төрттен қаз-қатар топтастырыла, тізбектеле қазылған. Үймесінің тең жартысы тастан қаланған. Қабірдің қола бұйымдарынан гөрі темір бұйымдар көп шыққан. Тұтқа құлақтары бар ыдыстардың бүйірі мен түбі жұқа келеді. Бұл ыдыстар алғашқы мезгілдегіден гөрі мәнерлі жасалған.
Үйсіндердің соңғы дәуірдегі қабірлерінде үйінді тас жоқ, сүйек терең қазылған. Қабірден көбінесе темір бұйымдар шыққан. Ал, ыдыс-аяқтарының бүйірі жұқа, түбі жайпақ, өңі қызыл немесе күрең түсті болып келеді.
Үйсіндердің қабірлерінің сыртқы бейнесі сақтардың қабірінен онша ерекшеленбейді. Алайда үйсін қабірінде адаммен бірге көмілген бұйымдар өте аз. Оның көбі темір бұйымдар, ал, қару-жарақ мүлде аз көмілген. Үйсін қабірлері шығыстан батысқа қарай бағытталып, сүйектің басын құбылаға қаратып, шалқасынан түзу жатқызған. Сол білегі мен оң білегі сәл бүгілген немесе екі қолы жамбасының үстіне не астына қаратылған. Сүйекпен бірге көмілген ыдыс басының оң жағына қойылған. Қойдың омыртқасы бірге көмілген. Қабірге тағы пышақ, біз, сырға, жақұт, моншақ, айна, сүйек бұйымдар, фарфор ыдыстар, шақ (тоқыма ұршығы) сияқты нәрселер бірге көмілген. Ерлердің қабірінен, көбінесе қолабіз, темірбіз, жақұт-моншақ, алқа, ыдыс сияқты бұйымдар шыққан. Сүйектің көбінің беті солтүстікке қаратылып қойылған. Бетін жоғары қаратып түзу жатқызылғандары өте аз. Ал бетін оңтүстікке қаратып қойылғандары жоқтың қасы.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Ортағасырдағы қолөнер кәсібі

2014-04-26T15:59:43Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен...

Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай [[қолөнер кәсібі]]мен де шұғылданды. Құмыра жасаушылардың, ұсталардың, ағашқа, сүйекке, тасқа өрнек салушылардың істеген заттарына халықтың сұранымы күшті болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше дамыды. [[Отырар]] алқабында және [[Қаратау]]дың баурайларындағы қалаларда [[керамика]]ны өркендетудің қалыптасқан түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз балшықтан жасалған заттарда әсем өрнектер басым болды. Керамикадан кесе, тостаған, аяқ-табақтар, тағы да басқа ыдыстар жасалынып, сырты оюланып, неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар жалатылды. Аңдар мен құстар бейнеленген құйма ыдыстар тобы ынта қоярлық. Мәселен, [[Тараз қазбалары]] кезінде арыстан бейнелеген тамаша табақша шықты. Отырарда өсімдік ою-өрнегімен әшекейленген құмыра табылды.
Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен де шұғылданды. Құмыра жасаушылардың, ұсталардың, ағашқа, сүйекке, тасқа өрнек салушылардың істеген заттарына халықтың сұранымы күшті болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше дамыды. Отырар алқабында және Қаратаудың баурайларындағы қалаларда керамиканы өркендетудің қалыптасқан түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз балшықтан жасалған заттарда әсем өрнектер басым болды. Керамикадан кесе, тостаған, аяқ-табақтар, тағы да басқа ыдыстар жасалынып, сырты оюланып, неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар жалатылды. Аңдар мен құстар бейнеленген құйма ыдыстар тобы ынта қоярлық. Мәселен, Тараз қазбалары кезінде арыстан бейнелеген тамаша табақша шықты. Отырарда өсімдік ою-өрнегімен әшекейленген құмыра табылды.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Ортағасырдағы егіншілік

2014-04-26T15:04:57Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Қалалардың өсіп өркендеуі, сауданың дамуы, ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранымд...

Қалалардың өсіп өркендеуі, сауданың дамуы, ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранымды арттырған. Мұның өзі егіншілік пен мал шаруашылығының дамуына себепкер болды. Жауын-шашынның аз болуына байланысты Қазақстанда егіншілік көбінесе суармалы негізде дамыды. Егін шаруашылығы елдің оңтүстігінде, [[Сырдария]], [[Арыс]], [[Бадам]] өзендері алқабында, [[Жетісуда]], Іле өзені бойында біршама жақсы дамыды. Орталық Қазақстан егіншілікпен судың тапшылығына байланысты тек өзен алқаптары мен тау баурайларындағы жерлерде ғана шұғылданды. Елдің барлық жерлерінде егіншілік кәсіптері мал шаруашылығымен ұштасып жатты.
IX-XII ғасырларда Отырар өңірі суармалы егіншіліктің орталығы болды. Мұнда егістік көп тармақты суландырмалы жүйемен жабдықталды. Су жолы Арыс өзеніндегі су қоймасы арқылы жүргізіліп, оның бір саласы [[Отырар]] қаласына келді, екінші саласы Құйрық төбе, Алтын төбе, Жалпақ төбе, Марданкүйік қалаларына барды. Отырарға баратын су жолы төңіректегі рабадтарды сумен қамтамасыз етіп, сонымен бірге қаланың солтүстігіндегі алқапты суландырған. Ал Сырдариядағы су жолы [[Сауран]] мен [[Сығанақ]]ты және сол жағалаудағы Сүткентті, Аркөкті, Аққорған және Үзкентті сумен қамтамасыз еткен. Талас жотасының тау бауырларындағы жерді суландыру үшін Бадам, Сайрамсу, Арыс, Ақсу өзендерінің суы пайдаланылған.
Жер кетпен тәрізді темір шоттар және темір, не шойын ұштары бар, жер жыртатын құралдармен ([[омаш]]) өңделіп, егін темір орақпен орылған. Дәнді ұнтақтау үшін тас диірмендер қолданылған. Қолдан суару негізінде [[Жетісу]] тұрғындары астық өсіріп, жүзім шарушылығымен және шарап жасаумен айналысты, бақша және бау дақылдарын екті. Таудың төменгі етектерінде Талғар, Есік, [[Қаскелен]], Үлкен және Кіші Алматы, Бақанас, [[Көксу]], [[Лепсі]] өзендерінің орта және төменгі ағыстарының бойында да суландыру құрылыстары болған. Талас өзенінен Тараз қаласына тартылған су каналы арқылы қаланың айналысындағы бау-бақшалар суғарылған.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Ортағасырдағы мал шаруашылығы

2014-04-26T14:17:22Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер шаруашылығы отырықшы егін шару...

Қазақстан жеріндегі [[ортағасыр]]лық мемлекеттер шаруашылығы отырықшы егін шарушылығымен тығыз байланыста болған көшпелі және жартылый көшпелі мал шаруашылығына негізделген еді. VI-XII ғасырлардағы мемлекеттердің басты шаруашылығы мал өсіру болған. Ортағасырлық қоғамда малға жекеменшік қалыптасып дамыды, сөйтіп ақсүйек байлар тобы бөлініп шықты. Малға жекеменшіктік теңсіздіктің негізі болған. Бай ақсүйектермен біріге қауымның қатардағы мүшелері: [[кедей]]лер мен [[құл]]дар бұқарасы тіршілік еткен.
Ортағасырлардағы жазба деректердің мәліметтеріне қарағанда, феодалдық мемлекеттердің жылқы, қой, сиыр, өгіз және түйе өсіргенін білеміз. Көшпенділердің малының құрамында қыста жаюға неғұрлым бейімделген жылқы мен қой басым болды. Олардың шаруашылығында ет пен май қорын тез толтыратын қой шаруашылығының маңызы зор. Сондай-ақ, қойдың жүні мен терісінен жылы киім дайындалды. [[Жылқы]] көшпелі тұрмыс жағдайында алыс жайылымдарды игеруге мүмкіндік беретін ерекше шыдамдылығы мен төзімділігі, соғыста және аң аулауда пайдалатындығы арқасында аса бағалы жануар деп есептелді. Сондықтан, көшпелілер тек қана тебіндеп жайылатын жылқы өсіруге ерекше көңіл бөлген. "Бұл даланың ерекшеліктері мынада: оның шөбі малға арпаның орнына жүреді, басқа елдерде мұндай ерекшелік жоқ. Онда малдың көптігі де сондықтан", - деп атап өткен араб саяхатшысы [[Ибн Баттута]].
Жылқы санының көп болуы әрқашанда байлықтың өлшемі, малшы билігінің экономикалық негізі болған. Кейбір жазба ескерткіштерде қыпшақтар елінде он мың жылқы иеленгендердің көп болғаны жөнінде мәліметтер бар. Түріктердің жылқысы климаты қатаң, жергілікті табиғи жағдайларға жақсы бейімделген еді, сонымен қатар сүтінің мол және еті мен майының сапасы жақсы болуымен ерекшеленді. Түріктер сиыр және қой етінен жылқы етін артық көретін, ал бие сүтінен тамаша, шипалы сусын - қымыз дайындайтын.
Жазба деректердің мәліметтеріне қарағанда, асыл тұқымды жылқыларды өсіруге зор көңіл бөлген. Түріктер қой, жылқы шаруашылығымен бірге ірі қара өсірумен де айналысты, бірақ саны жағынан ол әлдеқайда аз болды. Сиырлар мен өгіздер көшкен кезде алыс қашықтықта көп жүрісті көтере алмайды. Мұның өзі түркі тайпаларының белгілі бір топтарының тұрақты қыстаулары бар жартылай көшпелі тұрмыс салты болғанын көрсетеді. Этнографиялық зерттеулер көшпелілердің негізінен ең кедей бөлігі сиыр ұстағанын көрсетеді. Ірі қара көбіне жеуге пайдаланылды. Көшпелілердің Батыс Қазақстанға ілгерілеуіне қарай олардың жекелеген топтары түйе шаруашылығымен де айналысқан. Құмды және шөпсіз жерлерде түйе ең пайдалы да қолайлы үй жануары болды.
Көшпелілерде аң аулау қосалқы кәсіп болды. [[Әл Джахиз]] "көшпелі түріктер аң аулағанда, әсіресе қарақұйрықтар мен құландарды қуған кезінде ғажап төзімді," - деп көрсетеді. Аң аулаған кезде садақ пен жебеден басқа олар аңға құс салған, қоянды, түлкіні, тіпті қасқырды да итпен ұстаған. Аң аулаумен қатар өзен жағасында тұратындар балық аулаумен де айналысқан. Жалпы алғанда, аң аулау дербес сала болмай, шаруашылықтың негізгі түрі - мал шарушылығына көмекші ғана болған.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар

2014-04-26T12:32:55Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: Ежелгі Қазақстан аумағындағы адамзаттың даму тарихында өзіндік орын алатын...

[[Ежелгі Қазақстан]] аумағындағы адамзаттың даму тарихында өзіндік орын алатын [[қола дәуірі]]н ауыстырып, үлкен де күрделі өзгерістер әкелген кезең б.з.д. І мыңжылдықтың басы мен біздің заманымыздың басы болып табылады. Бұл кезең Қазақстан аумағын мекендеген адамдардың өз өндірісінде темірді пайдалануы және көшпелі шаруашылықтың дамуымен ерекшеленеді.
Б.з.д. І мыңжылдықта Солтүстік [[Үндістан]], [[Ауғанстан]], [[Орта Азия]] және [[Қазақстан]]ның оңтүстік өңірін қамтитын кең – байтақ аумақта «[[сақ]]» деген атпен белгілі тайпалар мекендеген. Геродот (б.з.д. V ғ.) және басқа ертедегі тарихшылар оларды “азиялық скифтер” деп атаған. Сақ бірлестігі туралы мәліметтер кездесетін негізгі жазба деректер екі топтан тұрады: 1) антик дәуірінің авторлары (гректер) – [[Геродот]], [[Страбон]], [[Ксенофонт]], [[Птоломей]] және т.б.; 2) Ахеменидтер әулетінен (көне парсы) қалған сына жазулар ([[Бехистун сына жазуы]], т.б.). Парсы жазбалары «сақ» атауын қолданса, грек деректері бұл тайпаларды «Азия скифтері» деп атайды.
Сақ тайпалары Солтүстік Қара теңіз жағалауын, Днепр өзені бойын мекендеген скифтердің және төменгі Еділ өзенінің төменгі ағысы мен Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтардың, Кир мен І Дарий тұсындағы парсылардың және Александр Македонский дәуіріндегі гректердің замандастары болған. Олар ежелгі парсылармен тығыз қарым-қатынас орнатып, б.з.д. VІ - V ғасырларда Ахеминидтер империясының құрамына да кірген. Ахеменидтердің сына жазбаларында сақтар туралы аз болса да анық деректер келтірілген. Оларда сақтардың үш тобы: хаомаварга-сақтары (хаома сусынын даярлайтын сақтар), тиграхауда-сақтары (шошақ бөрікті сақтар), парадарайа-сақтары (теңіздің арғы жағындағы сақтар) туралы баяндалады. Алғашқы екі тобын Герадот “ амюргия-сақтар” және “ортокарибантия-сақтар” деп атаған.
Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында шоғырланғандығы туралы түрлі болжамдарбар. Олардың біреуіне сәйкес Шаш (Ташкент ауданы), Солтүстік Қырғызстан аумағында және Қазақстанның оңтүстігінде тиграхауда-сақтары мекендеген, бұл сақ тайпаларының этникалық аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да енген.
Парсы сына жазбаларында хаомаварга-сақтары ең ірі тайпа немесе тайпалар тобы деп айтылған, олар грек деректерінде амюргий-сақтары деп аталды. Бұл сақтар Ежелгі Бактрия және Маргиана аумағында ([[Әмудария]] мен [[Мұрғаб]] өзендерінің жағалауында) орналасқан. Ертедегі парсылардың танысқан сақтары осылар еді.
Лингвистикалық зерттеулердің мәліметіне қарағанда сақтардың Орталық Азияның көне иран тұрақтарынан б.з.д. І мыңжылдықта бөлектеніп шыққан ирандық, нақтырақ шығыс ирандық тайпалар тобына жататындығы байқалады.
Сақ тайпалар одағына массагеттер, дайлар, исседондар, аримаспылар, қаспилер, аргипейлер және т.б. сияқты ондаған тайпалар кіреді. Олар ежелгі грек авторларының еңбектерінде аталады. Зерттеушілердің болжамдары бойынша олар Қазақстан аумағында былайша орналасқан делінеді: массагеттер – Сырдарияның төменгі бойы мен Арал теңізінің оңтүстік және солтүстік-шығыс өңірінде, дайлар – Сырдарияның төменгі жағын, Арал теңізінің жағалауын, исседондар – Іле мен Шу өзендерінің бойын, оның шығыс жағындағы Тарбағатай тауына дейінгі алқапты, ал кейбір зерттеушілер, соның ішінде, М.Қ.Қадырбаев оларды Орталық Қазақстан кеңістігіне орналастырады, аримаспылар – Шығыс Қазақстан аумағын, қаспилер – Каспий теңізінің шығыс жағалауын, аргипейлер – Қазақстанның солтүстік аймағын мекендеген.
Деректерге сүйенсек, сақтар мал шаруашылығымен айналысып, жылқы, ірі қара, қой өсірген. Мал шаруашылығының үш түрі болды: көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы мал шаруашылығы. Сақтарда түйе өсіру Батыс және Оңтүстік Қазақстан аймақтарында өркен жайды. Олар атқа керемет мініп, садақ атуды өте жақсы меңгерген.
Б.з.д. ҮІІІ –ҮІІ ғасырларда Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген тайпалардың Ассирия және Мидиямен, ал б.з.д. ҮІ ғасырдың ортасынан бастап құрылған Ахеменидтер тұсында [[Персия]]мен қарым-қатынас жасаған және сол кезеңдегі көптеген тарихи оқиғаларға араласып отырған.
Жазбаша және археологиялық деректер б.з.б. VІІІ-VІІ ғғ. Қазақстан мен Орта Азияны мекендеген тайпалар ежелгі дүние өркениеті - [[Ассирия]]мен және [[Мидия]]мен, ал б.з.б. VІ ғасырдың ортасында [[Ахеменид]]тер мемлекеті құрылған уақыттан бастап Персиямен байланысты болғанын көрсетеді. Сақтар сол кездегі көптеген тарихи оқиғаларға қатысты. Мәселен, Кир сақтармен одақ жасап, Мидия патшасы Крезбен соғысуы кезінде олардан көмек алады. Кейінірек Кир сақтар мен массагеттерді бағындырмақшы болып жорыққа аттанады. Бірақ, оның жорығы қатты қарсылыққа кездесіп, соңында Кир бастаған парсылар сәтсіздікке ұшырап, әскерлері талқандалып, өзі қаза табады. Герадот мынадай аңыздық мәліметтерді келтіреді: парсыларды жеңгеннен кейін сақтардың патшайымы Тұмар ([[Томирис]]) торсыққа қанды толтыра құйғызып, «Сен қанға құмартып едің, енді шөлің қансын!» деп оған Кирдің басын салдырған.
Кирдің Орта Азияға басқыншылық жорықтарын І Дарий (б.з.д. 521-486) жалғастырды. Б.з.б. 518 жылы І Дарий массагет-сақтарға қарсы жорық бастап, бірақ ол да жеңіліске ұшырады. Грек тарихшысы Полиэн массагет-сақтардың парсыларға қарсы ерлікпен күрескендігі жайлы мына бір оқиғаны келтіреді. Шырақ есімді бір сақ жауынгері өзінің денесін пышақпен тілгілейді де, парсыларға барып өзін сақ көсемдерінен зардап шеккен адам сипатында көрсетеді. Одан соң өзінің тайпаластарынан кек қайтарғысы келетінін мәлімдеген Шырақ жауларын, яғни парсыларды сусыз шөл далаға апарып адастырады. Ал, ол жерде парсылардың көбі шөлге шыдамай қырылады. Өз жерін жат жерлік басқыншылардан қорғау мақсатында сақ жауынгері Шырақ осындай ерен ерлік жасады.
Дегенмен І Дарий аз уақыт болса да жекелеген сақ тайпаларын, соның ішінде хаомаварга-сақтарын және басқа да кейбір тайпаларды бағындырады. Бұл тайпалар Ахеменидтердің ХV сатрапиясының (салық аймағының) құрамына кіріп, алым-салық төлеуге тиіс болды, бірақ ол өз уақытында төленіп тұрмады және көбіне сыйлықтар сипатында болды. Сақтар болса Ахеменидтердің әскерінде қызмет атқарды. Тіпті, олардың біразы парсы патшасының «өлмейтін он мың» деп аталатын жеке әскери құрамасының қатарына да кірді.
Б.з.б. VІ ғасырдың аяғымен V ғасырдың басында ежелгі Шығыста грек-парсы соғыстарының басталуына байланысты ірі-ірі саяси оқиғалардың болғаны белгілі. Сол тұста кейбір сақ тайпалары бұл соғыстарға одақтастар мен жалдамалылар ретінде парсылар жағында қатысып отырған. Мысалы, Гавгамелы маңындағы шайқасқа сақтардың жеңіл атты әскері қатысқан.
[[Грек-парсы соғыстары]] (б.з.б. 500-449 жылдары) парсылардың жеңілуімен аяқталды. Ал, бұл кезде Грекияда экономикалық және саяси дағдарыс шиеленісе түседі, құл иеленушілер болса, бұдан шығудың жолдары шығысқа басқыншылық жорықтар ұйымдастыру деп түсінеді. Б.з.б. ІV ғасырдың 30-жылдарында македондық-гректер Александр Македонскийдің басшылығымен соңғы Ахеменидтік ІІІ Дарий Кодоманның армиясын талқандап, Орта Азияға басып кіреді. Маракандты (Самарқандты) алып, олар Сырдарияға қарай бет алады. Гректердің баса-көктеп енуіне Орта Азия халықтары табан тіресе ерлікпен қарсыласты. Александр Македонскийдің әскерлеріне қарсы күресте сол кезде Қазақстанның оңтүстік аудандарын мекендеушілер, оның ішінде массагеттер белсене қатысты. Александр Македонский әскерлерімен Сырдариядан өтпек болған кезінде сақ жебесі тиіп, жараланды. Македондық-гректер Сырдария бойындағы қалаларды қоршаған кезде олардың тылында көтеріліс шығып, оны Спитамен басқарды. Спитамен массагет-сақтардың қолдауына сүйене отырып, сол кезде жеңілмейтін деп саналған македондық-грек әскерлерін бірнеше дүркін талқандаған болатын. Үш жыл бойғы кескілескен соғыстан кейін ғана македондық-гректер Орта Азияның кейбір тайпалары мен халықтарын уақытша бағындырды. Сырдарияның арғы жағасындағы сақ тайпалары өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалды. Александр Македонский өлгеннен кейін оның ұлан-байтақ империясы тығыз экономикалық және саяси байланыстары жоқ тайпалар мен халықтардан біріктірілгендіктен дағдарысқа ұшырап ыдырады.
Б.з.б. І мыңжылдықта Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан тиграхауда-сақтарға кіретін сақ тайпаларының үлкен тобы қоныстанған Орта Азия мен Қазақстанның этно-мәдени сақ қауымының өзіндік жарқын мәдениетінің ірі ошағы болды. Сақ мәдениеті - Орталық және Алдыңғы Азияның мәдениеті мен өнері жетістіктерінің бірі болды. Ол заманға қатысты қорымдардың көп болуы ерте кезден-ақ Қазақстан аумағының оңтүстік-шығысы мен оңтүстігінің толық игерілгенін байқатады. Сырдария, Іле, Талас, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын, Кеген өзендері мен т.б. өзендердің аңғарларында көптеген тас және топырақ обалар шоғырланған. Мысалы, Жуантөбе қорымы (Іле өзенінің сол жақ жағалауы) – 300 обадан, [[Берікқара қорымы]] (Талас өзенінің аңғары) 500 обадан, Кетпен – Төбе алқабында (Солтүстік Қырғызстан) 700 обадан тұратын қорымдар табылған. Оларда адамдар әр түрлі уақыттарда жерленіп, жүздеген жылдар бойы қалыптасқан.
Биіктігі 20 метрге дейін жететін «патша» обалары саналатын обалардың көп табылуы жағынан Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға тең келетін Орта Азия мен Қазақстанның басқа аудандары жоқ. Осындай археологиялық ескерткіштердің мол табылуына байланысты А.Н.Бернштам «патша сақтары мен үйсіндер» Жетісуды мекендеген деп қорытынды жасайды.
Б.з.б. V ғасырға жататын [[Бесшатыр қорымы]]ның [[тянь-шань қарағайлары]] бөренелерінен тұрғызылған ірі жерлеу құрлыстары тамаша сақталған күйінде табылды, олар Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ескерткіштері.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі үлкен қорымға енетін «Есік» обасындағы ақсүйек сақтың қабірі жерлеу ғұрпының байлығымен қайран қалдырады. Оның басынан аяғына дейінгі киімдері алтынан жасалған 4000-ға жуық қаптырма мен қалақша арқылы әшекейленген, олардың көпшілігі скиф-сақ кезіндегі «аң» стилінде жасалған. Есік қабірінен табылған күміс тостағанның маңызы ерекше, оның түбіндегі 26 таңбадан тұратын жазу, тегінде, әліпбилік жазба болуы ықтимал.
Б.з.д. І мыңжылдықтың басы сақ қоғамындағы рулық қауымның ыдырап, әлеуметтік құрылымның қалыптасу үрдісінің жаңа сипатымен ерекшеленеді. Археологиялық деректер жеке меншік, ал кейіннен отбасылық меншік түрінің шыққанын айқын байқатады. Сақ заманының қоғамдық құрылымын: шағын туыс отбасылар тобы ([[патронимия]]) – яғни, көшпелі қауым-тайпалар одағы деп атауға болады. Бұл құрылымның патронимия деп аталған төменгі ұясы өрбіген үлкен патриархаттық-рулық әлеуеттің үлкейіп, табиғи бөлшектенуі нәтижесінде құрылды. Ол бөліністер әулет басшысының есімімен аталды. Ал қоғамның жіктеліп, байлар мен кедейлерге бөлінуі сақ қоғамында мүлік теңсіздігінің, яғни, әлеуметтік теңсіздіктің болғанының дәлелі болып табылады.
Сақ қоғамында халықтың үш тобы болған. Олар: [[жауынгерлер]], [[абыздар]], қауымшыл сақтар. Осы жіктердің әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге – қызыл және сары-қызыл, абыздарға – ақ, қауымшыл сақтарға – сары мен көк түстер тән еді. Сонымен қатар, абыздардың белгісі - құрбан табақ пен айрықша бас киім болды. Сақ көсемдері мен патшалары жауынгерлер тобынан сайланған. Патшалардың белгісі жебелі садақ болды. Сақ әйелдері қоғамдық өмірдің барлық салаларына, тіпті соғыс шайқастарына да ерлермен бірдей қатынасып, ерлік көрсетіп отырған.
Б.з.д. VІ-V ғасырлардың өзінде-ақ сақтардың қоғамдық құрылысының сол заманғы прогрестің неғұрлым жоғарғы сатысына көтерілгендігін, оған экономикалық және саяси алғышарттардың болғандығын көрсетеді.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
*Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Есім хан саясаты

2014-04-25T17:00:52Z

Балнұр Сүгірәлиева:

'''Есім хан саясаты''' ([[Шығай]]дың баласы, 1598-1628 ж.ж) саясатының ерекшелігі:
* Барлық қалаларымен қоса Түркістан аумағы [[Қазақ хандығы]]на қосылды
* Осы кезден бастап [[Ташкент]] қаласы 200 жылдай қазақтардың иелігінде болды
* Оңтүстік Қазақстандағы отырықшы-егіншілік аймақтар Қазақ хандығының жері болып есептелді.
* „[[Есім ханның ескі жолы]]“ атты әдет-ғұрып ережелері жинағын шығарды. Заңда:
# [[Әскери міндет]]ті атқару ережелерін күшейтті
# Әскер тәртібін бұзушыларға жазаны ауырлатты
# Ескі құқықтық заңдар мен ғұрыптарды сақтады.
XVII ғ. Қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы тұрақсыз болды:
* Хандық іштей бөлшектеніп, [[феодал]]дық қақтығыстар күшейді
* [[Үш жүз]]дің әрқайсысы жеке хан сайлауға көшті
* Оңтүстікте іс жүзінде екі хан билігі орнады
Есім хандығы, астанасы – Түркістан қаласы.
[[Тұрсын-Мұхаммед]] хандығы, ордасы – Ташкент.
Тұрсын-Мұхаммед (1613-1627ж.ж.) өз атынан ақша шығарып, салық жинап отырды.
[[Есім хан]] [[ойрат]]тардан хандықтың шекарасын қорғай жүріп, Тұрсын-Мұхаммедтің іс-әрекеттеріне шыдамдылықпен қарады. [[Бұхар]]дың ханы Иманкули екі ханның өзара жауластығын пайдаланып, Ташкентті тартып алуға тырысты. Қазақ хандарының арасында алауыздық күшейіп, [[1627]] ж. Есім хан Тұрсын-Мұхаммедті өлтіреді.
* 1628 жылы Есім хан қайтыс болып, [[Ахмет Йассауи кесенесі]]не жерленеді. Бұхар әскері Ташкентті тартып алды.
== Дереккөздер ==
<references/>
*Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005
*Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010.
[[Санат: Қазақстан тарихы]]

Дизенфекция

2014-04-24T16:40:58Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: '''Дизенфекция''' — 1867 жылы англиялық дәрігер Джозеф Листер (1827-1912) залалсызда...

'''Дизенфекция''' — [[1867]] жылы англиялық дәрігер [[Джозеф Листер]] (1827-1912) залалсыздандыру әдісін ойлап тапты. Листер ойлап тапқан залалсыздандыру тәсілі медицина тарихындағы ұлы жаңалық болып саналады. Осының құрметіне кейінгілер оны «Сыртқы жарақаттарды залалсыздандырудың атасы» деп атап кеткен.
12 ғасырда-ақ Жаудолх есімді адам жарақаттың микробтануын бәсейту үшін батылдықпен «құрғақ» емдеу әдісін ортаға қойып, микробтардың алдын алуда табысқа жеткен. 17 ғасыр мен 18 ғасырда сыртқы аурулар операциясы саласын бейне тұман торлағандай заман болды. Себебі, дәл осы дәуірде жарақат сәтті тігілгенімен көбі іріңдеп кете беретін. Адамдар жарақат аузының іріңдеуінің сырын білмей дал болды. Бұл құпияның сырын тұңғыш ашқан адам франциялық Бост есімді адам болды. Ол жарақат аузын бактерия іріңдеткен деп қараған. Босттың бұл байқауы медицинаның микроорганизмдер ғылымы саласына теориялық негіз қалады. Листер дәл осы кезде сыртқы жарақаттардың аузының іріңдеу мәселесін зерттеп жүрген еді. Босттың байқауы оның әуесін қозғап, шабыт берді. Ол ақырында фенолдан жасалған ерітіндіні жасап шығып, онымен операция жабдықтарын, операция жасаушының қолы мен науқастың жарақат аузын залалсыздандырды. Осылайша науқастардың микробтану және өлу салыстырмасы күрт төмендеді. Листер үздіксіз өзгертулер мен дамытулар жасап, су және май қосып араласпа ертінді жасап, [[фенол]]дың күшін бәсейтіп, залалсыздандыруға пайдаланды. Ол ақыры бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсіліне» айналды.
Залалсыздандыру тәсілінің пайда болуы сыртқы аурулар медицинасының мың жылдық дамуының нәтижесі. Ол нақты практика мен теорияның өзара бірлесуінің туындысы.
Залалсыздандыру әдісінің тапқырлануы сыртқы ауруларды емдеу тарихындағы төңкерістік мәні бар оқиға. Ол сансыз адамды ажалдан арашалап, сыртқы ауруларды емдеудің жаңа бетін ашты. Осы тәсілді Англия, Германия, Франция сияқты елдердің емханалары қолдану арқылы «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсілі» тез арада мойындалып әрі кең көлемде жалпыласып, бүкіл дүниедегі дәрігерлер арты-артынан оны үлгі етіп, емхананың операция үйлеріне кең көлемді залалсыздандыру-тазалау жасады. Операция бөлімі қатаң залалсыздардыру ережелерін бекітті. Қазір залалсыздандыру әдісі сыртқы ауруларды емдеудің аясынан алқып шығып, адамзаттың ақаусыз тұрмысының қажетті кепіліне айналды.
Листер [[1827]] жылы англияның [[Эйсекс]] деген жерінде дүниеге келген, [[1852]] жылы Лондон университетін тәмәмдаған. [[1877]] жылға дейін Эдинбург және Лондондағы [[Кололдық аурухана]]да сыртқы аурулар профессоры болып қызмет атқарған. [[1892]] жылы Франция үкіметі өткізген Босттың 70 жылдық мерей тойында Джозеф Листер мырза шын көңілмен: «Сіз адамдар үшін жұқпалы аурудың қара пердесін сырып тастадыңыз», - деді. [[1893]] Листер Барон атағын алды, ол осы атақты еншілеген тұңғыш Англиялық [[шипагер]] болды.
== Сыртқы сілтемелер ==
[http://massaget.kz/bilim/gumanitarly-ylymdar/17347]
[[Санат: Медицина]]

Жансыздандырғыш дәрі

2014-04-24T16:29:23Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: '''Жансыздандырғыш дәріні''' (Anesthetic) 1846 жылы 16 қазанда АҚШ-тың Массачусетс штат...

'''Жансыздандырғыш дәріні''' (Anesthetic) [[1846]] жылы 16 қазанда АҚШ-тың [[Массачусетс]] штатының бас емханасының тіс дәрігері [[Уильям Мортон]] ойлап тапты әрі клиникада қолданып табысқа жетті. Жансыздандырғыш дәрі жансыздандыру арқылы ауруды басып, науқастың ауру азабын жеңілдетеді, тіпті жойып жіберетін дәрі. Оның орталық нервті тежеу қасиеті бар. Жансыздандырғыш дәрінің тапқырлануы ота жасау барысында адамдардың тән азабын тартпай, мыңдаған-миллиондаған адамдардың ажалдан араша болуына септігін тигізді.
== Тарихы ==
Ерте заманда операция жасалынғанда жансыздандырылмайтындықтан, науқас адамдар жандары қинала отырып ота жасататын немесе операция үстінде көз жұматын. [[1799]] жылы [[Англия]] химигі [[Деви]] ойламаған жерден «[[Азот шала тотығы]]» дейтін газдың ауруды басатын керемет қасиеті бар екенін байқайды. Ол медицина саласындағыларға осы бір ешкімнің де ойына кіріп-шықпаған жансыздандырғыш дәріні таныстырып, сыртқы аурулар операциясына қолданып, жансыздандырып ауруды басуға ұсыныс жасайды. Бірақ, сол заманда Девидің ақылына ешкім де құлақ аспаған еді.
[[1893]] жылы АҚШ-тық химик [[Каултон]] ғылыми журналдардың бірінен Девдің жансыздандырғыш дәрі тапқырлағаны жайлы жазбаны көріп, азот шала тотығының дәрілік қасиетіне сынақ жасай бастайды. Кейін америкалық тіс дәрігері Уэлес тіс ауруын емдетуге Каултонды іздеп келеді. Каултон азот шала тотығы арқылы жансыздандырып, Уэлестің көмекшісі Мортон тіс жұлуға жауапты болып табысты нәтижеге жетеді. Осыдан кейін Уэлес оншақты адамға ашық сынақ жасап, жансыздандыру арқылы тістерін жұла бастайды. Кейін науқасқа дәрінің аз берілуі себепті, тіс жұлу барысында адамдардың оған шыдамай, шу көтеріп, Уэлес алдамкөс делініп, емханадан қуылады. Бірақ, оның көмекшісі бұл іске бола көңілі жасып, үмітсізденбейді. Қайта жаңа бір жансыздандырғыш дәріні тауып шығуға бел байлайды.Мортонның азот шала тотығының физикалық-химиялық қасиеті туралы білімі кемшіл болғандықтан, тәжірибелі химиктерден кеңес сұрайды. Химик Джексон оған бір реткі тәжірибеде этил эфирінің ауырғанды басатын қасиетінің бар екенін айтады. Мортон титтей де ағаттық жібермеу үшін, мұқияттылықпен көптеген тәжірибе жасайды. 1846 жылы 16 қазанда Уэлес шипагерді қуып жіберген Массачусетс штатының бас емхансында Мортонның этил эфирі арқылы жансыздандыру операциясы табысты болып, ота жасатуда жанның қиналу дәуірі аяқталған еді.
== Тағы қараңыз ==
[[Анастетиктер]]
== Сыртқы сілтемелер ==
[http://massaget.kz/bilim/maala/16835 Сұңқар Ақбоз.Тарихқа ықпал еткен өнертабыстар: Жансыздандырғыш дәрі]
[[Санат: Медицина]]

Қара жәшік

2014-04-24T16:17:25Z

Балнұр Сүгірәлиева:

'''Қара жәшік''' — ұшақ немесе тікұшақ [[борт]]ында орналасқан, [[пилот]]тардың әңгімелерін бастан аяқ өздігінен жазатын (тіркеуші) аспап, сенімді қорғалған жинақтаушы құрал. Бастапқыда өздігінен жазатын мұндай құралдар тек [[авиация]]да қолданылатын, алайда ол біртіндеп басқа да көлік түрлерін пайдалану ісіне ене бастады. Бұл құрал ұшақ немесе тікұшақ жайсыз оқиғаға тап болып қалған жағдайда, кейін оның себебін анықтау кезінде борттағы пилоттардың әңгімелерінен апаттық жағдайға байланысты айғақтарды іздестіру ісінде қолданылады.
== Қара жәшік жайлы ==
"Қара жәшік" деген сөздің мағынасына үңіліп көрейік. Шындығына келер болсақ, "қара жәшіктің" түсі қара емес, оны апат орын алған жерден тезірек табу үшін көбінесе қызғылт сары түске бояйды. Екіншіден, "қара жәшік" пішіні жағынан жәшікке мүлде келмейді.өбінесе оны шар түрінде жасайды. Оған себеп дәл осындай пішіндегі дене максималды қысым мен салмаққа төтеп бере алады. Одан бөлек, қазіргі заманғы әуе кемелерінің бортында бір емес, екі бірдей "қара жәшік" орналасады.
== Тарихы ==
[[1939]] жылы [[Франсуа Уссено]] және [[Поль Бодуин]] атты екі француз азаматы ұшу кезіндегі ақпараттарды жинайтын тұңғыш тіркегіш құралды жасап шықты. Олардың құралындағы механизм тұрақты түрде фотопленкаға күн сәулесі мен ұшу кезіндегі жылдамдық, биіктік және тағы да басқа параметрлердің өзгерісіне байланысты ауытқып тұратын айналардың жүйесі арқасында ақпараттарды түсіріп отыратын. Бұл құралдың басты кемшілігі – ол ұшқыштардың әңгімесін жаза алмайтын. Сондықтан да авиациядағы қауіпсіздік саласы жаңа бір деңгейге көтерілуді талап етті.
[[1953]] жылы аустралиялық [[Дэвид Уоррен]] Ұлыбританияда жасалған әлемдегі тұңғыш реактивті жолаушылар ұшағының апатын тергеу барысында пилоттар дауысын жазатын құралдың қажет екеніне, сондай-ақ оның көмегімен қайғылы оқиғаның да себебін тезірек анықтауға болатынына көзі жетті. Ол алғашқы "қара жәшіктің" үлгісінде ұшақтың кабинасындағы дауыстарды толықтай жаза алатын мүмкіндіктің болғанын қалады. Одан бөлек, өздігінен жазу құралының жұмыс жасау принципі де түбегейлі өзгерді: күн сәулесі мен фотопленканың орнын жұқа металл сым мен магниттен жасалған деталь алмастырды. Жаңа құрал іс жүзінде көп ұзамай сыналды. [[1960]] жылы Аустралия үкіметі әуе тасымалдаушы компанияларына иелігіндегі барлық ұшақтарды "қара жәшіктермен" жабдықтау жөнінде бұйрық шығарды. Кейін ақырындап қалған мемлекеттер де бұл талапты орындауға көше бастады.

== Құрылғы және оның қолданылуы ==
Әдетте ұшақ бортында бірнеше тіркегіш құралдар үздіксіз жұмыс жасап тұрады:
1) Жердегі қызметкерлер әуе кемесін жөндеу жұмыстары барысында қолданатын ұшақты пайдалану кезіндегі тіркегіш
2) [[Экипаж]]дың іс-қимылдарын жазып алып отыратын тіркегіш
3) Ұшақ апатқа ұшыраған жағдайда оның себебін анықтау ісінде пайдаланылатын соққы мен өрттен және судан сенімді қорғалған апаттық тіркегіш құралдары.

Борттағы "қара жәшік" келесі мәліметтерді жинайды:
көліктің параметрлері: жанармайдың қысымы, гидрожүйелердегі қысым, қозғалтқыш айналымы, температура және т.б
экипаждың іс әрекеті: пилоттардың ұшақты қаншалықты дұрыс басқарғандығы, олардың ұшу кезіндегі әңгімелері және т.б
навигациялық мәліметтер: ұшу кезіндегі жылдамдық пен биіктік, бағыт және т.б
== Қара жәшіктің құрылымы ==
Ұшақ немесе тікұшақ әуеге көтерілгеннен бастап жерге қонғанға дейінгі барлық ақпараттар магниттік сақтау құралдарына (металдан жасалған сым немесе магниттік лента), я болмаса қазіргі заманғы тіркегіш құралдарында беріктігі жоғары жинақтағышқа (флеш-жад) жазылады. Кейін ол ақпараттарды дәл уақытымен сәйкестендіріп оқуға мүмкіндік болады.Апат болған жағдайда жойқын соққы кесірінен ұшақ бөлшектеніп, әржаққа шашылып кететіндіктен оның бортындағы жазу аспаптарының барынша жақсы күйде сақталғаны өте маңызды. «Қара жәшіктерді» осындай жағдайда аман алып қалу үшін сыртқы корпусын соққыға төзімді [[титан]]нан құяды. Одан бөлек, олардың сыртына ізбес қабаты жағылады. Себебі, бұл материал «қара жәшіктің» 30 минут бойына 2 мың градусқа дейінгі жоғары температурада балқып кетуінен сақтайды. Ал ондағы ақпараттардың сақталу кепілдігі су астында 6 мың метрге дейін бір айды құрайды.
Сондай-ақ борттағы өздігінен жазу аспаптарына апат болған жердегі іздестіру жұмыстарын жеңілдету мақсатында апаттық жағдай орын алған кезде автоматты түрде іске қосылатын радиомаяк және акустикалық дыбыс шығарушы белгілер орнатылады.
== Тағы қараңыз ==
[[Ұшақ]]
== Сыртқы сілтемелер ==
[http://massaget.kz/bilim/tarih/17893 Тарихқа ықпал еткен өнертабыстар: "Қара жәшік". Болат Қосмағамбет]
[[Санат: Авиация]]

Дөңгеленген парарофитес

2014-04-23T15:28:38Z

Балнұр Сүгірәлиева: Жаңа бетте: '''Дөңгеленген парарофитес''' (Pararophitse orbinus F. Mor., 1875) — сирек кездесетін түр. Ерте үшт...

'''Дөңгеленген парарофитес''' (Pararophitse orbinus F. Mor., 1875) — сирек кездесетін түр. Ерте үштік дәуір қалдығы, төменгі [[ара-эвцерид]]тердің қарапайым тармағы және жеке тұрған өкілі. [[Орта Азия]], Иран, Пакистан, Оңтүстік Қазақстанда таралған. Құмды жерлерде, мүмкін, жартылай бекінген құмдарда тіршілік етеді. Ұшу кезеңі мамыр басынан бастап, маусым, шілденің бірінші жартысына дейін созылады. Қоректік өсімдігі Peganum harmala. Құмды топырақта ұялап, түрлі мөлшердегі топ құрайды. Малды шектен тыс бағудың, яғни ұялаған жерлердің бұзылуынан түр саны азайып отыр. Түрді қорғау мақсатында құмды шөлдерде адам әрекеттерінің әсерін тоқтатып, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек.
== Дереккөздер ==
<references/>
«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
[[Санат: Биология]]
[[Санат: Омыртқасыздар]]