Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі

2017-03-03T20:33:49Z

А.С.Кизиров:

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі
|Шынайы атауы = {{lang-tr|Muhteşem Yüzyıl Kösem}}
|суреті =
|тақырыбы =
|жанры = [[Тарихи жанр|Тарихи драма]]
|ұзақтығы = 120-155 минут
|авторы =
|продюсері = Темір Савжы
|режиссёрі = Мерт Байқал Яғыз Алып Ақайдын Зейнеп Күнай Таң Теңіз Қолош Шағатай Тосын
|операторы =
|сценарист = Йылмаз Шаһин Нүкет Бышақшы Севги Йылмаз Өзен Юла
|композиторы = Айтекин Аташ
|ролдерде = Нұргүл Есілшай Берен Саат Анастасия Тсилимпиу Екин Көш Мәтін Ақдүлгер Хүлия Авшар
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{Байрақ|Түркия}}
|Тілі = [[Түрік тілі|Түрік]]
|форматы = 576i (16:9 SDTV) 1080i (HDTV)
|дыбысы = Stereo
|телеарна = {{Flagicon|Түркия}} Star TV (1 маусым) {{Flagicon|Түркия}} FOX (2 маусым)
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = {{Flagicon|Түркия}} [[12 қараша]] [[2015 жыл|2015]]
|соңғы рет көрсетілді =
|маусымдар = 2
|саны = 43
|сериялардың тізімі =
|сайты = tims.tv<ref>[http://tims.tv/serie/muhtesem-yuzyil-kosem Ресми сайты]</ref>
|статусы = Түсірілім жүргізілуде
|imdb_id =
|tv_com =
}}

'''Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі''' ({{lang-tr|Muhteşem Yüzyıl Kösem}}) — [[17 ғасыр|XVII ғасырдың]] басы мен ортасындағы [[Османлы мемлекеті]] жайлы тарихи түрік телехикаясы. Өзінің стилі бойынша "[[Сүлеймен сұлтан (телехикая)|Ғаламат ғасыр]]" телехикаясына ұқсас. '''"Ғаламат ғасыр: Көсем: Басы"''' ({{lang-tr|Muhteşem Yüzyıl Kösem: Başlangıç}}) атты 1 маусымның тұсаукесері [[12 қараша]] [[2015 жыл]]ы [[Түркия]]ның Star TV телеарнасында болды<ref>{{cite web |url=http://tims.tv/serie/muhtesem-yuzyil-kosem |title=Ғаламат ғасыр. Көсем |publisher=tims.tv |accessdate=2015-11-11 |lang=tr}}</ref>, ал '''"Ғаламат ғасыр: Көсем: Бағдат жаулаушысы IV Мұрат"''' ({{lang-tr|Muhteşem Yüzyıl Kösem: Bağdat Fatihi IV. Murad}}) атты 2 маусым [[18 қараша]] [[2016 жыл]]ы [[Түркия]]ның FOX телеарнасында болды.

==Желісі==
[[1603 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында османлы сұлтаны [[III Мехмет]] қайтыс болды. Өзінің ажалына дейін оған қарсы төңкеріске тойтарыс беру үшін өзінің баласы Махмұт шаһзаданы өлім жазасына кесті. III Мехметтің ажалынан кейін османлы әулетіндегі ең үлкен ер бала Ахмет шаһзада болды. Сондықтан тақты [[I Ахмет|Ахмет]] (Екин Көш) иеленді. Таққа отырған I Ахмет 13 жаста ғана еді. Жүліс рәсімінде сұлтан өзінің інісі Мұстафа шаһзаданы (Боран Құзым) аяп, өлім жазасына кеспеуін жариялады. Бала-сұлтанның әкесіне қарағанда қаталдығы емес, адамгершілігі асқаны осыдан көруге болады. Осы кездерде Ахмет әжесі Сафие сұлтан (Хүлия Авшар) [[Грекия]]дан Анастасия (Анастасия Тсилимпоу) атты қызды тонауға бұйырады. Бұл қыз сұлтан гареміне түсіп, Ахметтің сүйікті күңіне айналады.

==Көрсетілімі==
{| class="wikitable sortable"
|-
! Мемлекет/ұйым
! Телеарнасы
! Тұсаукесері
! Уақыты
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| Star TV, FOX
| [[12 қараша]] [[2015 жыл]]
| 20:00, жұма сайын
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| SCTV
| [[1 қаңтар]] [[2016 жыл]]
| 20:00
|-
| [[Араб мемлекеттерінің Лигасы]]
| Orbit Showtime Network
| [[1 қаңтар]] [[2016 жыл]]
| 20:00
|-
| {{Байрақ|Косово}}
| RTV21 Media
| [[11 сәуір]] [[2016 жыл]]
| 20:00
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| TVP1
| [[25 сәуір]] [[2016 жыл]]
| 18:35
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| GEM TV
| [[14 тамыз]] [[2016 жыл]]
| 11:00
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| LNK
| [[4 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 14:40
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| Dubai TV
| [[4 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 21:30
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| Al Jadeed
| [[5 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 20:40
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| Nessma TV
| [[12 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 20:50
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| Rustavi2
| [[13 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 19:50
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| TV 2
| [[13 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 22:00, сейсенбі сайын
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| Kanal 2
| [[17 қыркүйек]] [[2016 жыл]]
| 21:35, сенбі сайын
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}<ref>[http://kosem.tv7.kz/kz/video/show/velikolepnyj-vek-imperiya-kyosem-s-17-oktyabrya-na-sedmom-kanale/ "Ғаламат ғасыр. Көсем" 17 қазаннан бастап Жетінші арнада]</ref>
| Жетінші арна
| [[17 қазан]] [[2016 жыл]]
| 21:50, дүйсенбі мен жұма аралығында
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| Urdu 1
| [[31 қазан]] [[2016 жыл]]
| 21:00, дүйсенбі мен жұма аралығында
|}

==Кейіпкерлер==
{| class="wikitable sortable"
|-
! Актері
! Рөл атауы
! Жағдайы
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Басты рөл'''
|-
| Анастасия Тсилимпоу Берен Саат Нұргүл Есілшай
| [[Көсем сұлтан]]
| [[I Ахмет]]тің әйелі, [[IV Мұрат]]тың анасы — уәлиде сұлтан.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сұлтандар'''
|-
| Темір Темірбас Альпер Бурак Чекмер Екин Көш
| [[I Ахмет]]
| [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 14-ші сұлтаны]].
|-
| Алихан Түріктемір Боран Құзым Әмин Гүрсой
| [[I Мұстафа]]
| [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 15-ші сұлтаны]].
|-
| Бурак Әмір Ақшай Танер Өлмез
| [[II Осман]]
| [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 16-шы сұлтаны]].
|-
| Шаған Ефе Ақ Мәтін Ақдүлгер
| [[IV Мұрат]]
| [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 17-ші сұлтаны]].
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Уәлиде сұлтандар'''
|-
| Хүлия Авшар
| Сафие сұлтан
| I Ахметтің әжесі — ұлы уәлиде сұлтан.
|-
| Түлін Өзен
| Хандан сұлтан
| I Ахметтің анасы — уәлиде сұлтан.
|-
| Аслыхан Гүрбіз
| Халиме сұлтан
| I Мұстафаның анасы — уәлиде сұлтан.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Хасеки сұлтандар'''
|-
| Бесте Көктемір
| Мелексима сұлтан
| II Османның бәйбішесі — хасеки сұлтан.
|-
| Баһар Сельви
| Әкиле ханым
| II Османның тоқалы — хасеки сұлтан. Шейх үл-ислам Есет әпендінің қызы.
|-
| Фараһ Зейнеп Әбдулла
| Фарья сұлтан
| IV Мұраттың әйелі — хасеки сұлтан. Трансильвания князі Габор Бетленнің қызы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сұлтандардың сүйікті күңдері'''
|-
| Диляра Ақсүйек
| Махфирузе сұлтан
| I Ахметтің сүйікті күңдерінің бірі, II Османның анасы.
|-
| Айша Құры
| Гүлбаһар сұлтан
| I Ахметтің сүйікті күңдерінің бірі, Баязит шаһзаданың анасы.
|-
| Ләйлә Ферай
| Айша сұлтан
| IV Мұраттың сүйікті күңі, Ахмет шаһзада мен Ханзада сұлтанның анасы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Шаһзадалар'''
|-
| Берік Жанқат
| Ескендір шаһзада
| [[III Мұрат]] пен Сафие сұлтанның кенжесі.
|-
| Арда Ташаржан Барыш Мерт Күшік Барыш Жанқұртаран
| Махмұт шаһзада
| [[III Мехмет]] пен Халиме сұлтанның үлкен ұлы.
|-
| Бурак Дакак
| [[Мехмет шаһзада (I Ахметтің ұлы)|Мехмет шаһзада]]
| I Ахмет мен Көсем сұлтанның үлкен ұлы.
|-
| Берік Памир Жігіт Ұшан
| [[Баязит шаһзада (I Ахметтің ұлы)|Баязит шаһзада]]
| I Ахмет пен Гүлбаһар сұлтанның баласы.
|-
| Айман Қаған Діпшін Доғаш Жұлдыз
| [[Қасым шаһзада (I Ахметтің ұлы)|Қасым шаһзада]]
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның ортаңғы баласы.
|-
| Рыдван Айбарыс Дүзей
| [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим шаһзада]]
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның кенжесі.
|-
| Әли Атақан Сөнмез
| Ахмет шаһзада
| IV Мұрат пен Айша сұлтанның үлкен ұлы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сұлтандардың қыздары'''
|-
| Вильдан Атасевер
| Хүмашаһ сұлтан
| III Мұрат пен Сафие сұлтанның кіші қызы.
|-
| Гүлжан Арслан
| Фахрие сұлтан
| III Мұрат пен Сафие сұлтанның үлкен қызы.
|-
| Мелиса Илайда Өзжәнік Өйкі Қараел
| Ділрұба сұлтан
| [[III Мехмет]] пен Халиме сұлтанның жалғыз қызы.
|-
| Суде Зұлал Гүлер
| Айша сұлтан
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның үлкен қызы.
|-
| Балым Гайе Байрақ
| Фатима сұлтан
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның екінші қызы.
|-
| Шағла Наз Қарғы Аслы Тандоған
| Гауһархан сұлтан
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның үшінші қызы.
|-
| Еже Шешміоғлы
| Әтике сұлтан
| I Ахмет пен Көсем сұлтанның кіші қызы.
|-
| Ниса София Аксонгур
| Ханзада сұлтан
| IV Мұрат пен Айша сұлтанның жалғыз қызы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Садрағзамдар'''
|-
| Үміт Баһадүр Тунч
| Малқош Жауыз Әли паша
| Османлы мемлекетінің 68-ші садрағзамы.
|-
| Атсыз Қарадуман
| Соколлызада Лала Мехмет паша
| Османлы мемлекетінің 69-шы садрағзамы.
|-
| Мехмет Құртылыс
| Босняк Дәруіш Мехмет паша
| Османлы мемлекетінің 70-ші садрағзамы және I Ахметтің тәлімгері.
|-
| Жиһан Үнал
| Қойшы Мұрат паша
| Османлы мемлекетінің 71-ші садрағзамы.
|-
| Толға Түнжер
| Насух паша
| Османлы мемлекетінің 72-ші садрағзамы.
|-
| Шенер Саваш
| Дамат Халил паша
| Османлы мемлекетінің 74-ші және 89-шы садрағзамы.
|-
| Үксел Күшті
| Истанкөйлі Шелеби Әли паша
| Османлы мемлекетінің 76-шы садрағзамы.
|-
| Иса Телші
| Өхрілі Құсайын паша
| Османлы мемлекетінің 77-ші және 79-шы садрағзамы.
|-
| Оғыз Окул
| Дилавер паша
| Османлы мемлекетінің 78-ші садрағзамы.
|-
| Мұстафа Үстіндақ
| Қара Дәуіт паша
| Османлы мемлекетінің 80-ші садрағзамы.
|-
| Рәмзі Әурен
| Хафиз Ахмет паша
| Османлы мемлекетінің 88-ші және 91-ші садрағзамы.
|-
| Қайра Шеножақ
| Топал Режеп паша
| Османлы мемлекетінің 92-ші садрағзамы.
|-
| Теңіз Оқойшы
| Табаныяссы Мехмет паша
| Османлы мемлекетінің 93-ші садрағзамы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Шейх үл-исламдар'''
|-
| Левент Йылмаз
| Әбілмеямин Мұстафа әпенді
| Османлы мемлекетінің шейх үл-исламы.
|-
| Жасар Қарақұлақ
| Жапар Мұстафа Суннулла әпенді
| Османлы мемлекетінің шейх үл-исламы.
|-
| Халил Кумова
| Қожасағадатдінзада Мехмет Есет әпенді
| Османлы мемлекетінің шейх үл-исламы, Әкиле ханымның әкесі.
|-
| Шәмші Инкая
| Зәкәриязада Жақия әпенді
| Османлы мемлекетінің шейх үл-исламы, ақын, ғұлама.
|-
| Мәтін Белгін
| Ахизада Құсайын әпенді
| Османлы мемлекетінің шейх үл-исламы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Мемлекеттік қайраткерлер'''
|-
| Ысмайыл Филиз
| Абхаз Мехмет паша
| IV Мұрат тұсындағы Диуан мүшесі.
|-
| Енгин Бенлі
| Синан паша
| IV Мұрат тұсындағы Диуан мүшесі.
|-
| Асыл Биіккөзшілік
| Мейрам паша
| IV Мұраттың [[Мысыр]]дағы наменгері.
|-
| Сүлеймен Қараахмет
| Ілияс паша
| IV Мұраттың [[Кіші Азия|Анадолыдағы]] наменгері.
|-
| Қадір Доғылы
| III Мехмет Керей
| [[Қырым хандығы]]ның қалғасы.
|-
| Еркен Қолшақ Көстенділ
| Шаһин Керей
| Қырым ханзадасы.
|-
| Шаһин Секман
| Лала Омар әпенді
| II Османның тәлімгері.
|-
| Баки Чифтчи
| Турнажыбасы Акбар Чавуш
| Жаңа шеріктер ағасы.
|-
| Ысмайыл Қажыұлы
| Ісмет аға
| Жаңа шеріктер ағасы.
|-
| Ысмайыл Темірші
| Кеманкеш Қара Мұстафа аға
| [[Жаңа шерік]]тер ағасы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Падишаһ бөлмесінің сақшылары'''
|-
| Мете Хорозұлы
| Зүлфикяр паша
| I Ахмет бөлмесінің сақшысы. Жаңа шеріктер ағасы.
|-
| Ихсан Үнал
| Сүлеймен аға
| II Осман бөлмесінің сақшысы. Жаңа шеріктер ағасы.
|-
| Жанар Жындорық
| Силахдар Мұстафа паша
| IV Мұрат бөлмесінің сақшысы.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Османлы қайраткерлері'''
|-
| Мұхаммед Ұзынер
| Әзиз Махмұт Хүдайи
| Теолог, Желвети тарикатының негізін қалаушысы.
|-
| Нәжіп Мемилли
| Әулие шелеби
| Ғалым, тарихшы.
|-
| Осхан Шақыр
| Хезарфен Ахмет шелеби
| Жасанды қанаттар құрастырған алғашқы өнертапқыш.
|-
| Ибраһим Жұлдыз
| Лагари Хасан шелеби
| Жаңа шерік, ғалым.
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сарай қызметкерлері'''
|-
| Хақан Шаһин
| Қажы Мұстафа аға
| Гарем ағасы.
|-
| Нәдір Сарыбажақ
| Бұлбұл аға
| Гарем ағасы.
|-
| Емре Ершіл
| Райхан аға
| Гарем ағасы.
|-
| Есра Дерманшыұлы
| Жәннәт қалпа
| Гарем қалпасы.
|-
| Еділ Йенер
| Лалазар қалпа
| Гарем қазынадары.
|-
| Ебру Үнлі
| Айжан қатын
| Көсем сұлтанның кәнизагы.
|-
| Айлам Жұлдыз
| Менекше қатын
| Көсем сұлтанның кәнизагы.
|-
| Мелис Қара Ахсен Ероғлы Өзнұр Сершеллер
| Мелеки қатын
| Көсем сұлтанның кәнизагы.
|-
| Алма Терзіш
| Естер қатын
| Көсем сұлтанның қазынашысы.
|-
| Шағры Мүфтиұлы
| Нарын қатын
| Айша сұлтанның кәнизагы.
|-
| Бұржы Гүл Қазыбек
| Маргарита
| Фарья сұлтанның кәнизагы әрі тәлімгері.
|-
| Саша Перера
| Көлеңке қатын
| Гарем қызметшісі.
|-
| Ахмет Варлы
| Пинхан аға
| I Мұстафаның қиялдағы досы.
|-
| Мұстафа Қырантепе
| Бейнам аға
| Сарайлық ас үйінің бас аспазы.
|}

==Бөлімдер тізімі==
{| class="wikitable sortable"
|-
! №
! Бөлім атауы
! Түпнұсқалық атауы
! Көрермен саны (Түркияда)
! Көрсетілім күні
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''1 маусым'''
|-
| 1
| "Арыстан, қасқыр әрі қозы"
| "Aslan, Kurt ve Kuzu"
| 5.88 млн
| [[12 қараша]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 2
| "Белгілер мен ғажаптар"
| "Alametler ve Mucizeler"
| 4.76 млн
| [[19 қараша]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 3
| "Әділет мұнарасы"
| "Adalet Kulesi"
| 4.01 млн
| [[26 қараша]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 4
| "Әйел тағдыры"
| "Kaderin İpleri"
| 4.45 млн
| [[3 желтоқсан]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 5
| "Шешектер алауы"
| "Çiçeklerin Ateşi"
| 3.68 млн
| [[10 желтоқсан]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 6
| "Жойылу шегінде"
| "İnkırâzın Eşiğinde"
| 4.04 млн
| [[17 желтоқсан]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 7
| "Айыпсыздық күші"
| "Masumiyetin Gücü"
| 4.65 млн
| [[24 желтоқсан]] [[2015 жыл|2015]]
|-
| 8
| "Сұлтандар соғысы"
| "Sultanların Savaşı"
| 3.43 млн
| [[7 қаңтар]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 9
| "Қазанға не салсаң — шөмішке сол ілінер"
| "Rüzgar Eken Fırtına Biçer!"
| 2.74 млн
| [[14 қаңтар]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 10
| "Өлім мен туу"
| "Ölüm ve Doğum"
| 2.93 млн
| [[21 қаңтар]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 11
| "Күн туды"
| "Güneş Doğuyor"
| 3.09 млн
| [[28 қаңтар]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 12
| "Көз жасы сарайы"
| "Gözyaşı Sarayı"
| 2.91 млн
| [[4 ақпан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 13
| "Жүрек ауыруы"
| "Kalp Ağrısı"
| 2.88 млн
| [[11 ақпан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 14
| "Оқ жақтан шықты!"
| "Ok Yaydan Çıktı!"
| 3.11 млн
| [[18 ақпан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 15
| "Ең ұзын түн"
| "En Uzun Gece"
| 3.66 млн
| [[25 ақпан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 16
| "Жаралы құс"
| "Yaralı Kuş"
| 3.06 млн
| [[3 наурыз]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 17
| "Сырлардың көлеңкесінде"
| "Sırların Gölgesinde"
| 2.87 млн
| [[10 наурыз]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 18
| "Қырмызы шекпен"
| "Kırmızı Kaftan"
| 2.88 млн
| [[17 наурыз]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 19
| "Көңіл үйіндегі жас"
| "Gönül Evinde Yas!"
| 2.79 млн
| [[24 наурыз]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 20
| "Жоғалған шаһзадалар заманы"
| "Kayıp Şehzadeler Zamanı"
| 2.80 млн
| [[31 наурыз]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 21
| "Тағдыр шеңбері..."
| "Feleğin Çemberi…"
| 2.60 млн
| [[7 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 22
| "Ағайындылар ұрысы"
| "Kardeş Kavgası…"
| 2.56 млн
| [[17 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 23
| "Қанды ай"
| "Kanlı Ay"
| 2.61 млн
| [[21 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 24
| "Қысқы бақша"
| "Kış Bahçesi"
| 2.30 млн
| [[28 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 25
| "Ең ұлы әрі ең дана"
| "Ekber ve Erşed"
| 2.72 млн
| [[5 мамыр]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 26
| "Телі падишаһ"
| "Divane Padişah"
| 2.63 млн
| [[12 мамыр]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 27
| "Жас Осман"
| "Genç Osman"
| 2.41 млн
| [[19 мамыр]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 28
| "Кіші мұз дәуірі"
| "Küçük Buzul Çağı..."
| 2.55 млн
| [[26 мамыр]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 29
| "Жүзік пен қылыштардың алауы"
| "Yüzüğün ve Kılıçların Ateşi.."
| 2.47 млн
| [[2 маусым]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 30
| "Қантөгіс дәурені"
| "Dem-û Devran"
| 2.71 млн
| [[9 маусым]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''2 маусым'''
|-
| 1 (31)
| "Темір жұмырық"
| "Demir Yumruk"
| 2.34 млн
| [[18 қараша]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 2 (32)
| "Ертегілік ел"
| "Masal Diyarı"
| 2.48 млн
| [[25 қараша]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 3 (33)
| "Сатқындар әр жерде"
| "Hainler Her Yerde!"
| 2.21 млн
| [[2 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 4 (34)
| "Сезімдердің көлеңкесінде"
| "Hislerin Gölgesinde"
| 2.12 млн
| [[9 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 5 (35)
| "Қанжар жарасы"
| "Hançer Yarası"
| 2.05 млн
| [[16 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 6 (36)
| "От пен дәрі"
| "Ateş ile Barut"
| 1.83 млн
| [[23 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 7 (37)
| "Қараңғы, түпсіз құдық!"
| "Karanlık, Dipsiz Kuyu!"
| 1.77 млн
| [[30 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]]
|-
| 8 (38)
| "Жүректі уландыратын заһар"
| "Kalbe İnen Zehir…"
| 1.59 млн
| [[13 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]]
|-
| 9 (39)
| "Әділеттің оқтары!"
| "Adaletin Okları!"
| 1.57 млн
| [[20 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]]
|-
| 10 (40)
| "Шүбә тұқымдары"
| "Süphe tohumlari"
| 1.48 млн
| [[27 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]]
|-
| 11 (41)
| "Бір дәуірдің жануы"
| "Bir Devrin Yangını!"
| 1.05 млн
| [[14 ақпан]] [[2017 жыл|2017]]
|-
| 12 (42)
| "Не елді басқарасың, не құзғынға жем боласың"
| "Ya Devlet Başa Ya Kuzgun Leşe!"
| 1.08 млн
| [[21 ақпан]] [[2017 жыл|2017]]
|-
| 13 (43)
| "Тыйымдар сұлтаны"
| "Yasakların Sultanı"
|
| [[28 ақпан]] [[2017 жыл|2017]]
|}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
* {{IMDb title|tt4787028}}
* [http://tims.tv/serie/muhtesem-yuzyil-kosem Muhteşem Yüzyıl: Kösem – Official Website]
* [http://startv.com.tr/dizi/muhtesem-yuzyil-kosem Muhteşem Yüzyıl: Kösem] at [[Star TV (Turkey)|Star TV]]
* [http://facebook.com/myykosem Muhteşem Yüzyıl: Kösem Official Facebook Page]
* [https://twitter.com/myykosem Muhteşem Yüzyıl: Kösem Official Twitter Page]
* [http://www.youtube.com/channel/UCHXdylbsyDVN4UO2Fv8CgmA Muhteşem Yüzyıl: Kösem Official YouTube channel]
* [https://instagram.com/myykosem/ Muhteşem Yüzyıl: Kösem Official Instagram Page]
* [https://plus.google.com/+KosemSultan Muhteşem Yüzyıl: Kösem Official Google+ Page]

[[Санат:Тарихи Түркия телесериалдары]]
[[Санат:2015 жылғы телесериалдар]]

Иса Мәсих

2017-02-19T16:35:38Z

А.С.Кизиров:

{{Ислам пайғамбарлары}}{{Ислам}}

'''Иса''' ({{lang-he|ישוע}}; [[Құран]]да — '''Мәриямұлы Иса Мәсіх''' ({{lang-ar|المسيح عيسى ابن مريم}}); [[Киелі Кітап]]та — '''Иса Мәсіх''' ({{lang-el|Iησοũς Χριστός}})) — [[Израиль ұрпақтары]]на жіберілген ұлы пайғамбар. Оның пайғамбарлық дәрежесі [[христиандық]]та, [[ислам]]да, [[баһаи]]де және [[баби]]де мойындалады.

Иса — [[Құран]]да аты аталған 25 пайғамбардың бірі. Оның есімі Құранда 25 рет аталады. Иса пайғамбардың жарық дүниеге келуінің өзі керемет болған, яғни [[Алла Тағала]] оны керемет ретінде әкесіз, яғни ер адамның қатысынсыз әйел затынан ғана жаратты.

==Тууы==
Анасы – хазіреті [[Мәриям]]. Ол күллі жаһанды билеген, аң-құстардың тілін білген патша-пайғамбар хазіреті [[Сүлеймен пайғамбар|Сүлейменнің]] тікелей ұрпағы. Ол сондай пәк, таза әрі өте тақуа жан еді. Анасы Мәриямды дүниеге әкелмей тұрып-ақ: «Уа, Раббым! Шынын-да мен құрсағымдағы баламды дүниелік істерден толық босатып, басыбайлы етіп бір Өзіңнің жолыңа атадым. (Осы нәзірімді) менен қабыл еткейсің! Расында Сен бәрін естуші, шексіз ілім Иесісің», – деп нәзір етіп, Алланың жолына атаған болатын. Сөйтіп хазреті Мәриям бала күнінен қасиетті ғибадатханада қызмет етіп, онда [[Зәкәрия]] пайғамбардан жақсы тағылым, өнегелі тәлім-тәрбие алып, иләһи ілімнің қайнарынан сусындап өсті. Бой жеткен шағында ел-жұрттан оқшауланып ғибадатхананың бір бұрышында күні-түні Раббысына құлшылық етуді әдетке айналдырды. Күндердің күнінде Алла Тағала оған [[Жәбірейіл]] періштені өте келісті де, нұрлы адам бейнесінде: «Ұл табасың», – деген сүйінші хабармен жіберді. Сөйтіп хазіреті Мәриям Алланың қалауымен және құдіретімен Иса пайғамбарға жүкті болды.

Міне, осынау ғибратты оқиға қасиетті [[Құран]]ның [[Мәриям сүресі]]нде былай баяндалады<ref>[http://kuran.kz/sureler/19 Мәриям сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|16. (Мұхаммед,) Құрандағы Мәриямды айтып бер. Сол уақытта ол, тұрған үйінің шығыс жағындағы бір орынға жекеленіп барды. 17. Сонда олардың бер жағынан шымылдық ұстап қойған еді. Сондай-ақ оған рухымызды (Жебірейілді) жібердік те ол, оған толық адам бейнесінде көрінді. 18. (Мәриям): “Егер сен тақуа болсаң да сенен Аллаға сиынамын” деді. 19. (Рух): “Мен саған бір таза бала беруге жіберілген Раббыңның елшісімін” деді. 20. Мәриям: “Маған бір адам жұғыспаса, маған қалайша бала болады? Сондай-ақ суық жолда болмасам” деді. 21. (Жебірейіл): “Ол, солайша” деді. Өйткені, Раббың: “Бұл Маған оңай. Мен тараптан адам баласына бір үлгі әрі бір мәрхамет. Бұл біткен бір іс еді” деді. 22. Мәриям; ол балаға жүкті болып, соныменен ұзақ бір жерге кетті. 23. Сонда оны толғақ қысып, құрма ағашының түбіне барды да: “Әттең-ай! Мен бұдан бұрын өліп қана мүлде ұмытылып кеткен болсам еді” деді. 24. (Періште) оның астыңғы жағынан: “Кейіме, Раббың астыңнан бір бұлақ жаратты” деп дабыстады. 25. “Құрманың бұтағын өзіңе қарай сілк. Саған жас құрма түседі” (деген үн келді). 26. Ал енді же де, іш. Көз айым бол! Егер адамдардан біреу көрсең: “Аса қамқор Алла үшін ораза атадым. Сондықтан бүгін еш адаммен сөйлеспеймін” де. 27. Сонда баланы көтеріп еліне келді. Олар: “Әй, Мәриям! Расында сен өрескел бір нәрсе келтірдің” деді. 28. “Әй, һарұнның қарындасы! Әкең де жаман кісі емес, шешең де жаман жолда емес еді.” 29. Мәриям баланы көрсетті. Олар: “Бесіктегі бір бөбекпен қайтып сөйлесеміз?”,- деді. 30. (Бала): “Рас мен Алланың құлымын. Маған кітап беріп, пайғамбар қылды” деді. 31. “Сондай-ақ мені қайда болсам да құтты етті де, тіршілігім бойынша намазды, зекетті орындауға бұйырды.” 32. “(Мені) шешеме мейірімді етіп, бір зоракер және қиқар қылмады.” 33. “Маған туылған күнімде, өлер күнімде және тірілтіліп, тұрғызылатын күнім де амандық болады.” 34. Міне осы: Олар шүбәланған Мәриямұлы Иса жайындағы Алланың хақ сөзі. 35. Алланың баласы болуы мүмкін емес. Алла одан мүлде пәк. Ол, бір істің болуын қаласа, тек қана оған “бол” дейді. Сонда ол, бола қалады. 36. “Күдіксіз Алла, менің де Раббым әрі сендердің де Раббыларың. Онда Оған ғана құлшылық қылыңдар. Тура жол осы.” 37. Алайда, (яһуди, христиан) топтары өзара таласты. Қарсы болғандарға, ұлы бір күннің келуінде нендей өкініш.}}

==Пайғамбарлық келуі==
[[Алла Тағала]] Мәриямұлы Исаға отыз жасында киелі төрт кітаптың бірі [[Інжіл]]ді түсіріп, оны [[Израиль ұрпақтары]]на ақырғы пайғамбар етіп жіберді. Исаның пайғамбар ретінде бір Аллаға сенуге шақырғаны Құранның [[Әл-Мәида сүресі|Мәида сүресінде]] айтылады<ref>[http://kuran.kz/sureler/5 Мәида сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|72. Негізінде Мәсих: “Әй, Израиль ұрпақтары! Аллаға құлшылық қылыңдар! Менің Раббым; әрі сендердің Раббыларың! Өйткені, кім Аллаға ортақ қосса, расында Алла оған жаннатты арам етеді. Оның орны тозақ оты. Сондай-ақ залымдар үшін жәрдемші жоқ” деген.}}

Бір деректе хазіреті Исаға бар-жоғы он екі-ақ адамның ергені айтылады. Құранда олар «[[хауари]]лер» деп аталған. Хауари сөзі «ақ», «ізгі» және «адал дос» деген мағыналарға саяды. Иса пайғамбардың хауарилері оған шын берілген аса сенімді әрі иманы берік жандар еді. Хақ пайғамбар оларды жан-жаққа жіберіп халықты хақ дінге шақырып отырған. Иса мен оның хауарилері арасында бір әңгіме Құранның [[Әл-Мәида сүресі|Мәида сүресінде]] баяндалды<ref>[http://kuran.kz/sureler/5 Мәида сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|112. Сол уақытта Хауарилер: “Әй, Мәриямұлы Иса! Раббың бізге көктен бір дастархан түсіре ала ма?” деген еді. “Егер сенсеңдер, Алладан қорқыңдар” деді. 113. Хауарилер: “Біздің одан жегіміз келеді. Жүректеріміз орнықсын әрі сенің бізге шын айтқаныңды білейік. Сондай-ақ оған куә болушылардан болайық” десті. 114. Мәриямұлы Иса: “Я, Алла, Раббымыз! Бізге аспаннан дастархан түсір! Бұрыңғы, соңғымызға мереке әрі Сенен бір белгі болсын. Бізді ризықтандыр! Сен ризықтандырушылардың ең жақсысың” деді. 115. Алла: “Күдіксіз Мен, ол дастарханды түсіремін. Сонда, егер одан кейін сендерден кім қарсы келсе, шынайы түрде Мен оны дүниеде ешкімді азаптамаған азаппен азаптаймын” деді.}}

Бір деректе дастарқанның түскен күні жексенбі күні еді делінген. Кейіннен христиандар осы күнді мереке күні етіп жариялайды. Иса пайғамбардан кейін оның дінін әу баста осы хауарилер уағыздады. Алайда уақыт өте келе бұл діннің негізгі қағидалары кейінгі ұрпақтың қолымен барынша бұрмаланып, қатты өзгеріске ұшырады.

==Мінез-құлқы==
[[Сурет:Isa-3.jpg|нобай|солға|300px|Мәриямұлы Иса Мәсіх]]

Мәриямұлы Исаның түр-тұлғасы жайлы Құранда еш нәрсе айтылмаған. Оның түр-тұлғасы әрі мінез-құлқы жайлы мәліметтер бізге [[Мұхаммед]] пайғамбардың хадистері арқылы жеткен. Онда Иса пайғамбар Мұхаммед пайғамбар секілді толық та емес, тым арық та емес, қысқа да емес, тым ұзын да емес орта бойлы, кең иықты, мығым денелі болғандығы айтылған. Сондай-ақ, оның көз-қарасы өткір болған. Шашы да Мұхаммедтің шашына ұқсаған тым қысқа да, өте бұйра да емес, тым ұзын да, өте жұмсақ та емес, сәл ғана бұйрасы бар, ұзындығы құлағының сырғалығын жауып тұратындай өте келісті болған. Саусақтары салалы еді. Өңі қызыл шырайлы аққұба, сондай келісті жан еді делінген. Ал оның басқа да қасиеттеріне келсек, Құранның [[Әли Имран сүресі]]нде былай делінеді<ref>[http://kuran.kz/sureler/3 Әли Имран сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|45. Сол уақытта періштелер: «Әй, Мәриям! Расында Алла сені өз тарапынан бір сөзбен қуантады; оның аты Мәриямұлы Иса Мәсіх, дүние мен ақыретте беделді сондай-ақ Аллаға жақындардан болады» деді. 46. Бесікте және ержеткенде адамдарға сөйлейді. Әрі игілерден болады.}}

==Кереметтері==
Ал кереметтері жайлы айтатын болсақ, негізі Мәриямұлы Исаның өмірге келуі де, көкке көтерілуі де керемет. Ол өзінің хақ пайғамбар екенін дәлелдеу үшін қауымына көптеген кереметтер көрсетті. Құранның [[Әл-Бақара сүресі|Бақара сүресінде]] бұл жайлы былай айтылады<ref>[http://kuran.kz/sureler/2 Бақара сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|87. Және Мәриямұлы Исаға да мұғжизалар беріп, Жебрейіл арқылы қуаттадық.}}

Мысалы, ол балшықтан құс жасап, сосын оған Алланың рұқсатымен дем үрлеп жан бітіретін. Сондай-ақ, оның заманы медицинаның өте күшті дамыған шағы еді. Ол өз заманындағы дамыған медицинаның шамасы келмеген дерттерге шалдыққан жандарды дертінен құлан таза айықтыра білді. Атап айтқанда, тумысынан зағип жандардың көзін ашатын. Алапестерді бір сипағаннан-ақ емдеп жазатын. Тіпті, Алланың қалауымен өлген адамның өзін қайта тірілтетін. Сондай-ақ, ол адамдарға ғайыптан хабар беретін. Адамдардың үйлерінде не ішіп, не жеп жүргендерін және жиған-терген мал-дүниелерін өз көзімен көргендей дөп басып айтып беретін болған.

==Көкке көтерілуі==
Мәриямұлы Иса Исрайыл ұрпақтарын үш жыл қатарынан ақиқатқа шақырып, хақ дінге үндегенде, оған бар болғаны ат төбеліндей бір топ адам ғана иман келтірді. Сондықтан да Исрайыл ұрпақтарының ішінде оның досынан дұшпаны әлдеқайда көп болды. Ақиқатқа жаны қас арам пиғылды дұшпандары оған үнемі қастандық жасаудың айла-амалын іздеді. Олар өздерінің арам пиғылдарын жүзеге асыру үшін Иса Мәсіхтің басына дүние тігіп, тұс-тұстан іздеу салғанда, хауарилердің бірі екіжүзділік танытып оны сатып кетті. Ол: «Ұстап бергенім үшін мұншама мал-пұл бересіңдер»,– деп, ақшасын алған соң, оларды пайғамбар отырған үйге бастап келеді. Есікті ашып: «Іздеген Исаларың осында»,– деп, босағадан бірінші болып аттап ішке кіреді. Иса олардың келетінін Хақ Тағаланың өзіне берген аяны арқылы алдын-ала білген-ді. Сол себепті ол дұға оқып Раббысына жалбарынып отырды. Раббысы оның дұғасын қабыл етіп: «Уа, Иса! Шүбәсіз сені бақиға аттандыратын олар емес, мына Менмін. Сені (жан-тәніңмен) Өз құзырыма көтеріп әкетемін және сені күпірлік қылғандардан құтқарып, пәк екеніңді айқындаймын. Сондай-ақ, қиямет-қайымға дейін соңыңнан ергендерді күпірлік қылғандардан үстем етемін. Содан кейін барлығың Маған қайтасыңдар. Сол кезде пәниде бір-біріңмен таласып-тартысқан мәселелеріңе қатысты араларыңда билік айтып, үкім шығарамын»,– дейді.

Әлгі екіжүзді ішке кіргенде, Жәбірейіл періште пайғамбарды өзімен бірге көкке көтеріп әкетеді де, әлгі сатқын Алла Тағаланың құдіретімен Иса пайғамбардың бейнесіне еніп, одан аумай қалады. Сөйтіп қандықол жауыздар үйге кіріп Исаның өзін емес, әлгі екіжүзді сатқынды бас салып ұстап әкетеді. Сонда ол жан дауысы шыға: «Мен Иса емеспін, мен сіздерді бастап келген адаммын ғой!»,– деп қанша жерден ақталса да, оның сөзіне ешкім құлақ аспайды. Осылайша олардың айқышқа керіп, әбден азаптап өлтірдік дегендері анығында Иса пайғамбар емес, оның бейнесіне енген екіжүзді сатқын еді.

Кейбір деректерде бұл екіжүздінің аты Яһуда, ал басқа деректерде Тайтанос еді. Олар Тайтаносты айқыш ағашқа керіп байлап өлтіргелі жатқанда, ол соңғы сөзін айтып: «Маған сенбесеңдер, қалтамды қараңдар. Берген ақшаларыңды көресіңдер»,– деп жалынады. Қандары қарайған топ оның сөзін елемейді де. Алайда, әбден қинап өлтіргеннен кейін, қалтасын қарағанда, расында да, өздерінің ұстатқан ақшаларын көріп қатты таңғалады. Сол кезде ғана істің мән-жайы-ның басқаша болғанын аңғарады. Дереу Тайтаносты іздей бастайды. «Ең алдымен үйге сол бастап кірді. Біз үйді тінтіп шыққанда, Исадан өзге ешкімді көрмедік. Егер ол анық Иса болғанда, бізге оны ұстап берген Тайтанос қайда кетті? Ал бұл Тайтанос болса, онда Иса қайда кетті? Ақша дар ағашына шегелеп өлтірген адамның қалтасынан шыққанына қа-рағанда ол Иса болмағаны ма? Сонда ол көкке ұшып кетті ме?», – деп, бастары қатады.

Құранның [[Ән-Ниса сүресі|Ниса сүресінде]] бұл оқиға былай баяндалады<ref>[http://kuran.kz/sureler/4 Ниса сүресі]</ref>:
{{Дәйексөз|157. Тағы да; Алланың елшісі, Мәриямұлы Иса Мәсіхті өлтірдік!,- дегендіктері негізінде олар оны өлтірмеді де, аспады. Бірақ оларға ұқсатылды (Олар Исаға ұқсатылған біреуді өлтірді.) Расында, ол жайында қайшылықтағылар, әрине одан күдіктенуде. Олардың оған байланысты мәліметтері жоқ. Бірақ күмәннің ғана соңында. Олар оны анық өлтірмеді. 158. Олай емес, Алла оны өз тарапына көтерді. Алла өте үстем, хикмет иесі. 159. Кітап иелері, Исаға өлуінен бұрын әлбетте иман келтіреді. Және қиямет күнінде ол оларға куә болады.}}

Иса пайғамбардың дүниеге әкесіз келуі қандай таңғажайып болса, оның жан-тәнімен көкке көтерілуі де дәл сондай керемет. [[Мұсылман]]дардың сенімі бойынша көкке көтерілген пайғамбар күндердің күнінде Хақ тағаланың қалауымен жерге түсіп, жер-жаһанда бұрын-соңды болмаған лаң салып, бүлік шығарған бұзғыншы [[Дәжжәл]]ге қарсы тұрып, тойтарыс береді. Бұған қоса бұзылған христиандарды тура жолға салады. Шоқынған айқыштарын сындырып, доңыз етін жеуге тыйым салып, оларды иманға, хақ дінге келтіреді. Бұл жайлы біраз сахих хадистер бар.

==Інжіл==
Алла Тағала Исрайыл ұрпақтарына жіберген соңғы елшісі Мәриямұлы Исаға [[Інжіл]]ді түсірді. Інжіл де әу баста ақиқатты жар салып, Исрайыл ұрпақтарын тура жолға үндеген иләһи кітап болатын. Алайда ол да [[Тәурат]] сияқты уақыт өте келе адам баласының қолымен бұрмаланып, көптеген өзгерістерге ұшырады. Бұған дәлел бүгінгі таңдағы христиандардың қолындағы Інжілдің алуан түрлі болып, бір-біріне ұқсамайтындығы.

Құранда сол әуелгі саф Інжілдің мынадай бес түрлі ерекшелігі баяндалған:
* Ол тура жолдың қайнар көзі болған. Інжіл түскен шақта Исрайыл ұрпақтарының арасында ақида-сенім мәселесінде адасушылықтар, ауытқушылықтар көп кездесетін. Сондықтан да қасиетті Інжіл нағыз хақ сенімнің негізгі қағидаларын қамтыды;
* Інжіл тұнып тұрған нұр еді. Өйткені ол адамдарды қараңғы зұлматтардан жарыққа шығарып, жүректерді иман нұрымен нұрландыратын;
* Інжіл өзіне дейінгі иләһи кітаптарды, соның ішінде Тәуратты растады;
* Інжіл күллі адамзатқа жіберілетін Алланың ақырғы елшісі хазіреті Мұхаммедтің келетінін сүйіншіледі;
* Сондай-ақ, Інжіл тақуа жандарға насихатшы болды, онда адамдар үшін көптеген насихаттар мен өнегелер бар еді.

==Дәрежесі==
Құранның [[Ән-Ниса сүресі|Ниса сүресінде]] Исаның дәрежесі жайлы былай айтылады:<ref>[http://kuran.kz/sureler/4 Ниса сүресі]</ref>
{{Дәйексөз|171. Әй, Кітап иелері! Діндеріңде артық кетпеңдер. Аллаға байланысты шындықты айтыңдар. Шынайы түрде Мәриямұлы Иса Мәсіх, Алланың елшісі әрі Мәриямға жалғастырған сөзі және Алла тарапынан бір рух. Ендеше Аллаға және елшілеріне сеніңдер. Әрі (Алланы) “үшеу” демеңдер, (одан) тыйылыңдар. Сендер үшін жақсы. Шынайы түрде Алла бір-ақ Тәңір. Ол – баласы болудан пәк. Көктердегі және жердегі нәрселер оған тән. Алла уәкілдікте жетік.}}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Діни тұлғалар]]
[[Санат:Пайғамбарлар]]
[[Санат:Христиандық]]

Құдай

2017-02-19T08:07:54Z

А.С.Кизиров:

'''Құдай''' — құдіретті күшті Жоғарғы Болмыс. Монотеизмде — әлемнің жаратушысы, түсініксіз, танымсыз, ұқсасы жоқ [[Абсолют]]. Әртүрлі [[киелі кітаптар]]да әртүрлі есімдері бар: [[Авеста]]да — '''Ахурамазда'''; [[Тәурат]]та — '''Яхве'''; [[Інжіл]]де — '''Иеһова'''; [[Құран]]да — '''[[Аллаһ]]'''. Бірақ сол киелі кітаптардың бәрі бір Құдай жайлы айтатыны көпшілікке түсініксіз, сондықтан діндердің бір-бірінен алшақтануы соған байланысты. Бұл түсініксіздік сол діндердің киелі кітаптарының әртүрлілігінен туындайды. Діндердің бәрі бір Құдай жайлы айтатынына көз жеткізген кейбір синкретиктер діндерді біріктіру әрекетін жасаған еді. Мысалы, [[I Акбар]] діниллаһиді, [[Баһаулла]] [[баһаи]]ді, [[Баб]] [[Баби]]ді, [[Лев Николаевич Толстой|Толстой]] Толстойлықты құрды.

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Құдайлар]]

Джодха және Акбар (телехикая)

2017-02-04T13:19:15Z

А.С.Кизиров:

{{Телесериал
|Қазақша атауы = Джодха және Акбар
|Шынайы атауы = {{lang-hi|जोधा अकबर}}
|суреті =Акбар джодха.jpg
|тақырыбы =
|жанры = [[Тарихи жанр|Тарихи драма]]
|ұзақтығы = 20 минут
|авторы =
|продюсері = Экта Капур Шобха Капур
|режиссёрі = Сантрам Верма Ранджан Сингх Вики Чаухан
|операторы =
|сценарист =
|композиторы = Лалит Сен
|ролдерде = Паридхи Шарма Раджат Токас Рави Бхатия Хина Пармар
|бет басы =
|Ұраны =
|мемлекет = {{Байрақ|Үндістан}}
|Тілі = [[Хинди]], [[урду]]
|форматы = 576i (SDTV) 1080i (HDTV)
|дыбысы =
|телеарна = {{Flagicon|Үндістан}} Zee TV
|телеарналар жүйесі =
|көрсете бастады = {{Flagicon|Үндістан}} [[18 маусым]] [[2013 жыл|2013]]
|соңғы рет көрсетілді = [[7 тамыз]] [[2015 жыл|2015]]
|маусымдар = 1
|саны = 566<ref>[http://www.zeetv.com/shows/jodha-akbar/video/ Сериялар тізімі]</ref>
|сериялардың тізімі =
|сайты = www.ozee.com <ref>[http://www.ozee.com/shows/jodha-akbar Ресми сайты]</ref>
|статусы =
|imdb_id =
|tv_com =
}}

'''Джодха және Акбар''' ({{lang-hi|जोधा अकबर}}) — [[16 ғасыр|XVI ғасырдағы]] [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] жайлы тарихи үнді телехикаясы.

==Желісі==
Бұл телехикаяда [[16 ғасыр|XVI ғасырда]] оқиғалар арқау болған. Әуелі жеккөрініштен басталған таныстық бара келе аяулы махаббат сезіміне ұласады. Раджпуттар ханшайымы Джодха мен Ұлы Моғолдар әулетінен шыққан [[I Акбар]]дың саяси қажеттіліктен қиылған некелері екі халықтың тарихында бітімгершілік одағының жарқын беті болып жазылды.

Жалалуддин Мұхаммед әкесі өлгеннен соң 13 жасында [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның тақ мұрагері болып, бар билікке ие болды. Оның тәлімгері Байрам хан Акбар сұлтанды билік жолында адам өмірін шыбын құрлы көрмейтін қатігез, тас жүрек қылып тәрбиеледі. Амердің билеушісі раджа Бхармалдың қызы Джодха сұлтанға қарағанда жүрегі жұмсақ, махаббатқа адал, аяулы сұлу болып бой жетті. Джодха өз халқының бақыты жолында жанын қиюға бар, тіпті ата жауы моғолдардың баласына күйеуге тиюге де әзір еді. Үнді аруы мен мұсылман жігіттің бір шаңырақ астында бас қосуының ақыры немен тынады? Екі ел халқы қару алып қанды соғыс бастай ма, әлде бақыттан бастары айналып, махаббат жырына елітіп би билей ме?<ref>[http://www.1tv.kz/kk/movie/jodha_i_akbar_k Джодха және Акбар]</ref>

==Рөлдерде==
{| class="wikitable sortable"
|-
! Актері
! Рөл атауы
! Қызметі немесе атағы
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Басты рөлдер'''
|-
| Раджат Токас
| [[I Акбар|Жалалуддин Мұхаммед Акбар]]
| Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы
|-
| Паридхи Шарма
| [[Джодха бегім]]
| Акбардың тоқалы, Ұлы Моғолдар патшалығының патшайымы, Мәриям-уз-Замани
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Падишаһ жанұясы'''
|-
| Чхая Падкар
| Хамида Бану бегім
| Акбардың анасы, Ұлы Моғолдар патшалығының патшайымы, Мәриям Макани
|-
| Ашвини Калсекар
| Махам Анга
| Акбардың сүт анасы, Ұлы Моғолдар патшалығының бас уәзірі
|-
| Пранав Мисшра
| Мырза Хәкім
| Акбардың інісі, Кабулдың субадары
|-
| Сонакши Море
| Бахши Бану бегім
| Акбардың қарындасы
|-
| Аян Зүбейр Рахмани Рави Бхатия
| [[Жаһангір|Сәлім ханзада]]
| Акбардың үлкен ұлы, Ұлы Моғолдар патшалығының тақ мұрагері
|-
| Шизан Мохд
| Мұрат ханзада
| Акбардың екінші ұлы
|-
| Гаурав Шарма
| Даниял ханзада
| Акбардың кіші ұлы
|-
| Лавина Тандон
| Рүкия бегім
| Акбардың бәйбішесі
|-
| Маниша Ядав
| Салима бегім
| Акбардың екінші әйелі
|-
| Шильпа Райзада
| Нигар бегім/Шаһназ
| Акбардың қарындасы
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Тоғыз қазына'''
|-
| Гопал Сингх
| Тодармал
| Ұлы Моғолдар патшалығының қазынашысы, "Тоғыз қазынаның" бірі
|-
| Анкит Райзада
| II Маан Сингх
| Джодха бегімнің жиені, сардар, "Тоғыз қазынаның" бірі
|-
| Аюш Ананд
| Әбдірақым Хан-е-Хана
| Байрам ханның баласы, ақын, ғалым, сардар, "Тоғыз қазынаның" бірі
|-
| Гопал Сингх
| Бирбал
| Сарайлық қалжыңбас, уәзір, "Тоғыз қазынаның" бірі
|-
|
| Әбілфазыл
| Сарайлық тарихшы, уәзір, "Тоғыз қазынаның" бірі
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сардарлар'''
|-
| Навед Аслам
| Байрам хан
| Акбардың регенті, тәлімгері
|-
| Локендра Раджауат
| Атгах хан
| Акбардың уәзірі, сардары
|-
| Читан Хансрадж
| Атхам хан
| Акбардың сүт інісі, сардары
|-
| Читан Хансрадж
| Хайдар хан
| Атхам хан баласы, сардар
|-
| Параг Тьяги
| Шарифуддин Құсайын
| Бахши Бану бегімнің күйеуі, Акбардың күйеу баласы, сардары
|-
| Мита Вашишт
| Махшешек бегім
| Мырза Хәкімнің анасы, Кабулдың субадары
|-
| Кунал Кхосла
| Құтып әд-Дін хан Кока
| Сәлім ханзаданың жақын досы, сардары
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Раджпуттар'''
|-
| Раджив Саксена
| Бхармал
| Джодха бегімнің әкесі, Амердің раджасы
|-
| Наташа Шинха
| Рани Майнавати
| Джодха бегімнің анасы
|-
| Кунал Бхатия
| Бхагуант Дас
| Джодха бегімнің інісі, Амердің раджасы
|-
| Нупур Саксена
| Бхагуати
| Бхагуант Дастың әйелі
|-
| Вики Батра
| Раджкумар Суджамал
| Джодха бегімнің інісі, раджпут сардары
|-
| Дхарти Бхатт
| Суканья
| Джодха бегімнің сіңілісі
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Сарай тұрғындары'''
|-
| Ашвини Калсекар
| Махам Анга
| Акбардың сүт анасы
|-
| Сания Тукир Хина Пармар
| Анаркали
| Сәлім ханзаданың сүйіктісі
|-
| Анкита Дубей
| Моти бай
| Джодха бегімнің жеке қызметшісі әрі жақын құрбысы
|-
| Ашок Девалия
| Хошияр хан
| Рүкия бегімнің жеке қызметшісі
|-
| Манодж Сингх
| Решам хан
| Махам Анганың жеке қызметшісі
|-
| colspan=6 style="background:#ABE0A4" | <center>'''Үнділер'''
|-
| Анураг Шарма
| Махарана Пратап
| Акбардың қас жауы, раджпут көсемі, сардары
|-
| Кальяни Триведи
| Шагуни бай
| Көріпкел
|-
| Мегхна Найду
| Беназир
| Акбардың күңі, биші
|-
| Рохит Джоши
| Фархан
| Сәлім ханзаданың жақын досы
|}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

Баршынкент

2017-01-20T18:53:36Z

А.С.Кизиров:

[[File:Древний Фастов 18.jpg|thumb| alt=A.| ''Баршынкент''.]]
'''Баршынкент''' [[Сырлытам]], [[Қызқала]], [[Қышқала]] – ортағасырлық [[қала]] орны. [[Сырдария]]ның төменгі [[ағыс]]ы маңында, [[Қызылорда]]ның [[оңтүстік-батыс]]ында 25 шақырымдай жерде. Қала орнына өткен [[ғасыр]]да П.И. [[Лерх]], В.А. [[Каллаур]], 1946 жылы С.П. [[Толстов]] бастаған [[Хорезм]] [[археология]]лық-[[этнография]] [[экспедициясы]]на зерттеу жүргізген. Академия. Ә. [[Марғұлан]] Баршынкентті [[Алпамыс батыр]] жырындағы [[Гүлбаршын]]ның есімімен байланыстырады. Баршынкент [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығына дейін [[оғыз]]дар мен [[қыпшақтар]]дың арасындағы шекаралық аймақтағы үлкен маңызды стратегиясы бекініс және мәдени-сауда орталығы болған. [[Хорезм]], [[Қыпшақ]], [[Қимақ]] хандықтары әскерлеріне табанды қарсылық көрсеткен. Кейін ұзақ уақыт қаланы ала алмаған [[Жошы хан]] әскерлері [[қамал]]ды қоршаған орға [[өзен]] суын бұрып, қаланы суға бастырып, берілуге мәжбүр еткен. Шапқыншылықтан қираған [[қала]] көп ұзамай қалпына келтіріліп, [[Жошы]] ұлысының [[Сыр бойы]]ндағы орталығына да айналады.
[[Сурет:Баршынкент мазары.jpg|thumb|left|Баршынкент мазары]]
Баршынкентте [[теңге]] соғатын [[сарай]] болғаны да белгілі. Осының бәрі оның [[Алтын Орда]] тұсында да ірі саяси, мәдени және білім ордасы болғандығын көрсетеді. [[13 ғасыр]]дың 2-жартысында [[Сыр]] бойында болған [[Жамал]] [[Қарши]] «Баршынкентте оғыздар мен қыпшақтар аралас тұрады» деп жазады. Баршынкент туралы мәліметтер орта ғасыр тарихшылары мен елшілердің [[қолжазба]]ларында көп кездеседі. Солардың бірі [[Джованни Плано Карпини]]: «Сыр бойының халқы мұсылман тілінде сөйлейді, [[салт-дәстүр]]лері де [[мұсылман]]ша. Осы маңда қираған қамалдар мен қалалардың орындары өте көп. Жақын жерден өтетін өзеннің бойында тұрғаны – [[Жанкент]], [[Баршын]] және [[Арнас]]. Олардан басқа да қалалар бар, бірақ біз олардың аттарын біле алмадық» деп жазады. Қаланың аты [[15 ғасыр]]дан бастап жазба деректерде кездеспейді. Оның күйреуіне не себеп болғаны әлі зерттелмеген. Баршынкент жайлы көптеген ғалымдардың (Д’ [[Оссон]]ның, В. [[Бартольд]]тың, [[Марғұлан]]ның) еңбектерінен оқуға болады.

==Әдебиеттер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Маргулан А.Х., Из истории городов и строительного искусства средневекового Казахстана, А.-А., 1951.

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

{{stub}}

Тәңіршілдік

2017-01-20T18:51:50Z

А.С.Кизиров:

'''Тәңіршілдік''' — дәстүрлі түркілік дүниетанымның бастауындағы [[діни сенім]]. Тәңіршілдік сенімнің Ұлы Тәңірісі – берік қандастық жүйеге негізделген түркі қоғамының Жаратушысы әрі Иесі. Ұлы Тәңірдің елі де, қағаны да, жері де киелі әрі қуатты деп танылған. Тәңіршілдік ұлттық [[психология]]ны, яғни ұлттың ділдік сипатын анықтайтын танымдық өлшем. [[Ибн Фадлан]] ([[Аббас халифаты]]ның елшісі) [[10 ғасыр]]дың басында оғыздарға жасаған саяхатында “түріктердің қиын-қыстау кезеңде «Бір Тәңірі» деп, басын көкке қаратып мінажат ететіндіктерін” айтқан. Әр түрлі дін адамдарын пікірталасқа шақырған [[Мөңке хан]]ның: «…Біз тек қана Бір тәңірге құлшылық етеміз» деген ұстанымын еуропалық миссионер-саяхатшылар [[Марко Поло]], [[Джованни Плано Карпини]], [[Вильгельм Рубрук]] мәлімдеген. «[[Тәңір]]» ұғымы [[Шумер]] [[сына жазу]]ларында, [[ғұндар]]да “[[зингир]]” (қазақта “[[зеңгір]]” сөзі бар) түрінде кездеседі. Ұлы Тәңірдің “Көк, Ұлы, Нұр”, т.б. сипаттарының бәрі аспанды білдіреді. Сипаты жағынан Тәңірі ешнәрсеге ұқсамайды. Тәңіршілдік сенімінде соғыста жеңіс сыйлайтын да, билік иесіне билікті ұсынатын да, халықтың ниетіне қарай билеушіні таңдайтын да – Тәңірі. Дәстүрлі түркілік дүниетаным бойынша күйзеліске түсу халықтың рухани азғындағаны үшін Тәңірдің оларға жіберген жазасы болып саналады<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Діндер]]
[[Санат:Түркі мифологиясы]]
[[Санат:Философия]]

Керуен жолдары

2017-01-20T18:47:37Z

А.С.Кизиров:

[[Сурет:Верблюд во дворе караван-сарая.jpg|thumb|right|200px|Керуен жолдары]]
'''Керуен жолдары'''– ежелгі дәуір мен орта ғасырларда [[Батыс Еуропа]] мен [[Шығыс елдері]]нің арасындағы сауда қатынастарының дамуына ықпал еткен аса ірі халықаралық қатынас жолдары.

Қазақ жеріндегі Керуен жолдарының тарихы б.з.б. 1-мыңжылдықтың орта шеніндегі «далалық сақ жолдарынан» басталады. [[Геродот]]тың жазуы бойынша, бұл жол [[Қаратау]] маңынан [[Дон]] (Дөң) жағалауына дейін, одан [[Оңтүстік Орал]]дағы [[сарматтар]] жеріне бағытталып, [[Ертіс]] бойы мен [[Алтай таулары|Алтайға]], [[Зайсан көлі]]не дейін созылған. Кейбір деректерге қарағанда, ежелгі Керуен жолдарынана «Ұлы Жібек жолы» атауы кейін берілген. Бұл атау осы жолмен тасылған негізгі тауар – жібекпен тығыз байланысты. Керуен жолдары арқылы алғаш рет император Удидің тапсыруымен Батысқа саяхат жасаған дипломат Чжань Цянь (б.з.б. 103 жыл) жүріп өткен. [[Қытай]] елшісінің соңынан іле-шала жібек артқан керуендер Батысқа қарай бет алған. Уақыт өткен сайын Керуен жолдарының жеке тармақтары жергілікті саяси-экономикалык жағдайға орай, жанданып немесе керісінше құлдырау кезеңдерін басынан кешірген. 5 ғасырдан бастап [[Ұлы Жібек жолы]]ның Қытай мен [[Орталық Азия]] арасын жалғастырып жатқан, [[Жетісу]] мен қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан]] арқылы өткен тармағы жақсы дамыған. 6 ғасырдың 2-жартысында бұл Керуен жолдары көшпелі түркілердің құдіретті империясы – [[Түрік қағандығы]]ның құрамына кірді. Осы кезеңнен бастап Жетісуда аса ірі қалалар жүйесі қалыптаса бастайды.

569 жылы Ұлы Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан жеріндегі тармағымен Византия императоры [[Юстиан ІІ]]-нің түрік қағаны [[Дизавул]]ге жіберген елшілігі жүріп өткен, оны [[Земарх]] басқарған. Земархтың сапары [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-шығыс жағалауымен Орталық Азияға жетіп, елшілердің [[Тараз]] қаласына тоқтағаны жөнінде жазылып қалған. 10 ғасырда Керуен жолдарының [[Іле Алатауы]]н бойлап, [[Алматы]], [[Талхиз]] (Талғар) арқылы [[Іле]] аңғарына шығатын бөлігі жандана бастады. Жолдың осы бөлігінде көптеген қалалар пайда болған. Орта ғасырлардағы ірі тарихи оқиғалар Керуен жолдарының тағдырына кері әсер етті. Мысалы, [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығы Ұлы Жібек жолы бойындағы бұрынғы гүлденген қалаларды, отырықшы өркениетті күйретіп, сауда қатынасын әлсіретіп кетті. Байырғы Керуен жолдарының көптеген тармақтары құлдырауды басынан кешірді. 13 ғасырдың 2-жартысында ғана Керуен жолдары қайта жандана бастаған еді. Ұлы Жібек жолы мен оның тармақтары бойымен шығыс елдеріне саяхат жасаған еуропалық миссионерлер [[Джованни Плано Карпини]] (1245 – 47), [[Вильгельм Рубрук]] (1253 – 55) құнды географиялық мәліметтер жинап қалдырған. Осы жол арқылы [[Еуразия]] құрлығының ішкі бөліктеріне саяхат жасаған саяхатшы [[Марко Поло]] өткен. Ол [[Батыс Түркістан]]ды «көшпелілер өте жақсы білетін солтүстік жолмен» кесіп өтіп, [[Шығыс Түркістан]]ға Іле аңғары немесе [[Алакөл]] маңындағы [[Жетісу қақпасы|Жоңғар қақпасы]] арқылы өткен. Кейінгі ғасырларда (1424 ж. Қытай мемлекеті солтүстік-батыс шекараларын жауып тастағанға дейін) Ұлы Жібек жолының Қазақстан мен Орта Азия арқылы өтетін тармағы басты Керуен жолдары болды. 14 ғасырда Моғолстандағы толассыз қырқысулар, Әмір Темір мемлекетінің ыдырауы Керуен жолдарының бағытын біршама өзгертті. Шығыс Азияға баратын жолдар енді Сібір арқылы өтетін болды. 15 ғасырдың аяғында Шығыс Азияға теңіз жолының ашылуы Орталық Азиядағы Керуен жолдарының маңызын әлсіретті. Дегенмен, 16 ғасырда шығыс сауда керуендері Орталық Азияның қалалары мен [[Иасы]]ға (Түркістан) қатынап тұрғанын тарихи деректер дәлелдейді. 17 – 18 ғасырларда Қазақстан жерінен өтетін Түркістан, [[Сауран]], [[Қалмақ]], [[Ноғай]] жолдары деп аталатын Керуен жолдары болды. Ұлы Жібек жолы мен оның тармақтары тек қана табиғат жағдайы қолайлы жерлермен өтіп қана қойған жоқ, сонымен қоса табиғаты аса қатал [[Бетпақдала]] шөлі арқылы да көптеген Керуен жолдары өткенін тарихи-топографиялық зерттеулер дәлелдейді. Кейінгі ғасырларда Ұлы Жібек жолының жеке тармақтары сауда қатынасынан гөрі жорықтар мен саяхат жолдары ретінде танымал болды. Бұған жолдың қазақ даласы арқылы өтетін бөлігінен тарайтын Хан жолы (Түркістан қаласын [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Қарағанды]], [[Ақмола]], [[Көкшетау]], [[Қызылжар]] өңірлерімен байланыстырған), Хиуа жолы ([[Маңғыстау|Маңғыстаудан]] Хиуа баратын жол), [[Абылай жолы]], [[Қарқаралы жолы]], Сарысу жолы ([[Отырар]], [[Жаркент]], [[Сығанақ]] қалаларын байланыстырған), [[Тарақтылар жолы]], [[Қимақ жолы]], тағы басқа деп аталатын Керуен жолдары дәлел бола алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Халықаралық сауда]]

Моңғолтану

2017-01-20T18:42:59Z

А.С.Кизиров:

'''Моңғолтану''' – тарих ғылымының [[Моңғолия]] мен Ішкі Моңғолиядағы жергілікті халықтарға байланысты мәселелерін зерттейтін саласы. [[13 ғасыр]]дың бас кезінде [[Шыңғыс хан]] басқарған моңғол мемлекетінің тарихи сахнаға шығып, аз уақытта орасан зор империяға айналуы моңғолтану мәселесін сол кездің өзінде-ақ зерттей бастауға әкелді. [[Қытай]], [[Еуропа]], [[араб]], түркі зерттеушілері моңғолдар, олардың атақты билеушісі Шыңғыс хан жөніндегі мәселелерге көңіл бөле бастады. Бірқатар еңбектер Шыңғыс хан жорықтарының ізі суымай жатып-ақ жарық көрді. Мұндай зерттеулердің қатарына А.Жуайни, Мэн Хун, [[Марко Поло]], [[Рашид әд-Дин]], [[Джованни Плано Карпини]] және [[Вильгельм Рубрук]]тардың еңбектерін жатқызуға болады. Орта ғасырлардың соңына қарай Еуропада Моңғолтану тақырыбына арналған шығармалар қатары толыға түсті. [[Ресей]]де Моңғолтану 19 ғасырдың орта кезінен бастап дами бастады. Моңғолтану мәселелері жөнінде Н.Я. Бичурин, П.Кафаров, С.Козин, Г.Е. Грумм – Гржимайло, В.Я. Владимирцов, Т.Н. Потанин, А.М.Позднеев, С.Е.Малов тәрізді ғалымдар қалам тартты. Н.М. Ядринцев, В.В. Радлов, П.К. Козлов, С.В. Киселевтар бастаған экспед-лар моңғол жеріндегі түркілердің ежелгі астанасы – [[Қарақорым қаласы]]н ашып, жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сонымен бірге Ноян жотасындағы археол. қазбалардың негізінде көне түркілік өркениеттің ізін тапты. Даниялық ғалым Вильгельм Томсеннің [[1893 жыл]]ы [[Орхон-Енисей]] көне түркі жазуының сырын ашуы Моңғолтану мәселесін жаңа биіктерге шығарды. [[20 ғасыр]]дың алғашқы ширегінен бастап Моңғолтану ісіне [[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]] ғалымдары да атсалыса бастады. 20 ғасырдың ортасынан бастап Моңғолтану мәселесі тарих ғылымының өзекті тақырыптарының біріне айналды. [[1959 жыл]]ы [[1 қыркүйек|1]]-[[8 қыркүйек]]те [[Ұланбатыр]] қаласында моңғолтанушылардың халықар. 1-ші құрылтайына әлемнің 15 елінен 40 ғалым қатысты. Құрылтайға қатысушы ғалымдар халықар. Моңғол зерттеу одағын құрды. Қазіргі кезде Моңғолтану ғылымының аса көрнекті өкілдері қатарына В.Хаиссиг (Германия), Мураками Малансугу, Х.Линобу, М.Шимада және Умесао (бәрі де Жапониядан), Ч.Бауден ([[Англия]]), В.М. Солнцев, А.Деревянко (Ресей), Цай Мэбио ([[Қытай]]), Д.Кара ([[Мажарстан]]), П.Аолто ([[Финляндия]]), т.б. жатады. Моңғолтанумен соңғы жылдары қазақ ғалымдары да айналыса бастады<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том 27 бет.</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Шығыстану]]

{{stub}}

Қазақстанның табиғаты

2017-01-20T18:02:41Z

А.С.Кизиров: /* Географиялық зерттелу тарихы */

Қазақстан Республикасының аумағы батысында Еділ өзен алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейін, солтүстігнде Батыс Сібір жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Тянь-Шань тауына дейін созылып жатыр.

[[Сурет:KazakhMountains.jpg|right|thumb| alt=A.|270 px]]

==Географиялық зерттелу тарихы==

[[Еуропа]] мен [[Азия]] елдері арасындағы қарым-қатынастың көпшілігі (керуен жолдары, елшілік көштері, т.б.)ежелгі заманнан-ақ қазіргі [[Қазақстан]] аумағындағы жер арқылы өткен. Осыған байланысты Қазақстанның кейбір табиғи нысандары туралы жазба деректер өте ерте кезден белгілі болған. Мысалы, [[Геродот]] (б.з.б. 5 ғ.) [[Каспий теңізі]]нің шығысында шексіз жазық өңір жатқандығын және оны массагеттердің мекендейтіндігін баяндаған. Птолемей (б.з. 2 ғ.) өз еңбектерінде [[Жайық]] (Dаіх), [[Жем]] (Rhymmus) және [[Сырдария]] (Jаxаrtеs) өзендері туралы мәліметтер келтірген.

* '''9 – 10 ғасырларда''' [[араб]] ғалымдары [[Арал теңізі]]не толық сипаттама беріп, картаға түсірді және гректердің [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] өзендері Каспий теңізіне құяды деген топшылауын теріске шығарып, Арал теңізіне құятынын анықтаған. Арабтардың сол кездегі деректерінде Жайық, Жем, Сағыз өзендері аталған. 13 ғасырда [[Моңғолия]]ға [[Италия]] саяхатшысы [[Джованни Плано Карпини]] және фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук бастап барған елшілер өздері жүрген Қазақстан аумағындағы шөл, шөлейт аймақтардың қысқаша сипаттамасын берген. Олар өздерінің жеке бақылаулары негізінде Каспий теңізінің тұйық алап екендігі туралы маңызды геогр. мағлұматтарды жаңартып толықтырған және [[Алакөл]], [[Балқаш]] көлдері, [[Тарбағатай]], [[Жетісу Алатауы]] (Еренқабырға) жайында алғашқы деректер келтірген.

* '''15 – 17 ғасырлардағы''' Қазақстан туралы географиялық мәліметтер [[Ресей]] әдебиеттерінде жинақтала бастаған. Бұл мәліметтер [[Мәскеу]] мемлекетін және оған іргелес аумақтарды бейнелеген “Большой чертеж” (“Үлкен сызба”) картасында жүйеленген. [[1627]] ж. шыққан “Книга большого чертежа” (“Үлкен сызба кітабы”) атты еңбекте қазіргі республиканың батыс, оңтүстік және орталық бөліктерінің біршама жерлеріне нақтылы сипаттама берілген. 17 ғасырларда [[Қазақ]] ордасына және [[Орта Азия]] хандықтары жеріне жасалған орыс саяхатшыларының зерттеулері жиілей түскен. Олардың [[Жайық]] өз. сыртындағы дала туралы мәліметтері жинақталып, “Чертеж всей земли безводной и малопроходной каменной степи” (“Бүкіл жері сусыз, өтуге қиын тастақты дала сызбасы”) деген атпен жарық көрген (1697). Бұл туынды С.Ремезов жазған “Чертежная книга Сибири” (“Сібірдің сызба кітабы”) атты орыстың тұңғыш геогр. атласы құрамына енген. Мұнда Қазақстан аумағының көпшілік бөлігі қамтылған. 18 ғ-дыҢ 30-жылдарынан 19 ғ-дың 60-жылдарына дейін созылған Ресейдің Қазақстанды отарлау үрдісі оның аумағының геогр. зерттелуінің сипаты мен барысына әсерін тигізбей қоймады. Бұл кезеңде жаңа қосылған аумақтарда орыс мемлекеті билігін орнату және нығайту мақсатына сай көптеген арнаулы әскери және ғыл. [[экспедициялар]] ұйымдастырылды.

[[Сурет:Подвальский залив 95.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"[[Ертіс өзені]]"]]
[[Ертіс өзені]] бойында бекіністер салуға және [[Жоңғар хандығы]]мен дипломатиялық қарым-қатынас орнауына байланысты Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанды тұңғыш топографиялық картаға түсіру ісі жүргізілді. Сонымен қатар Қазақстанның батысында, Каспий мен [[Арал]] теңіздері жағалауында, [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Шу]] өзендерінің алаптарында картаға қарапайым түсірулер іске асырылды. Бұл түсірулердің нәтижесінде, бір жағынан, Қазақстанның жеке өңірлерінің тұңғыш ірі масштабты карталары жасалса, екінші жағынан, табиғат ерекшеліктері туралы ғылыми мәліметтер жиналды. [[Қазақстан географиясы]] туралы алғашқы ғыл. еңбек П.И. Рычковтың 1762 ж. шыққан “Топография Оренбургская” (“Орынбор топографиясы”) атты кітабы болды. Қазақстанның геогр. зерттелу тарихында 1768 – 74 жылдардағы акад. экспедициялар ерекше орын алды. Ресейдің Ғылым және көркемөнер академиясының академиктері мен адъюнктері Қазақстанның Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы бөлігін, Маңғыстау түбегін, [[Ырғыз]] бен [[Торғай]] өзендерінің алабын, [[Есіл]] даласын, [[Ертіс]] маңы ойпатын, [[Кенді Алтай]]ды және [[Қалба]] жотасын зерттеді.

* '''1820–21 жылдары''' экспедициялық зерттеулер нәтижесінде “Естественная история Оренбургского края” (“Орынбор өлкесінің табиғат тарихы”) атты 3 томдық еңбек жарияланды. Оның 1-бөлімінде Бат. Қазақстанның табиғат жағдайларына жалпы сипаттама берілді.

* '''19 ғ-дың 1-жартысында''' қазіргі Қазақстан аумағын зерттеуші экспедициялардың саны артты. 1827 жылдан 1872 жылға дейінгі аралықта Г.С. Карелин өлкені картаға түсірумен бірге әр түрлі аймақтардың (Каспий теңізі жағалауы, Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы тауларының) жануарлар мен өсімдіктер дүниесінен коллекциялар жинады. Атақты неміс ғалымы А.Гумбольдт өзінің Алтайға жасаған саяхаты (1829) нәтижесінде “Центральная Азия” (“Орталық Азия”) деген көлемді еңбегін шығарды. 19 ғ-дың 30-жылдарына дейін Қазақстан туралы жиналған географиялық деректер А.И. Левшиннің “Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей” (“Қырғыз-қазақ не қырғыз-қайсақ ордасы мен даласының сипаттамасы”) деген кітабында (1832) қорытындыланды. Бұл кітап Қазақстанның жері туралы берілген алғашқы толық географилық сипаттама болды.

[[Сурет:BalkhashPlaneTransaero.JPG|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Балқаш көлі]]"]]
* '''1840–50 жылдар аралығында''' Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстан өңірлеріне Ресей ботанигі Л.И. Шренк саяхат жасады. Ол Жетісу Алатауына, Балқаш–Алакөл ойысының шығыс бөлігіне физикалық-географиялық сипаттама берді. 19 ғасырдың орта шенінде Арал (А.И. Бутаков) және Каспий (К.М. Бэр, Н.А. Ивашинцов) теңіздері жан-жақты зерттелді.

[[Сурет:Alakol and Sasykkol.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"Алакөл көлі"]]
1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық Санкт-Петербург Ғылым Академиясы ұйымдастырған экспедицияға И.Г. Борщов пен Н.А. Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерінің маңызы өте зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесінде Батыс Қазақстанның жер беті, геологиялық құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер кеңейді. Борщов “Материалы для ботанической географии Арало-Каспийского края” (“Арал-Каспий өлкесінің ботаникалық географиясына арналған деректер”) деген классикалық монографиясында Батыс Қазақстанды ландшафтылық-географиялық облыстарға бөлді.

* '''1856–57 жылдары''' П.П. Семенов (Семенов-Тян-Шанский) Тянь-Шань тауына өзінің әйгілі саяхатын жасады. Ол бұл сапарындағы зерттеу қорытындысында таулы өлкенің орографиясына (таулы жер бедері) жаңаша сипаттама беріп, тұңғыш рет биік тау ландшафтын анықтады. П.П. Семеновтың бұл сапарда ашқан аса маңызды жаңалықтарының бірі – Орта Азиядан тау мұздықтарының табылуы. Ғалымның осы жолғы еңбегі Орта Азия мен Қазақстанның [[Тянь-Шань]] сияқты таулы өлкелерін жан-жақты зерттеудің ғылым негізін жасағандығы болды.

[[Сурет:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Тянь-Шань тауы]]"]]

* '''19 ғ-дың 50–60-жылдарында''' Жетісу Алатауы мен [[Іле]] өңірін қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов зерттеді. Жетісу және Тянь-Шаньның табиғатына ғылыми сипаттама берді. Балқаш көлі мен Алакөлдің пайда болу және қалыптасу тарихының өте ұқсастығын дәлелдеді. Жетісу Алатауы мен Солтүстік Тянь-Шань тауын жануарлардың таралуына қарай биік таулық белдеулерге бөлді. Сонымен бірге осы зерттелген өңірлердің маршруттық және жалпы шолулық карталарын жасады. 19 ғ-дың алғашқы жартысында кен байлықтарын іздеуге байланысты физикалық -географиялық сипаттағы бірқатар жаңа деректер алынды. Әсіресе, Орталық Қазақстан мен Тарбағатай тауының және Маңғыстау түбегінің геологиялық құрылысы, орографиясы туралы нақтылы деректер жиналды.

* '''19 ғ-дың 60-жылдарында''' Ресейдің Қазақстанды отарлаудың тарихи үрдісі аяқталды. Соған орай кен байлықтары пайдалануға, [[темір жол]]дың салынуына және егістік жер қорының кеңеюіне көп көңіл бөліне бастады. Жалпы географиялық зерттеулермен бірге арнаулы геология, топырақтану, ботаника, гидрология, т.б. салалар бойынша жұмыстар жүргізілді. 1865–79 ж. аралығында А.Татаринов Оңтүстік Қазақстаннан [[Ленгер]], Келтемашат, Боралдай, т.б. қоңыр көмір кен орындарын ашты. Бұрын [[Маңғыстау түбегі]]нен көмір кенінің ашылуына байланысты мұнда одан әрі барлау жұмыстары жүргізілді. Қазан төңкерісіне дейін Маңғыстау түбегін зерттеу жұмыстарының ең көрнектісі – Н.И. Андрусовтың “Мангышлак” (“Маңғыстау”) атты еңбегі. Мұнда автор түбектің тектоникасы, стратиграфиясы туралы белгілі болған барлық деректерді тұжырымдады.

* '''1865–79 жылдары''' И.В. Мушкетов пен Г.Д. Романовский Арал маңын, [[Қаратау]]ды, Тянь-Шаньның солтүстігін, [[Балқаш]]тың оңтүстігін, [[Тарбағатай]]ды зерттеп, [[Түркістан]] аймағының алғашқы геологиялық картасын (1881) жасады. Онда бүкіл Оңтүстік Қазақстан өңірі камтылды. И.В. Мушкетов Орта Азияның физикалық географиясы мен геологиясына арналған “Туркестан” (“Түркістан”) еңбегін жазды (1886–1906). Ол сонымен бірге 1887 ж. Верныйдағы (қазіргі Алматы) зілзаланың себебін және зардаптарын зерттеді. 19 ғасырдың 90-жылдарында Сібір темір жолын салуға байланысты Солтүстік Қазақстанда көрнекті геолог К.И. Богдановичтің жалпы басшылығымен бірнеше экспедициялық зерттеу жүргізілді. Осының нәтижесінде Солтүстік және Орталық Қазақстанның геологиялық құрылысының негізгі сипаты анықталып, бірнеше көмір кен орындары (Екібастұз, т.б.) ашылды. А.Н. Замятин, Н.Н. Тихонович және [[С.И. Мироновтың]] зерттеулері нәтижесінде [[Ембі]] мұнайлы өңірінің стратиграфиясы мен тектоникасының жалпы сұлбасы жасалды, мұнайдың жер асты тұз күмбездерімен байланыстылығы анықталды.

Қоныстандыру басқармасының Н.Г. Кассин, А.А. Козырев, П.В. Матвеев басқарған экспедициялары Қазақстанның бірқатар аудандарының жер асты сулары туралы тұңғыш мәліметтер берді. Геология, топырақ тану, ботаника, т.б. экспедициялар өз жүмыстарына қосымша Қазақстанның жер бедері және оның ерекшеліктерінің жалпы сипаттамасы туралы зерттеулер жүргізді. Мысалы, Мушкетов өзінің геологиялық зерттеулерінің нәтижесінде Тянь-Шаньның қазіргі жер бедерінің қалыптасу заңдылықтарын ашты және орогр. құрылысының негізгі белгілерін анықтады. Оның Арал [[Қарақұм]]ында жүргізген бақылаулары Қазақстан мен Орта Азиядағы қуаң өңірлер жер бетінің өзгеруіне эолдық факторлардың күшті әсер тигізгенін дәлелдеді. Д.Л. Иванов Батыс Тянь-Шаньнның ірі масштабты гипсометриялық картасын жасады. М.В. Баярунас Маңғыстаудың оңтүстігіне жүргізген геологиялық зерттеулері кезінде қосымша геоморфологиялық бақылаулар жүргізіп, Қарақия, Қауынды, т.б. тұйық ойыстарға жан-жақты географилық сипаттама берді. Санаулы ғана арнаулы геоморфологиялық зерттеу жұмыстарының ішінде Л.С. Бергтің еңбегі ерекше. Ол алғашқы болып Солтүстік Арал шөлдерінің жер бедері пішіндеріне геоморфологиялық сипаттама берді.

* '''19 ғ-дың 70-жылдарынан''' Қазақстан аумағында метеорологиялық бақылаулар жүргізілді, бірақ мұнда метеорологиялық станциялардың саны өте аз болды және аумақ бойынша орналасуы біркелкі болмады.

[[Сурет:Aral Sea 05 October 2008.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Арал теңізі]]"]]
* '''1898 – 99 жылдары''' Берг, П.Г. Игнатьев және В.Д. Елпатьевский Орыс Географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінің тапсырмасымен Солтүстік және Орталық Қазақстанның ірі көлдеріне зерттеу жүргізді. 1899 – 1902 ж. аралығында Берг Арал теңізінің гидрологиясын зерттеді. Нәтижесінде [[Арал теңізі]] туралы бұрынғы түсініктер түбірімен өзгертілді. Бұрын бүкіл [[Тұран ойпаты]]н жауып, шығыста Балқаш көліне дейін созылып жатқан біртұтас Арал – Каспий алабы болды деген ұғым теріске шығарылды. Өз зерттеулерінің нәтижесін Берг “Аральское море” (“Арал теңізі”) монографиясында (1908) қорытындылады. Бұл еңбек өз деректерінің нақтылығымен, ғыл. қорытындыларының маңыздылығымен бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ. Осыдан кейінгі жылдары Берг Балқаш көлін жан-жақты зерттеді.

[[Сурет:Cistanche salsa; Baikonur 01.jpg|left|thumb| alt=A.|220 px|"[[Қазақстан өсімдіктері]]"]]
* '''20 ғасырдың басында''' қазіргі Қазақстан жерінде [[топырақтану]] зерттеулері етек жайды. Қоныстандыру басқармасы ұйымдастырған экспедицияларға топырақ зерттеушілер С.С. Неуструев, Л.И. Прасолов, А.И. Безсонов, т.б. басшылық етті. Қазақстанның өсімдігін зерттеуге ботаник және географ А.Н. Краснов үлкен еңбек сіңірді. Оның экспедициясы Алтайды, Каспий ойпатын, Шу-Іле тауларын, Іле өзен алабын, Іле Алатауын қамтыды. Ол алғашқылардың бірі болып Тұран шөлін жіктеп, онда шөлдің саздақты, құмайтты, тастақты, сортаң түрлерінің бар екендігін анықтады. Геоботаникалық зерттеулердің ішінде В.В. Сапожников Тянь-Шаньда, Жетісу Алатауында, Алтайда ботаникалық және географиялық зерттеулер жүргізді. Ол бұл тау жүйелеріндегі өсімдіктердің таралуының бірқатар заңдылықтарын ашты. В.М. Савич Батыс Қазақстанда жүргізген геоботаникалық зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, шөл және дала белдемінің ауыспалы сипатта екендігі туралы пікір айтты. 1908 жылғы Торғай экспедициясынан бастап И.М. Крашенинников 30 жыл бойы Қазақстанды геоботан. тұрғыдан зерттеді. Ол өз еңбектерінде, әсіресе, өсімдік ассоциациясының жер бедерімен және топырақпен өзара қатынасын терең талдады.

* '''19 ғ-дың соңы – 20 ғ-дың басында''' [http://www.undp.kz/kz/articles/1/46.jsp Қазақстан фаунасы] н зерттеуге көңіл бөліне бастады. Ірі зоологиялық зерттеулерді Арал – Каспий экспедициялары жүргізді. Жаратылыс зерттеушілердің Петербург қоғамы өлкенің жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және [[Каспий]] мен [[Арал]] теңіздерінің фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиологиялық коллекциясын зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, К.Ф. Кесслер жаңа геологиялық уақытта Каспий мен Арал теңіздері арасында болған байланыстылық туралы пікірге алғашқылардың бірі болып өз күмәнін айтты. Северцовтың, А.М. Никольскийдің зерттеулері географиялық тұрғыда жүргізілуімен ерекшеленеді. Северцов “Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных” (“Түркістан жануарларының таулы және жазық өңірде таралуы”) деген күрделі еңбегінде (1873) Орта Азияны географиялық аудандастырудың негізін қалады (Оңтүстік Қазақстанды қоса).

----Қазақстанның орнитофаунасын алғаш талдап зерттеушілер: Н.А. Зарудный, П.П. Сушкин, В.Н. Бостанжогло. Бұл [[ғалым]]дар өздерінің тікелей бақылаулары мен бұрынғы мәліметтерді пайдаланып [[Қазақстан]] аумағында кұстардың геогр. таралуын жете түсіндірді. Сондай-ақ, олардың еңбектерінде Қазақстанның жазық бөлігін аудандастыру мәселесі қамтылған. Северцов, Краснов, Берг, Неуструев, Крашенинниковтың еңбектерінде табиғат кешендерінің әр түрлі құраушылары аралығындағы байланыстылық талданып, физикалық-географиялық [[заң]]дылық тұжырымдалып, табиғи аудандастыру мәселелері көтерілді. Қазақстан аумағының қазіргі физикалық-географиялық бөлінуінің негізі Бергтің “Опыт разделения Сибири и Туркестана на ландшафтные и морфологические области” (“[[Сібір]] мен [[Түркістан]]ды ландшафтық және морфологиялық аймақтарға бөлу тәжірибесі”) мақаласында (1913) қаланды. Осы жұмысында Берг нақтылы деректер негізінде Қазақстан аумағын ландшафтылық белдемге және морфологиялық облыстарға бөлді. Бергтің аудандастыру туралы еңбегінің Қазақстан аумағы үшін қазірге дейін ғыл. маңызы күшті.

Қазақстан жерінің кеңестік [[дәуір]]де зерттелуі [[Қазақстан]]ның өндіргіш күштерін соц. негізде дамыту мәселелерімен тікелей байланыстырылды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы табиғи қорлардың зерттелуімен ұштастырылды. Әрбір ірі құрылысқа байланысты географиялық ортаның элементтері – жер қойнауы, топырақ қабаттары, су қорлары, [[климат]]ы, т.б. зерттеле басталды. Кен байлықтарын табу және оларды игеру мақсатында геологиялық барлау кеңінен етек алды. [[Топырақ]] және өсімдік түрлерін зерттеу экспедицияларының жұмысы жандандырылды. Жаңа [[қала]]лар мен [[елді мекен]]дердің пайда болуына және одан әрі дамуына байланысты Қазақстанның көпшілік бөлігінің климаттық жағдайы зерттелді, су қорларын іздеу жұмыстары кең көлемде жүргізілді. Дегенмен, республика жерінің географиялық зерттелу барысы әр кезеңде әр түрлі болды. Бұл жағдай ең алдымен республикадағы табиғи ресурстардың игерілу қарқынына, ғылыми мекемелердің жұмыс көлеміне байланысты болды.

Осы шаралардың барлығын жүзеге асыру үшін [[Қазақстан]] аумағы геогр. жағынан жан-жақты зерттеле бастады. Зерттеу, әсіресе, 20 ғасырдың 20-жылдарының ортасында елімізде халық шаруашылығын қайта құру және соцоллогиялық [[экономика]]ның негізін қалау кезеңінде кең өріс алды. Жеке [[облыс]] аумағын жүйелі және жан-жақты зерттейтін ғылыми экспедициялар ұйымдастырыла бастады.

[[Сурет:Fireopal-raw stone-1.jpg|left|thumb| alt=A.|250 px|"[[Минералдық шикізат]]"]]
[http://www.elgazeti.kz/?p=5875 Минералдық шикізат] тардың кеңінен іздестіріле барлануына байланысты Қазақстан жерін зерттеуші институттардың, геологиялық партиялардың және трестердің (Сібір , Орталық геологиялық институттың [[Сібір]] бөлімі, [[Алтай]] [[полиметалл]], [[Атбасар]] полиметалл және Қазақ геологиялық барлау трестері, [[Ауыр өнеркәсіп]] халкомының Қазақ геология-гидрогеология басқармасы, т.б.) саны көбейе түсті. 1926 ж. КСРО ҒА жанында құрылған одақтас және автономиялы республикаларды зерттеуші арнаулы комитет Қазақстанның жер қойнауын зерттеу жұмысын қолға алды. 1933 жылы Қазақ [[гидрометеорология]] басқармасы ұйымдастырылды. 1932 жылы КСРО ҒА-нда Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеуге арналған конференция өтті. Бұл жағдай республикада жүргізілген көптеген зерттеу жұмыстарының бастамасы болды. Сол жылы КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды (1939 ж. КСРО ғылым академиясының бөлімшесіне айналды).

----'''Геологиялық зерттеулердің басты мақсаты'''' – еліміздің өнеркәсібіне аса қажет кен орындарын табу және оларды барлау болды. Бұл бағытта В.К. Котульский (Алтайда), В.П. Нехорошев, Н.Н. Горностаев, А.К. Мейстер (Шығ. Қазақстанда), М.П. Русаков, Н.Г. Кассин, Д.С. Коржинский (Орталық Қазақстанда). Замятин (Жем алабында), т.б. еңбек етті. Кен орындарының өнеркәсіптік маңызын анықтай түсу үшін [[Әулиеата уезі]]нде, [[Мұғалжар]]да, [[Қызылқұм]]да (И.П. Герасимов, П.К. Чихачев), Солтүстік-Шығыс Қазақстанда (А.А. Козырев), Орталық Қазақстанда (Қ.Сәтбаев) геологиялық зерттеулер іске асырылды. Геоморфологиялық байқаулар Үстіртте (Н.Л. Благовидов), Каспий ойпатында (Герасимов) жүргізілді. Н.А. Копыловтың 1927 ж. шыққан “Материалы по гипсометрии Казахстана” (“Қазақстан гипсометриясы бойынша деректер”) кітабында Қазақстан геоморфологиясы туралы алғашқы маңызды мағлұматтар берілді.

[[Оңтүстік Қазақстан]] [[облыс]]тарының [[климат]]ын зерттеуде [[Түркістан]] метеорологиялық институты елеулі үлес қосты. Түркістан (1924) және Қазақстанның (1925) климаттық жағдайлары туралы еңбектер жарық көрді. Республика аумағын климаттық аудандастыру алғашқы қадамы [1927 ж. шыққан М.Д. Пономарев пен В.Н. Барсуктың “Климатический очерк Казахстана” (“Қазақстанның климаттық очеркі”) еңбегі] жасалды.

Қазақстандағы алғашқы [[гидрология]]лық кешенді зерттеу жұмысы ретінде М.М. Давыдовтың (1925) және Б.X. Шлегельдің (1926) еңбектерін атауға болады. Бұлар Оңтүстік Қазақстан өңірінің [[су]] шаруашылығы жағдайын сипаттады. КСРО ғылым академиясының басшылығымен Қазақстан гидрографиясының жоспарлы зерттелуі жолға қойылды, осы мақсатпен республиканың батыс бөлігіне бірнеше экспедициялар шықты. Бұлардың материалы бойынша 1928 ж. П.Н. Лебедевтің “Краткий гидрографический очерк Казахстана” (“Қазақстанның қысқаша гидрографиялық очеркі”) және “Гидрометеорологический очерк Казахстана” (“Қазақстанның гидрометеорологиялық очеркі”) еңбектерін баспадан шығарды. Шу, Талас, Сырдария өзендерінің төм. ағысындағы көлдер зерттелді.

[[КСРО]] Географиялық коғамының [[Верный]] және [[Түркістан]] бөлімдері Кіші және Үлкен [[Алматы]] өзендерімен өтетін лай тасқындардың себебін анықтау мақсатында зерттеу жұмыстарын ұйымдастыра бастады. Қоныстандыруға және жер қорын есепке алуға байланысты Қазақстан өңірлерінің топырағын зерттеу кең өріс алды. Республика аумағы топырақ жамылғысының алғашқы сипаттамаларын Р.И. Аболин (1922), К.Д. Глинка (1923) және Л.И. Прасолов (1925) берді. Олардың жұмыстарында топырақ-өсімдік белдемдерінің сұлбасы жасалып жіктелді. [[Қостанай]] (В.И. Баранов), Орал (И.И. Фелимонов, И.В. Ларин), Ақтөбе (М.И. Рожанец) және Жетісу (А.Мухли) облыстарының аумағына экспедициялар шықты. КСРО ғылым академиясының экспедициялары құрамында Герасимов Үстірттің, Неуструев Каспий ойпатының топырақ жамылғысын зерттеді. Әсіресе, Герасимовтың еңбектерінде (1928–30) бұл өңірлердің топырақ қабаттарының қалыптасу жағдайлары және бұған байланысты өңірді физикалық-географиялық аудандастыру жөнінде құнды деректер берілді.

----Геоботаникалық зерттеулердің де өзіндік қолданбалық мақсаты белгіленді. Бұлардың алдына жайылымды, шабындықты және жыртуға жарамды жерді анықтау әрі оларға сипаттама беру міндеті қойылды. Алғашқы жылдары геоботан. жұмыстың көпшілігі Батыс Қазақстанда жүргізілді (И.В. Ларин). [[КСРО]] ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы құрамындағы топырақ-[[ботаника]] отряды бұл өңірдің өсімдігін зерттеуге елеулі үлес қосты. Республиканың Жер Халкомы [[Семей]] және [[Павлодар]] облыстарына экспедициялар жіберді. Бұл саладағы зерттеудің алғашқы жиынтық қорытындыларын (1923–25) Крашенинников жариялады. Ол өз еңбегінде өсімдік жамылғысы географиясын түсіндіруге генетик. принципті пайдалануды және физ-геогр. аудандастырудың алғашқы сұлбасын ұсынды. Осы кезеңде республика фаунасын зерттеуде Д.Н. Кашкаров, В.Н. Шнитников, Б.С. Виноградов, т.б. елеулі үлес қосты.

[[Сурет:Industry Texas.jpg|right|thumb| alt=A.|250 px|"[[Өндіріс орындары]]"]]

Өндірісті тиімді де дұрыс орналастырудың маңыздылығы экономиканы қайта құру жоспарын жасау кезінде айқындала түсті. Алғашқы бесжылдық (1929–32) жоспарларында Қазақстанда өнеркәсіп және ауыл шаруашылығының барлық салаларының техникалық базаларын жасау қарастырылды; ол үшін республикадағы геогр. зерттеулерді кеңінен және жан-жақты жүргізу керек болды. Бұл кезеңде (1928–40) экспедициялық зерттеулер кең етек алды. Республикада тұрақты ғылыми-зерттеу мекемелерінің және жергілікті ғылыми кадрлардың көбеюінің нәтижесінде Қазақстан жерінде тұрақты бақылаулар жүргізу жолға қойылды. Геологиялық барлау жұмыстары түсті және сирек металдар, көмір, т.б. кен байлықтарының қоры жөнінен Кеңес Одағы бойынша Қазақстанды жетекші орындардың біріне шығарды. Алтайдың, Орталық Қазақстанның кентастық кен орындарын және Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Арал маңы, [[Мұғалжар тауы]], т.б. өңірлердің геологиялық құрылысын зерттеу қарқынды түрде жүргізілді.

Климаттық және гидрологиялық жұмыстар метеорол. және гидрометеорол. ст-лардың көбеюіне негізделе жүргізілді. Су қорларын зерттеу өрістеді. Өндіріс қажеттерін өтеу және салынуға тиісті гидротех. құрылыстардың геогр. жағдайларын анықтау үшін кейбір жеке алаптарға кешенді зерттеулер жүргізілді. Бұлардың нәтижесінде И.И. Фелимоновтың Жайық-Көшім каналы, Орт. Қазақстанды суландыру перспективасы, Б.К. Терлецкийдің Балқаш-Алакөл алабы жөнінде, Солтүстік және Орталық Қазақстан туралы “КСРО су қорларының анықтамасы” жинағының 13-томы, т.б. еңбектері жарық көрді. Арал теңізі мен [[Балқаш]] көлін жаңадан зерттеу басталды. Іле Алатауына Н.Н. Пальгов гляциологиялық бақылаулар жүргізді.

* '''2-дүниежүз. соғыс жылдарында (1941–45)''' жалпы геогр. зерттеулер біршама қысқарды, негізінен майдан мен тыл мұқтажын өтеу ғана ескерілді.
КСРО ғылым академиясының Географиялық институтының көпшілік қызметкерлері Алматыға көшіріліп, Топырақ тану және Ботаника институттарымен және басқа жергілікті ғалымдармен бірлесе отырып, ауыл шаруашылығын өркендетудің қорларын табу және зерттеумен шұғылданды. Дәл геоморфологиялық карталар жасалды, су және топырақ жамылғысының қорлары түбегейлі зерттелді. Солардың нәтижесінде жерді тиімді пайдалануға нақты ұсыныстар берілді. Республика алғашқы рет табиғи мал азығының қоры бойынша аудандастырылды (Л.Г. Соболев), геоморфология бойынша (И.П. Герасимов), агроклиматологиядан (П.Н. Колосков) ірі қорытындылар шығарылды, топырақты зерттеудің геохимиялық тәсілі жасалды (М.А. Глазовская), су ш. қажетін өтеуге катысты табиғат жағдайларының бірнеше карталары (Б.А. Федорович, С.Л. Кушев) құрастырылды. Бұл материалдарды қорытындылай келе А.А. Григорьев өзінің Қазақстан табиғаты туралы очерктерін жариялады. Осы жылдары КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің Геогр. секторын белгілі ғалым Н.Н. Баранский басқарды. Ол республика экономикасын мамандандыруды жетілдіре түсу мақсатында Қазақстанды 5 экономикалық ауданға бөлді. Соғыстан кейінгі жылдары (1945 жылдан бастап) Қазақстандағы геогр. зерттеулерге баса көңіл бөлінді. Халық ш-н қалпына келтіру және одан әрі дамыту үшін табиғи ресурстарды көптеп табу және оларды шұғыл шаруашылыққа пайдалану керек болды. 1946 ж. [[ҚазКСР]] ҒА құрылды. Оның кұрамында бірнеше [[экспедиция]]лар ұйымдастырылып, Арал теңізіндегі [[Барсакелмес]] аралының, Балқаш көлінің оңтүстігіндегі шөлдің, Жетісудың геогр. жағдайлары зерттелді. Республика аумағын физикалық-географиялық аудандастырудың алғашқы сұлбасы құрастырылды (Н.Г. Рыбин, 1948). Бұрынғы жүргізілген зерттеу материалдары негізінде республика табиғатының басты кешендеріне тұжырымды сипаттама берілген “Қазақстанның физика-географиялық очерктері” (1952) жарыққа шықты.

----Қазақ КСР ғылым академиясының Географиялық институты Қазақстан табиғатын зерттеуді одан әрі жалғастыра берді, “Қазақстан. Физика-географиялық сипаттама” (1950) жинақ кітабын шығарды. КСРО ғылым академиясының өндіргіш күштерді зерттеу кеңесі игерілуге тиісті жаңа аудандарда кешенді экспедициялық зерттеулер ұйымдастырды. Осы мақсатпен Торғайдың шикізат қоры, Солтүстік және Орталық Қазақстанның минералдық шикізат, гидроэнергетикалық және ормандық қорларын зерттеді. [[Тянь-Шань]]да биік таулық физикалық-географиялық станциясы құрылды. Республика жерін геоморфологиялық зерттеу, әсіресе геоморфологиялық картаға түсіру ісі өрістеді. Жер қойнауын зерттеу тәсілдерінің бірі – геологиялық картаға түсіру жалпы зерттеу процестерінің құрамына енгізілді. Сөйтіп геоморфологиялық [[карта]] табиғи аудандастыру мен [[ландшафт]]ын зерттеудің негізіне айналды.
[[File:Satpaev.jpg|thumb|right|alt=A.|"[[Қазақ КСР ғылым академиясының тұңғыш президенті]]"]]
Суландыру, орман алқаптарын отырғызу, тың және тыңайған жерді игеру шараларына байланысты республиканың жеке [[аудан]]дарының микроклиматы және жылу балансы зерттелді. Аңызақ жел, атмосфералық қуаңшылық, [[жел]] [[эрозия]]сы, топырақ борау, топырақ бетінің тоңдануы сияқты құбылыстар және климаттың өзгеру заңдылықтары зерттелді. Осы зерттеулердің деректері негізінде “[[Қазақстан климаты]]” (1959) атты жинақ шықты.

Гидрологиялық зерттеулердің ішінде [[республика]] [[көл]]дерінің жете тексерілгенін аңғаруға болады. Бұл жұмысты кейіннен КСРО ғылым академиясының Көлтану институты айналған көлтану лабораториясы мен Қазақ КСР ғылым академиясының географиялық секторының қызметкерлері бірлесе жүргізді. Зерттеу жиынтығын А.В. Шнитников қорытындылады. Көлдердің физикалық-географиялық жағдайымен қоса олардың гидробиол. және экон. жақтары да зерттелді. Көлдердің жалпы кадастры құрастырылды. Жер беті суы қорларын зерттеу нәтижелері тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты біршама толықтырылды. Бірнеше ірі гидрологиялық кешендік зерттеулер жүзеге асырылды және бұлардың деректері “Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель” (“Тың және тыңайған жерді өңірлерінің беткі ағын қоры”), “Ресурсы поверхностных вод СССР” (“КСРО жер беті ағынының қоры”) жинақтарына енгізілді.

[http://www.inform.kz/kaz/article/1106449 Топырақ] жамылғысын зерттеген әр саланың ғылыми және өндірістік мекемелердің қорытындылары көп томдық “Почвы Казахской ССР” (“Қазақ КСР-інің топырағы”) басылымында және бірнеше жалпы шолулық карталарда жарияланды. Геоботаникалық және зоогеографиялық зерттеулердің жиынтық деректері жарық көрді.
КСРО ғылым академиясының аэротәсілдер лабораториясы Солтүстік Қазақстанның табиғи жағдайын зерттеудің аэротәсілін белгіледі. Экономикалық [[география]] саласында [[Қазақстан]]ның табиғатын, халқын, экономикасын және мәдениетін бейнелейтін кешендік еңбектер (И.Т. Тәжиев, М.Ш. Ярмұхамедов, К.Б. Ахмедова, т.б.), өндіргіш күштерді тиімді орналастыруға, экономикалық аудандастыруға және экономикалық аудандарды мамандандыруға, аумақтық-өндірістік кешендердің қалыптасу мәселелеріне, еңбек және табиғи қорларға баға беруге арналған жұмыстар (В.А. Адамчук, Б.Я. Двоскин, Е.Н. Гладышева, С.Әбдірахманов, т.б.) жарық көрді. [[Республика]] жерін жан-жақты зерттеу нәтижесінде Қазақстанның және оның жеке аймақтарының кешендік атластары құрастырылды. Тың өлкесінің, [[Қарағанды]], [[Қостанай]], Солтүстік Қазақстан облыстарының бірнеше ландшафтылық карталары шықты. Ландшафтылық зерттеулердің кеңінен етек алуына ландшафт танушы ғалымдардың бүкілодақтық 6-кеңесінің (1963) Алматыда өтуі әсер етті. [[Арал]] маңы мен Жезқазған өңірінің, [[Алматы]], [[Қарағанды]], [[Маңғыстау]] облыстарыньщ ландшафтылық жағдайы зерттелді ( География және [[География институты]]).<ref>"Қазақ энциклопедиясы"</ref>.

==Жер бедері==
Республика аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер үлесіне тиеді, қалған бөлігі – ойпат, жазық, үстірт, қырат жерлер. Оңтүстік-батыс, солтүстік және орталық аймақтарға негізінен теңіз деңгейінен 200 – 300 м ғана биік келген жазық жер бедері тән. Оңтүстік-шығысы биіктігі 5000 – 6000 метрлік таулы өңір болып келген. Яғни, республиканың топографиялық жер бедері оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа және шығыстан батысқа қарай аласарады. Сонымен бірге, Қазақстан жерінде Каспий теңізі, Арал теңізі, Балқаш көлі сынды тұйық сулы алаптар, терең ойыстар мен құрғақ арналар баршылық. Қазақстанның ең биік жері – Хантәңірі шыңы (6995 м). Ол республиканың оңтүстік-шығыс бөлігін қамтитын Тянь-Шань тау жүйесінде. Каспий теңізінің шығыс жағалауында құрлықтық бөлігінің ең ойыс жері, теңіз деңгейінен 132 м төмен жатқан Қарақия (Қаракие) ойысы орналасқан.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 5 том</ref>.

''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның жер бедері]]

==Геологиялық құрылымы==
''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның геологиялық құрылымы]]

==Климаты==
''Толығырақ мақала:''[[Қазақстан климаты]]

==Атмосфера айналымы==
''Толығырақ мақала:''[[Қазақстанның атмосферасы]]

==Жануарлары==
''Толығырақ мақала:''[[Қазақстан жануарлары әлемі]]

==Өсімдіктері==
'' Толығырақ мақала:''[[Қазақстан өсімдіктері]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://kazreferat.ru/news/aza_stan_tabi_aty/2013-08-04-697 Kazreferat.ru Қазақстан табиғаты реферат] (қазақша)

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

Кенжек

2017-01-20T18:01:52Z

А.С.Кизиров:

'''Кенжек''' — орта ғасырларда [[Жетісу]] өңірінде болған қаланың тарихи жазбаларда кездесетін атауы. [[Махмұт Қашқари]] оны Кеншек-сеңгір қаласы деп атап, ол қала [[Тараз]]дың түбінде, қыпшақтармен шекарада болған деп мәлімдейді. Кенжек туралы дерек араб жазушысы Шихабуддин Ахмет әл-Омаридің еңбегінде ұшырасады. Ол [[13 ғасыр]]да [[Талас ауданы|Талас алқабында]] бір-бірінен ара қашықтығы бір фарсан (4 км-ге жуық) Яныбалық, Кенжек және Талас қалалары болды деп жазады. Талас маңындағы Кинчат (Кенжек) қаласына 13 ғасырда [[Моңғолия]]ға сапар шеккен [[Еуропа]] саяхатшысы [[Джованни Плано Карпини]] де соққан. Қала түріктің кенжек деген тайпасының атымен аталған. Махмұт Қашқаридың деректемелеріне қарағанда, кенжектер [[соғды]]лар мен [[аргулар]] сияқты екі тілде сөйлеген<ref>[[Тараз Энциклопедиясы]]</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://lingvoforum.net/index.php?topic=22173.0/ Древнетюркские этнонимы]

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

Моңғол шапқыншылығы және этностық өзгерістер

2017-01-20T17:55:48Z

А.С.Кизиров:

==Моңғол шапқыншылығы==
[[13 ғасыр|XIII ғасырда]] [[Моңғол империясы|Шыңғыс хан империясының]] құрылуына байланысты [[Қазақстан]]дағы этностық жағдай елеулі өзгерістерге ұшырады. [[Шыңғыс хан]] жаулап алған кез, әсіресе алғашқы онжылдықтар жерді, елді, қала мәдениетін қатты күйзеліске ұшыратты.

Қазақстан жерін мекендеген түркі тектес тайпалардың біртұтас халық болып бірігуі [[моңғол шапқыншылығы]]на дейін аяқталуға жақын еді. Бұл үдерісті моңғол шапқыншылығы бірнеше ғасырға баяулатып, шегеріп тастады.

Сонымен қатар моңғол шапқыншылығы Қазақстанның және көрші аймақтардың этностық құрамына едәуір өзгерістер енгізді, этностық шекараларды өзгертті.

[[Шыңғыс хан]] жорығына дейінгі кезеңде Қазақстан жеріне ''[[найман]], [[керей]], [[меркіт]], [[жалайыр]]'' тайпалары шығыстан келіп қоныстанса, [[моңғолдар]]ды жаулап алған кезеңде мұнда ''маңғыт, қиат, [[барлас]], [[қоңырат]], [[татар]]'', т.б. тайпалар қоныс аударды.

Қазақстан жеріне басып кірген Шыңғыс хан әскерінің құрамында болған моңғолдардың саны туралы нақты мәлімет жоқ. Шыңғыс хан жорығына, оған сол кезде бағынышты болған [[ұйғырлар]]дың, [[қарлұқтар]]дың әскерін қосқанда, [[Орталық Азия]]ға басып кірген әскердің жалпы саны 150 мыңдай адам болған. Жаулап алу барысында бұл әскер моңғолдардың өз есебінен және де [[Сібір|Оңтүстік Сібірдің]], [[Алтай]]дың, Батыс [[Моңғолия]]ның түркі тілдес тайпаларының есебінен толығып отырды. [[Алтай]] мен [[Ертіс]] өңірінен ауған талас, төлеңгіт, барын, т.б. түркі тайпалары [[Жетісу]]ға қоныстанды. Жаулап алу барысында моңғол жауынгерлерінің, моңғол әскері құрамындағы түркі тілдес жауынгерлердің бір бөлігі жергілікті жерлерді басқару, күзет қызметі үшін қалдырылып отырды. Бірақ олар жергілікті халықтан қыз алып, бірте-бірте тұрғылықты елмен сіңісіп кетті.

Моңғолдардың батысқа қарай жорығы, ең алдымен, Қазақстан жерінен басталды. Шыңғыс ханның үлкен ұлы [[Жошы хан]] бүкіл әлемде бұдан жақсы жер, бұл ауадан таза ауа, бұл судан тәтті су, бұл көкмайса мен жайылымдардан кең жайылым жоқ деп білді.

[[1237 жыл]]ы Шыңғыс ханның немересі [[Бату хан]]ның бастауымен [[Шығыс Еуропа]]ға аттанған моңғол әскерінің құрамында көшпелі қыпшақтар мен басқа да түркі тайпаларының өкілдері едәуір көп болды. Осы жорықтың нәтижесінде, [[1242 жыл]]ы [[Алтын Орда]] құрылды. Моңғол әскері [[Жайық]]тан әрі өткен кезде оның қатарына оңтүстік орыс жерін мекендеген ''половецтер'' мен ''саксиндер'' де қосылған еді.

Монғол шапқыншылығы әсіресе [[Жетісу]]дың, [[Шығыс Қазақстан]]ның этностық құрылымын қатты өзгертті, бұрынғы этностық байланыстарды әлсіретті.

Монғолдардың жаулап алуы кезеңінде Сыр өңіріндегі қала, дала халқының саны күрт азайып кетті. Әсіресе [[Отырар]], [[Сығанақ]] және Ашнас қалаларының халқы монғолдарға қатты қарсыласқаны үшін аяусыз қырылған.

[[1245 жыл|1245]]-[[1247 жыл]]дары [[Оңтүстік Қазақстан]] және Жетісу жерінен жүріп өткен [[Джованни Плано Карпини]] былай деп жазады:
{{Дәйексөз|Біз кангиттер (қаңлылар) жеріне кірдік... Осы жерден, сондай-ақ Каманиядан (қыпшақ жері — Ә.Т.) біз өлген адамдардың шашылып жатқан бастары мен сүйектерін көрдік...}}

[[Моңғол шапқыншылығы]] бұл өңірде бұрын қалыптасып қалған шаруашылық-экономикалық, мәдени-этностық дамуды бұзды. Сонымен қатар моңғол шапқыншылығы Қазақстан жерінің этностық құрылымына едәуір өзгеріс әкелген саяси фактор болды. Бір жағынан Қазақстан жеріне сырттан келген моңғол, түркі тектес тайпалар қоныстанса, екінші жағынан жергілікті халықтың біраз бөлігі Шыңғыс ұрпақтарының жорықтарына тартылып, елімізден тыс аймақтарға қуды. Соның нәтижесінде, жергілікті түркі тектес рулар, тайпалар бір-бірінен ажырап қалды, бұрынғы тұтастығынан айырылып, майдаланып кетті. Бұл үлкен ру, тайпалардың халық болып бірігуін қатты тежеді. Моңғол шапқыншылығынан аяқталуға жақын қалған тайпалардың, тайпалық одақтардың халық болып бірігуі бірнеше ғасырға шегерілді.

Моңғолдардың келуімен тайпалардың басқару жүйесінде, шаруашылық әрекетінде, тұрмыс-тіршілігінде, салт-санасында белгілі бір өзгерістер болды. Әсіресе оңтүстік, оңтүстік-шығыс өңірлердегі қалыптасып қалған қала мәдениеті, егіншілік қатты күйзеліске ұшырады, кей жерлерде мүлде құрып, қайта бұрынғы қалпына келе алмай қалды. Дегенмен де қалыптасып келе жатқан халықтың мәдениеті мүлде тоқыраған жоқ. Олар түркілердің тілін, әдет-ғұрпын, дінін қабылдады. Бұл жөнінде [[14 ғасыр|XIV ғасырда]] өмір сүрген араб географы әл-Омари өте бейнелі жазған:
{{Дәйексөз|Ертеде бұл мемлекет (Алтын Орда — Ә.Т.) қыпшақтардың елі болған, бірақ өздерін татарлар жаулап алған кезде қыпшақтар солардың бодандарына айналған. Сонан соң бұлар олармен араласып, туыстасып кеткенде, қыпшақтардың табиғи және нәсілдік қасиеттері үстем болып шығып, олардың бәрі нақ қыпшақтар сияқты болып кеткен...}}<ref name=kaz10>[[Қазақстан тарихы]]: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref>.

==XIV-XV ғасырлардағы этностық даму==
[[Алтын Орда]]ның шығыс бөлігінің басым көпшілігін [[қыпшақ]]тар, [[қаңлы]]лар, [[Керей (тайпа)|керейлер]], [[үйсіндер]], [[кенегес]]тер, [[арғын]]дар, т.б. тайпалар құрады.

[[Алтын Орда]] мемлекетінің аясында түрлі тайпалардан, қалыптасып келе жатқан халықтардан тұратын этностардың арасында өзара шаруашылық, мәдени аралас-құраластық күшейді. Қандас туыстық байланыстардың аумақтық — көрші-туыстық байланыстармен ауыстырылуы қазақтың жеке-жеке тайпаларының халық болып қалыптасуын тездетті. Моңғолдардың езгісі, үстемдігі жағдайы түркі тілдес, туыстас тайпалардың жаулаушыларға қарсы ортақ қарсылығын, олардың өз арасындағы ынтымағын күшейтті, ендігі жерде өзара бірігу қажеттігін сезіндірді. Бұл, бір жағынан, жалпы түркілік этностық сезім мен сананың оянуына түрткі болды.

[[14 ғасыр|XIV]]—[[15 ғасыр|XV ғасырларда]] Қазақстан жері мен көршілес аймақтарда [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]], [[Әбілқайыр хандығы]], [[Ноғай Ордасы]] мемлекеттері өмір сүрді. Аталған мемлекеттердің тұрғындары ''қазақ, өзбек, моғолдар, ноғайлар'' деп аталған. Бұл атаулардың этностық та, саяси дt мәні болды. Әдетте, халықтың атауын этноним десек, ал мемлекеттің атымен аталатын атауды политоним дейміз. Сонымен бұл атаулардың "қазақ", "өзбек" дегендері этноним болса, ал "моғолдар, ноғайлар" деген ұғым "моғол мемлекетінің халқы", "ноғай ордасына қарайтын халық" дегенді білдіреді, яғни этносаяси ұғым. Тарихи-этнологиялық әдебиетте белгілі бір тарихи-этнографиялық аймақта құрылған мемлекет тұрғындарын этносаяси қауымдастық деп атайды.

[[14 ғасыр|XIV]]—[[15 ғасыр|XV ғасырларда]] Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы, Моғолстан сияқты бірнеше мемлекеттердің құрамында болған қазақ тайпаларының халық болып топтасуы баяулап қалды. Бұл, әсіресе Моғолстанда баяу жүрді. Өйткені Моғолстан мемлекетінің этностық құрамы тіптен ала-құла болды. Оған қазақтың үйсін тайпасымен бірге қырғыздар, кейде Шығыс Түркістанның ұйғыр тайпалары да кірді.

[[Ақ Орда]] мемлекетінің құрамына [[Қыпшақ одағы]]ндағы өте жақын туыстас тайпалар кірді. Сондықтан да Ақ Орда мемлекетінің аясында этностық, этномәдени, тілдік қатынастары әлдеқайда жылдам дамыды.

Қазақстан жерін ерте дәуірде және орта ғасырларда мекендеген тайпалардың ішіндегі ең тұрақтысы қыпшақтар болды. Олар [[11 ғасыр|XI]]-[[13 ғасыр|XIII ғасырларда]] Қыпшақ мемлекеттік бірлестігін құрды. Алтын Орда мемлекетінің құрамында да қыпшақтар негізгі этностық топ болды. XIV ғасырда Орда Ежен мен Шайбан ұлыстарын біріктірген Ақ Орда мемлекетінің негізгі халқын тағы да қыпшақтар құрады. Көшпелі өзбектер мемлекеті деп аталатын Әбілхайыр хандығы құрамында да қыпшақтар болды. Кейін, қазақ халқы қалыптасып болған кезде де, оның құрамындағы үлкен тайпаны қыпшақтар құрады.

Қыпшақтар қазақ даласында ерте заманда да, орта ғасырларда да үлкен саяси және этностық біріктіруші рөл атқарған тайпа. Сондықтан шығыс авторларының жазбаларында қазақ жері ылғи да Қыпшақ даласы (Дешті Қыпшақ) деп аталады. Батыйдың әскери құрамасына қыпшақтармен қатар арғындар, наймандар, оғыздар, бүрақтар, ойраттар, қарлұқтар, қосшылар, үйсіндер, қоңыраттар, керейлер және барластар кірген. XI ғасырлардан бастап ежелгі қазақ жерінде қыпшақ тайпасы үлкен әскери, саяси ықпалға ие болғанын байқауға болады. Яғни, бұл кезеңде қыпшақтар қазақ тайпаларын этностық жағынан біріктіруші қызмет атқарған.

Қыпшақ этно-саяси қауымдастығына кірген тайпалар бірлестігінің бірнеше ғасырлық тұрақтылығын байқаймыз. Әрине, сыртқы жаулаушылықтар салдарынан, әр кез әр түрлі мемлекеттердің құрамына бытырап, бөлініп кіру салдарынан олардың өзара этностық, мәдени, шаруашылық байланыстары әлсіреп, үзіліп те отырды. Бірақ бұл сыртқы факторлар қазақ халқының үздіксіз, тұрақты түрде қалыптасуын баяулатқанымен, тоқтата алмады.

[[14 ғасыр|XIV ғасырдың]] 50—60-жылдары Ақ Орданы, яғни Шығыс Дешті Қыпшақты мекендеген тайпаларды қыпшақ деп атамай, көбінесе өзбек деп атайды. XIV—XV ғасырлардағы Шығыс Дешті Қыпшақтың жұртына қатысты "өзбек" атауы елдің аты емес, яғни этнонимде емес, мемлекеттің құрамына енген жергілікті түркі және сіңісіп кеткен моңғол тайпаларының ортақ саяси атауы деп түсінген дүрыс. Көшпелі өзбектерге үш үлкен тайпа (халық) кіреді:
* 1) ''шайбандықтар'', яғни [[Мұхаммед Шайбани]]ға бағынған шығыс-қыпшақ тайпалары;
* 2) [[Еділ]]ден [[Сырдария]]ға дейін көшіп жүрген ''қазақтар'';
* 3) ''маңғыттар'' — [[Ноғай ордасы]]ның халқы.<ref name="kaz10"/>

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Алаш автономиясы

2016-12-14T17:59:17Z

А.С.Кизиров: /* Тағы қараңыз */

{{Infobox Former Country
|native_name =
|conventional_long_name = Алаш аутономиясы
|common_name = Алаш аутономиясы
|
|continent = Еуразия
|region =
|country =
|era =
|status =
|status_text=
|empire =
|government_type = Аутономиялық [[парламенттік республика]]
|
|
|
|
|year_start = 1917
|year_end = 1920
|
|event_start = II бүкіл қазақ-қырғыз құрылтайы‎
|date_start = 13.12.1917
|event_end = Қырғыз (Қазақ) АКСР құрылуы
|date_end = 26.8.1920
|
|event1 =
|date_event1 =
|event2 =
|date_event2 =
|event3 =
|date_event3 =
|event4 =
|date_event4 =
|
|event_pre =
|date_pre =
|event_post =
|date_post =
|
|p1 =
|flag_p1 =
|image_p1 =
|s1 = Қырғыз (Қазақ) АКСР
|flag_s1 = Flag of the Kazakh SSR.svg
|image_s1 =
|image_flag =Flag_of_the_Alash_Autonomy.svg
|flag = Алаш аутономиясы байрағы
|flag_type = Байрақ
|
|image_coat =
|symbol =
|symbol_type =
|
|image_map =
|image_map_caption =
|
|capital = Алаш-қала ([[Семей]])
|latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW=
|
|national_motto = Алаш! (Оян, Қазақ!)
|national_anthem =
|common_languages = [[Қазақ тілі|қазақша]]
|religion = Ислам
|currency =
|
|
|leader1 = [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан ‎|Әлихан Бөкейханов]] (бірегей)
|leader2 =
|leader3 =
|leader4 =
|year_leader1 = 1917—1920
|year_leader2 =
|year_leader3 =
|year_leader4 =
|leader =
|title_leader = Алаш Орда төрағасы
|stat_year1 =
|stat_area1 =
|stat_pop1 =
|footnotes =
}}
{{Қазақстан тарихы}}

'''Алаш автономиясы''' ([[Алаш автономиясы|Alaş avtonomïyası]]) (1917—1920) — 20 ғ. басында қазіргі [[Қазақстан Республикасы]] жерін мекендеген [[Қазақтар|қазақ]]-[[Қырғыздар|қырғыз]] республикалық мемлекеті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

Алаш автономиясы — 1917 ж. 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында өткен 2-жалпықазақ съезінде жарияланған қазақ халқының ұлттық-терр. мемлекеттігі. Съезд қазақ автономиясы мәселесі бойынша [[Халел Ғаббасов]]тың баяндамасын талқылап, төмендегідей қаулы қабылдады: “Автономия туралы Халелдің баяндамасын тексеріп, қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Руссия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын ... және бұл бүлікшілік біздің қазақ-қырғыздың басына келуін мүмкін деп ойлап ... съезд бір ауыздан қаулы қылады:
* Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы және Амудария бөліміндегі қазақ уездері, Закаспий облысындағы және Алтай губерниясындағы іргелес болыстардың жері бірыңғай, іргелі — халқы қазақ-қырғыз, халі, тұрмысы, тілі бір болғандықтан өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға;
* Қазақ-қырғыз автономиясының жер үстіндегі түгі-суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын;
... Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады ...

Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлттық Кеңес құрылсын. Мұның аты “[[Алашорда]]” болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырылады. Алашорданың уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қырғыз-қазақ халқының билігін өз қолына алады (“[[Сарыарқа]]” газеті. Семей. 1918, 25 қараша).
Съезд Алаш автономиясының Алашорда аталған (Алаштың ордасы немесе үкіметі) Ұлт кеңесінің құрамын сайлады. Алаш автономиясының үкіметі — Алашорданың төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды. 2-жалпықазақ съезі милиция жасақтарын құру мәселесін жан-жақты талдап, оның Алаш автономиясына кіретін әрбір облыс пен уездегі санын анықтап, оларды соғыс өнеріне үйрету мен қажетті қару және киім-кешекпен қамтамасыз ету жолдарын айқындады. Милицияға қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі Алашорданың ұлттық қорының есебінен алынатын болды. Милицияны құру мақсатын съезд былай деп анықтады: “ ... осы күнде мемл. ішінде бассыздық, талан-тараж, қырылыс-талас болып жатқанын ескеріп, қырғыз-қазақты мұндай бүліншіліктен қорғау үшін ... ешбір тоқтаусыз милиция түзеуге кірісуі тиіс ...” (“Сарыарқа”. 1918, 25 қаңтар, 29).
Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру қажеттігін бір ауыздан қолдады. Алаш автономиясының бастау көздерінде тұрған, 2-жалпықазақ съезінің делегаты Әлімхан Ермеков бұл туралы былай деп тебірене жазды: “... желтоқсанның 12-і күні, түс ауа, сағат 3-те Алаш автономиясы дүниеге келіп, азан шақырылып ат қойылды. Алты алаштың баласының басына Ақ орда тігіліп, Алаш туы көтерілді. Үлкен ауылдарға қоңсы қонып, шашылып жүрген қырғыз-қазақ жұрты өз алдына ауыл болды. (“Сары арқа”, 1918, 22 қаңтар).

Ұлттық-терр. қазақ автоном. мемлекетін құруда съезд делегаттары бірауыздылық танытқанымен, оны (автономияны) ресми түрде жариялау мәселесінде алауыздыққа жол берді. Бұл жағдай мемл. құрылым ретінде жаңадан қалыптаса бастаған автономия үшін қатерлі еді, өйткені автономияны ресми түрде жарияламайынша, оған қазақ халқын, өлкені мекендеген басқа халықтарды сендіру, Алашорда үкіметін мойындату қиын еді. Бүкілқазақтық 2-съезде автономияны жариялау мерзімі жөнінде қызу айтыстар болды. Бұл айтыстардың негізінде қазақ автономиясын жариялауға байланысты өлкені мекендеген қазақ емес халықтардың (ең алдымен орыстардың) пікірін білу және жариялауға тиісті автономияға Түркістан өлкесін мекендеген оңт. қазақтарының қосылу-қосылмау мәселесін нақтылы шешу қажеттігі жатты. Бұл мәселеде бір-біріне қарама-қайшы екі бағыт қалыптасты. Бір бағытты Ә.Бөкейханов басқарды. Оны жақтаушылар съезде өкілдері болмаған Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кідірте тұру қажет деді. Ж.Досмұхамедов бастаған Орал облысы мен Бөкей Ордасының өкілдері автономияны дереу жариялауды қажет деп санады. Дегенмен ұлттық, жалпыхалықтық мүддені жеке бастарының саяси ұпай жинауынан жоғары қойған Ә.Бөкейханов пен Ж.Досмұхамедовтың жақтастары Алаш автономиясын жариялау мерзімі туралы ортақ, ымыралы келісімге келді. Екі жақтың көзқарастарын жақындатуға алғашында бүкіл қазақ жерін Түркістан (“Қоқан”) автономиясының құрамына енуін жақтаған, ал соңынан бұл пікірінен бас тартқан Мұстафа Шоқай оңды рөл атқарды. Съезд қабылдаған ымыралы қаулының негізгі баптары мыналар еді:
# Бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазағын бүкіл Алашқа қосып алады, қосып алса-алмаса да бір айдан кейін халыққа білдіреді...
# Егер бір айдан кейін Алаш баласы (қазақтар - К.Н.) қосылмаса һәм қалған Алашқа иғлан (жария - К.Н.) етілмесе, әркім өз күнін өзі көреді.
# Егер Түркістан қазағы бір айда бізге қосылса, автономияны қашан иғлан ету ықтияры Алашордаға берілсін.
 
2-бүкілқазақ съезі Түркістан өлкесін мекендеген қазақтардың Алаш автономиясына қосылу немесе қосылмау мәселесін талқылау үшін Сырдария облысы қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тапты және оған өз өкілдері ретінде Бақыткерей Құлмановты, Міржақып Дулатовты және Тұрағұл Құнанбаевты жіберуге ұйғарды. Осы мәселеге байланысты Ә.Бөкейханов пен М.Шоқай біріккен мәлімдемеге қол қойды. Мәлімдеме “Қазақ” газетінің 1917 жылғы желтоқсанның 18-індегі 255-і санында жарияланды.

Большевиктер партиясы мен Кеңес үкіметі ұлттық-мемл. құрылыс мәселелерін шешудің негізіне таптық жіктелу принциптерін алса, Алаш көсемдері бұған керісінше ұлттық бірлік, терр. тұтастық принциптерін таңдады. Ә.Бөкейханов 2-жалпықазақ съезінің қазақтың автономиялы ұлттық-терр. мемлекетін құру туралы шешіміне саяси баға бере келіп кейінірек (1919 жылғы 11-і ақпан) былай деп мәлімдеді: “съездің бұл шешімдері қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына жол бермеу мүдделерінен туындады ... Сол кезде Россияда орын алған жағдайда қазақтардың жариялаған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес тұрды”. Азамат соғысы жылдарында большевиктер басқарған Кеңес үкіметіне қарсы күресте Алашорда үкіметі жеңіліс тапты. Нәтижесінде жеңіске жеткен Кеңес үкіметі Алаш автономиясын және оның үкіметі Алашорданы тарих сахнасынан күштеп кетірді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>

== Атауы ==
''Алаш автономиясы'' аталуы негізі болған ''алаш'' сөзінің мағынасы — дәлме-дәл [[қазақтар|қазақ]], [[Қазақстан]]. Тағы да «Алты алаш заманы» деп [[Қазақ хандығы]]на нақ [[үш жүз]]ден тыс [[Қырғыздар|қырғыз]], [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]], [[Құрамалар|құрама]] елдері кіргенін көрсетеді.

== Көрнекті мүшелер ==
{{main|Алаш қозғалысының мүшелері}}
* [[Жақып Ақбаев|Ақбаев Жақып]]
* [[Садық Аюкеұлы Аманжолов|Аманжолов Садық]],
* [[Омар Алмасов]]
* [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы Ахмет]],
* [[Молданияз Бекімов|Бекімов Молданияз]],
* [[Ахмет Бірімжанов|Бірімжанов Ахмет]],
* [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Бөкейхан Әлихан Нұрмұхамедұлы]]
* [[Мұқыш Боштаев|Боштаев Мұқыш]]
* [[Жанша Досмұхамедов|Досмұхамедов Жаһанша]],
* [[Халел Досмұхамедов|Досмұхамедов Халел]],
* [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ермеков Әлімхан]],
* [[Нүсіпбек Жақыпбаев|Жақыпбаев Нүсіпбек]],
* [[Жанайдаров Сейілбек Мейрамұлы]],
* [[Жұмабаев Мағжан]] Бекенұлы,
* [[Ережеп Итбаев|Итбаев Ережеп]]
* [[Сейдәзім Қадырбаев|Қадырбаев Сейдәзім]]
* [[Иса Қашқынбаев|Қашқынбаев Иса]]
* [[Аспандияр Кенжин|Кенжин Аспандияр]]
* [[Базарбай Мәметов|Мәметов Базарбай]],
* [[Елдес Омарұлы Тиесов|Омаров Елдес]]
* [[Биахмет Сәрсенов|Сарсенов Биахмет]]
* [[Сатылған Сабатаев|Сабатаев Сатылған]],
* [[Белек Солтонкелди уулу Солтоноев|Солтоноев Белек]],
* [[Уәлитхан Танашев|Танашев Уәлитхан]],
* [[Елдес Омарұлы Тиесов|Тиесов Елдес Омарұлы]],
* [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]],
* [[Айдархан Тұрлыбаев|Тұрлыбаев Айдархан]],
* [[Телжан Шонанов]],
* [[Шоқай Мұстафа]],
* [[Халел Ғаббасов]],
* [[Бақтыкерей Құлманов]],
* [[Отыншы Әлжанов]].

== Алаш автономиясының құрылуы ==
[[File:Алаш автономиясы.jpg|thumb|400px|lright|Alt=A]]
1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында [[Орынбор]]да екінші жалпы қазақ съезі өтті. Съезде Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағасы болып [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейхан]] сайланды. Осы съезде Алаш автономиясы жарияланды. Ә.Бөкейхан бастаған топ Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кейінге қалдыра тұруды қажет деп тапты. Ал [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедұлы]] бастаған топ автономияны дереу жариялау керек деп санады. Соңында екі жақ ортақ келісімге келді. Нәтижесінде Түркістан қазағын қосып алып, автономия жариялауға 1 ай мерзім берілді. Бір ай ішінде қосылу ісі жүрмесе де автономия жарияланатын болып шешілді. Осы үшін 1918 жылы 5 қаңтарда шақырылған [[Сырдария съезі]]не «бірігу мәселесін қозғау үшін» Б.Құлманов, [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатұлы]], Т.Құнанбайұлы арнайы жіберілді. Бүл жиында табиғи талас-тартыстан кейін [[Түркістан]]ның оқығандары қосылуға ықылас танытса керек. Әйтсе де көзделген бір айда қосылу жайы сол күйінде өзгеріссіз қалды. [[Түркістан автономиясы]] да амалсыз жұмысын тоқтатты. Қазақ қайраткерлері автономия жариялау үшін қайта жиналған жоқ. II съездің қаулысы күшінде қалып, енді ресми қағаздарда «Алаш автономиясы» деп жазылатын болды. Тіпті осындай мөр табаны да мұрағаттардағы құжаттарда сақталып қалған<ref>Алаштың ардағы:(елтанымдық және тілтанымдық жинақ).Құрастырған Е.Е.Тілешов, Г.П.Әріпбек. Астана:"Руханият", 2010ж - 264 бет.ISBN 978-601-80133-1-7</ref>.

== Әкімшілік бөлінісуі ==

== Жұрты ==

== Тарихы ==
1917 жылы желтоқсанның 5 — желтоқсанның 13 [[Орынбор]] қаласында өткізілген [[Екінші жалпықазақ съезі]]нде жарияланған.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Тағы қараңыз ==
* [[Алаш Орда]]
* [[Алаш партиясы]]
* [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан‎]]
* [[Екінші жалпықазақ съезі]]

==Фильмдер==
* [[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[1993]] — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
* [[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://alash-orda.kz/ АЛАШОРДА]
* [http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html Р.К. Нурмагамбетова. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990 жж. XX века.] {{ru icon}}

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Азаматтық соғыс кезіндегі мемлекеттік құрылымдар]]
[[Санат:Алаш автономиясы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихындағы елдер]]

Алаш Орда

2016-12-14T17:57:53Z

А.С.Кизиров: /* Алаш Орда құрылтайы */

'''Алаш Орда''' (1917—1920) — [[Ақпан төңкерісі|Ақпан]] мен [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерістері]] соң [[1917]] ж. [[желтоқсанның 13]] құрылған қазақ-қырғыз Алаш автономиясының үкіметі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>
[[Сурет:Alash-orda.jpg|300px|thumb|right|Солдан оңға қарай: [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]], [[Міржақып Дулатұлы]]]].

[[Сурет:Alashorda-musheleri.jpg|thumb|right|200px]]

== Алаш Орда құрылтайы ==
[[1917]] ж. [[желтоқсанның 5]]—[[желтоқсанның 13|13]] [[Орынбор]]да [[Екінші жалпықазақ съезі]] өткізілді.

Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды. Олардың ішіндегі ең негізгілері: қазақ-қырғыз автономиясын жариялау, милиция һәм Ұлт кеңесі (Үкімет) құру мәселелері болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Құрылтай делегаттары [[Уақытша үкімет]] құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген [[анархия]] (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін, «уақытша Ұлт Кеңесі» түріндегі берік билік құру, оған «Алаш Орда» деген атау беру (төрағасы [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейхан]], Ұлт Кеңесі құрамына 25 адам кірді), сондай-ақ милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Алаш астанасы — [[Семей]] (кейін ''Алаш-қала'' атауын алды) қаласы еді.

Бұл туралы кейіннен Ә. Бөкейхан ([[1919]] ж. [[ақпанның 11]]) былай деп мәлімдейді: «съездің бұл шешімі қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына (яғни қазақтар үшін жат-таптық жіктелу) жол бермеу мүдделерінен туындады…».
Үкімет төрағалығына үш қайраткер — Бөкейхан, Құлманов және Тұрлыбаев ұсынылды. Көп дауыс алған Бөкейхан төраға болып сайланды. А. азамат соғысы жылдарында Кеңес құрылысына жау күштер жағында болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен Кеңес өкіметі Алаш партиясы мен А. үкіметін таратты. Кеңес өкіметі Алаш пен А-ны Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда алдау мен арбау әдісін де, қару жұмсап, күштеу жолын да қолданды. Кезінде (1919, 1920 ж.) Кеңес өкіметі Алаш қозғалысына белсене қатысқандардың барлығына кешірім жасағанына қарамастан, олар түгелге дерлік сталиншіл әкімшіл-әміршіл жүйенің құрбандарына айналды.
Сол кезде Ресейде орын алған жағдайда қазақтардың жарияланған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес тұрды.

Өздерінің қолға алған шараларын іске асыру жолында Алашорда үкіметіне Кеңестерге қарсы жақпен бірігуге тура келді. Өйткені Кеңес үкіметі кеңестік негіздегі автономияларды ғана қолдап, көтермелесе, ал ақтардың Алаш автономиясына көзқарасы басқаша болды. Соңғыларының қолдауына сүйене отырып, қазақ халқы, дәлірек айтқанда Ә.Бөкейхан бастаған зиялылар тобы белгілі бір деңгейде дербестікке жетуге болады деп санады. Бұл жолдағы күрес оқиғалары төмендегідей өрбіді.

== Сыртқы істері ==
[[File:Flag of the Alash Autonomy.svg|right|300px]]
Алаш Орданың ақтармен бұл бағыттағы алғашқы байланысы, 1918 жылы 8-ақпанда большевиктер тұтқындаған Сібір облыстық Думасының орнына құрылған Уақытша Сібір үкіметімен болды.
Алаш Орда жетекшілері атаман [[Дутов]]пен, [[Самар]]дағы [[Құрылтай жиналысы]] мүшелері Комитетімен ([[Комуч]]), [[Омбы]]дағы [[Уақытша Сібір үкіметі]]мен де байланыс жасады. Басталып кеткен азамат соғысы Алаш Орданың ұстанар бағытында айқындауды қажет етті. Сөйтіп, қазақ аутономиясы өлкеде әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне қарсы күреске шығып, ақтарға қосылуға мәжбүр болды.

Уақытша Сібір үкіметі бастан-ақ қазақтарға ұлыдержавалық пиғыл танытты. Олар Алаш қайраткерлерінің ел ішіндегі беделін өздерінің мақсаттарын жүзеге асыруға мәселен, қажет кездерде әскер күшін жасақтау, соғыстың бүкіл салмағын халық мойнына арту т.б. жағдайларға пайдалануды көздеді. Бұл үкімет Алашорданың белгілі бір үкімет органы ретінде дербес, белсенді әрекет жасауына келісе қоймады. Архив деректері, Сібір үкіметінің мүддесін жүзеге асырушы эмиссарларға Алашорданың батыл қарсылық білдіріп отырғанын көрсетеді. Мұның соңы қазақ автономиясының өзін ресми тану туралы мәлімдемесін, Сібір үкіметінің «нағыз сепаратизмнің белгісі» деп айыптауымен аяқталды.

Бұдан кейін Алашорда Бүкілресейлік биліктен үміткер тағы бір үкімет — Самарадағы құрылтай жиналысы мүшелері комитеті (Комучпен) қарым-қатынаста болды. 1918 жылы 8 маусымда өмірге келген негізінен эсерлер басқарған бұл үкімет, демократиялық принциптерге беріктігін бірден-ақ байқатты. Бұл олардың Алашордаға көзқарасынан-ақ байқалады. Тамыз айында Комуч құрылып жатқан басқа үкіметтердің қатарында Алаш Орданы да мойындайтындығын мәлімдеді. Комитет құрамына — Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, Ж. және Х. Досмұхамедовтер, А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. кірді. Бірақ бұл табыс та ұзаққа бармады.

Оппозициялық күштерді біріктіру мақсатында Комуч ұйымдастыруымен 1918 жылдың 8-23 қыркүйегінде Уфа кеңесі өтеді. Кеңеске жоғарыда аталған қайраткерлер қатынасты. Бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. Бөкейхан өздерінің сепаратизмнен аулақ екендігін, демократиялық-федеративтік Ресеймен біртұтас екендігін айтты.

Кеңес жүріп жатқан кезде 11-қыркүйекте Ә. Бөкейханның төрағалығымен Х. және Ж. Досмұхамедовтер, М. Тынышбаев, У. Танашев, Ә. Ермеков, А. Бірімжанов қатысқан Алашорданың төтенше мәжілісі өтеді. Онда қазақ автономиясын Алашорданың бір өзі басқаратыны, ал бұрынырақта (18-мамырда) батыс Қазақстандағы саяси жағдайға байланысты уақытша құрылған Ойыл уәлаяты таратылатыны шешілді. Оның онына жол қатынасы нашарлығымен соғыс жағдайы себебінен Алашорданың батыс бөлімшесі құрылды. Бұл болашақта шақырылатын Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы қарсаңында, бірауыздан құрылған автономия бар екенін Кеңеске қатысушыларға көрсету болатын.

23-қыркүйектегі Кеңестің соңғы күнінде Уақытша Бүкілресейлік үкімет — Директория жарияланды. Бірақ бұл Директория өзі жойылардан аз ғана бұрын 4-қарашада шыққан бұйрығымен, бөлінбейтін Ресейді қалпына келтіру үшін барлық облыстық үкіметтермен бірге Алашорданың орталық үкіметін таратып, оның облыстық, уездік ұйымдарын ғана қалдырды. Орнына мәдени-тұрмыстық мүдделерді басқаратын Бас Уәкілдік қызметін енгізді.

Бас Уәкілдік мәселесі 18-қарашада Омбыдағы төңкеріс нәтижесінде өзін «Жоғары Билеуші» деп жариялаған адмирал Колчак кезінде қаралды. «Николайдың заманы мен тәртібі келген уақытта да» қазақ зиялылары көздеген мақсатынан таймады.

Колчак үкіметі Бас уәкілдің міндеті туралы Ережені талқылап, оған керекті материал жинау үшін қазақ даласына өз өкілдерін жіберді. 2-мамырда Семейге келген Ішкі Істер Министрлігінің өкілі Г. Малахов, аталған мекеменің Алашорда тағдыры туралы жоспарын бір топ қазақ интеллигенттеріне таныстырады.

1919 жылы 6-мамырда А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, Р. Мәрсеков, А. Қозбағаров, С. Дүйсембинов, Х. Ғаббасов өлкені басқару туралы жаңа Ережеге өз көзқарастарын білдіріп, Ішкі Істер министрлігінің «Бұратаналар» бөліміне Семейден хат жолдайды. Онда ұлттық-территориялық автономия құру туралы шешім қабылдаған ІІ жалпықазақ сьезі, 1917 жылдың өн бойында өткен облыстық сьездердің қорытындысы болғанын, сол съезд шешіміне қарай қажетті жағдайларда әрекет жасағандарын (Ресей мемлекетін қалпына келтіру үшін Кеңес үкіметіне қарсы ортақ күреске қосылғандарын) сондықтан да қазіргі ауыр жағдайда Ресей мемлекетін қалпына келтіруге кедергі келтірмес үшін ұлттық мүддені қоя тұрып, Уақытша Бүкілресейлік Өкіметтің 1918 жылғы 4-қарашадағы бұйрығына көніп отырғандарын, бірақ бұл жарлықтағы қазақ өлкесін басқаратын арнайы органның құрылуы туралы ереженің кешігуі, қазақ халқын алаңдатып тұрғаны айтылды.

Одан әрі хатта, бұл мәселені шешуді жолсапарға өз өкілдерін жіберу арқылы емес, Омбыдағы үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері пікіріне жүгіну жолымен шешу дұрыс болатыны ескертілді. Сондай-ақ, хат иелері қазақ халқын басқару туралы Малахов әкелген жоспар-жобаға байланысты өздерінің мынадай ұсыныстарын да көрсетті:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
:1) Бас уәкілдік туралы. Алаш автономиясын құрайтын қазақ облыстарын басқаратын Бас уәкілдік жекелеген бір министрлік өкілдігі болмауы керек, ол қазақ халқын ұлттық басқару органы болуы тиіс. Сондықтан Бас уәкілдік Ішкі Істер министріне тәуелсіз болып, тек Министрлер Кеңесіне ғана бағынуы керек. Сонымен қатар Бас уәкілдіктің жанында жолдастарымен (орынбасар) қоса, Кеңес құрылуы тиіс.

:2) Жергілікті жерлердегі басқару туралы. Бұл басқару ұлттық принципке негізделіп, облыстық әкімшілік және милиция басқармасы қазақ ұлттық басқару органына бағынсын. Ол үшін облыс-уез, болыстарда тікелей Бас уәкілдікке бағынатын ерекше органдар құрылуы қажет. Біздегі земство түрінде ойлайтын, өзін-өзі басқару органдарына келсек, қазіргі облыстық, уездік земстволар (барлық ұлтқа ортақ) сол күйінде қалып, ал болыстық земстволар қазақ, орыс халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің өзара айырмашылығы жер мен көктей болғандықтан, қазақтардікі орыс халқынан бөлек болғаны жөн. Болыстардағы әкімшілік органы земство мекемелеріне қосылып, оның міндеті земствоның бір мүшесіне жүктелсін.

:3) Жекелеген мәселелер туралы. Діни істермен айналысатын жоғары инстанция — Бас уәкілдік жанындағы Кеңес болып, ол діни лауазымдары бар адамдармен толықтырылып отырса. Орыс бодандығындағы қазақтардың, шекаралас шет мемлекеттермен байланысы туралы істеріне қазақ ұлттық басқармасынан да адам қатыстырылуы қажет деп санаймыз.
</blockquote>

Колчактың қазақ даласын басқаратын Бас уәкілдік тағайындау туралы жаңа Ережені жаңғыртқан әрекеті алайда жүзеге асқан жоқ. Мұның себебі, бір жағынан күннен-күнге жеңіліске ұшырап жатқан Ақ Армиядағы сәтсіздіктер болса, екінші жағынан ұлттық қозғалыстарға жауыға қарайтын орыс үкіметтеріне тән қасиетті бойына сіңірген Колчак билігінің өзінен болды.

Алашорда сонымен бірге Кеңес үкіметімен байланыс жасауға тырысты. [[Халел Досмұхамедов|Халел]] және [[Жанша Досмұхамедов]]тер [[Ленин]], [[Сталин]]мен, сондай-ақ [[Халел Ғаббасов]] ұлт ісі жөніндегі халық комиссары Сталинмен келіссөз жүргізді. Мұның нәтижесі — аутономияның мәдени мұқтажына орталықтың көмегі, бүкілқазақтық құрылтайды шақыру, өлкеде азаматтық бітімге келу туралы уәделер болды.

Алаш қайраткерлеріне Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің 1919 жылғы 4 сәуірдегі және 1920 жылғы 15 сәуірдегі шешімімен амнистия жарияланса да, Кеңес үкіметі күшіне мінгеннен кейін, олардың өткенін ешуақытта ұмыта да, кешіре де алған жоқ. Түрлі әдіспен бүркеленген қудалау ақыры, Алаш зиялыларын жаппай қырғынға ұшыратты. Бұл зобалаңнан аман қалған саусақпен санарлық зиялы қазақ, өмірлерінің соңына дейін Мемлекеттік Қауіпсіздік Комиеті назарынан тыс қалмады. Ал атылғандардың үрім-бұтақтары да соңғыларының кебін киді.

Бұдан кейінгі Қазақстанның саяси тарихы бәрімізге белгілі. Алдымен 1920 жылы құрылған Қазақ Кеңестік Автономиялық социалистік республикасы, кейіннен 1936 жылы Қазақ Кеңестік Социалистік республикасы болған тұсында қазақтар отаршылдық қамытынан қол үзген жоқ. Қазақ халқы өз тілін, дінін, әдет-ғұрпын, саяси санасын жоғалту алдында тұрды. Өз тілінен жеріген ұрпақ пайда болды, мәңгүрттік пайда болды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Алаш Орда қайраткерлерінің тізімі ==
{{main|Алаш Орда қайраткерлерінің тізімі}}

== Алашорда туралы фильмдер ==
*[[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
*:Жанр: [[Деректі фильм]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|«Қазақтелефильм»]]
*[[1993]] — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
*:Жанр: Деректі фильм Өндіріс: [[Қазақтелефильм|«Қазақтелефильм»]]
*[[1994]] — [[Алаш туралы сөз (фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
*:Жанр: Деректі фильм Өндіріс: [[Қазақтелефильм|«Қазақтелефильм»]]
*[[2009]] — [[«Алашорда» (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ. Умаров]]
*:Жанр: Деректі фильм Өндіріс: [[Қазақфильм|«Қазақфильм»]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://abai.kz/content/enes-sarai-batys-alashordashylary-separatistik-bagyt-ystangan-zhok Әнес Сарай: «Батыс Алашордашылары сепаратистік бағыт ұстанған жоқ»]
* [http://abai.kz/content/erzhyman-smaiyl-alash-ideyasy-zhene-esep-partiyasy Алаш идеясы және «ЕСЕП» партиясы. Ержұман Смайыл]
* [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»]
* [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_december_independence_alashorda/2246310.html Жапондардың өз елін өркендету мұраты Алашорда идеяларына ұқсас еді]
* [http://abai.kz/content/alashorda-azattyktyn-altyn-k-ni Алашорда – Азаттықтың алтын күні]
* [http://abai.kz/content/erbol-tileshov-alashtyn-zholy Ербол Тілеш. «Алаштың» жолы]
* [http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html Р.К. Нурмагамбетова. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990-е жж. XX века.] {{ru icon}}

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]

Арман Тілектесұлы Бердалин

2016-12-11T04:18:28Z

А.С.Кизиров:

{{Жазушы
|Есімі = Арман Тілектесұлы Бердалин
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 10.12.1983
|Туған жері = қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], [[Айсары]] ауылы
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы = Айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы.
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты = Айтыс
|Жанры =
|Шығармалардың тілі =
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Арман Тілектесұлы Бердалин''' ([[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, [[Айсары]] ауылында туды) — айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы. Ұлты — [[Қазақтар|қазақ]], діні — [[ислам]].

==Өмірбаяны==
Арман Тілектесұлы Бердалин [[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], [[Айсары]] ауылында туды. [[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал]] атындағы өнер колледжін, Ш. Уәлиханов атындағы [[Көкшетау мемлекеттік университеті]]нің саясаттану факультетін бітірген ([[2004 жыл|2004]]). [[Красный Яр (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красный Яр]] кентіндегі Мәдениет үйінің директоры ([[2007 жыл|2007]]). 1992 жылы өткен «Әнші балапан» конкурсының жеңімпазы. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың 150-жылдығына ([[1995 жыл|1995]]), [[Қарасай батыр]]дың 400 жылдығына ([[1998 жыл|1998]]), [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]тың 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]]), [[Мағжан Жұмабай|Мағжан Жұмабаев]]тың 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]], 2-ші орын), Сейтен Сауытбаевтың 95-жылдығына (Гран-при), [[Көкен Шәкеев]]тің 80 жылдығына (Гран-при, [[2004 жыл|2004]]), [[Шығанақ Берсиев]]тың 125-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қостанай облысы]]ның 70-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қарағанды облысы]]ның 70-жылдығына ([[2007 жыл|2007]]), [[Ақмола облысы]]ның 70-жылдығына ([[2009 жыл|2009]]) арналып өткізілген көптеген өңірлік, республикалық айтыстардың жеңімпазы. [[Махамбет Өтемісұлы]]ның 200 жылдығына арналған «Жас толқын» фестивалінде 1-орын алды. [[Ресей]]дегі [[Қазақстан]] жылына (Мәскеу, [[2004 жыл|2004]]) арналып өткізілген халықаралық ақындар айтысына қатысқан<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>.

[[2001 жыл]]дан бастап «Реквизит» ЖШС «Бұқпа» газетінің тілшісі. [[2002 жыл]]дан бастап «Камирас» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] «Алаш үні» республикалық газетінің тілшісі. [[2006 жыл]]дан бастап «Көкшетау» МС фольклорлық ансамблінің жетекшісі. [[2007 жыл]]дан бері [[Көкшетау]] қаласының мәдениет пен тілдерді дамыту бөлімінің «Көкше» МС директоры. С. Сауытбековтың 95-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас жүлдегері (СҚО) ([[2003 жыл|2003]]); К. Шәкеевтың 80-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас лауреаты ([[2004 жыл|2004]]), сондай-ақ [[Қарағанды облысы]]ндағы, [[Атырау]], [[Ақтөбе]], [[Павлодар]] және т.б. қалалардағы республикалық жас ақындар сайыстарының бірнеше мәрте лауреаты. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Гүлденген мемлекет». Хоббиі — [[бильярд]] ойыны, [[кітап]] оқу, [[өлең]] жазу<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>.

==Еңбектері==
* «'''Айсары'''» кітабы ([[2004 жыл|2004]]).
* «'''Қазақ пен арақ'''» кітабы ([[2008 жыл|2008]]).

==Отбасысы==
* Әкесі — '''Бердалин Тілектес Ибраһимұлы''' — зейнеткер, түрлі жұмыстарды атқарған.
* Анасы — '''Бердалина Гаухар Ахмерқызы''' — зейнеткер, түрлі жұмыстарды атқарған.
* Жұбайы — '''Бердалина Алуа Жамбылқызы''' ([[1984 жыл]]ы туған), «Арқа ажары» газетінің тілшісі.
* Үлкен ұлы — '''Тілектес Темірұлан Арманұлы''' ([[2004 жыл]]ы туған).
* Кіші ұлы — '''Тілектес Марғұлан Арманұлы''' ([[2007 жыл]]ы туған).
* Қызы — '''Тілектесова Мөлдір Арманқызы''' ([[2009 жыл]]ы туған).

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Екінші жалпықазақ съезі

2016-12-10T09:47:30Z

А.С.Кизиров:

'''Екінші жалпықазақ съезі''' — [[1917 жыл]]ы [[5 желтоқсан|5]]-[[13 желтоқсан]] аралығында [[Орынбор]] қаласында [[20 ғасыр|XX ғасыр]] басындағы қазақ қайраткерлері [[Алаш Орда]] үкіметін жариялаған съез.

Бұл съез [[Ресей]]де [[Қазан төңкерісі]] болып, большевиктер билікке келгеннен кейінгі тарихи алмағайып кезеңде ұйымдастырылды. Съез шақыру жөніндегі комиссия мүшелері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан |Ә.Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатұлы]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е.Омарұлы]], [[Сағындық Досжанов|С.Досжанов]] оны ұйымдастыруда айрықша белсенділік танытты<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref>. Төрағасы — [[Құлманов Бақтыкерей|Б.Құлманов]].

==Мәселелер==
Құрылтайға қазақ сахарасының әр аймақтарынан, Самарқан облысы мен Алтай губерниясындағы қазақтардың атынан — 58 делегат, әр түрлі қазақ ұйымдарының атынан — 8 делегат және арнайы шақырумен — 15 адам қатысып, барлық жиын-терісі 81 делегат келген. Құрылтайдыдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды:
# [[Сібір автономиясы]];
# [[Түркістан автономиясы]] және Оңтүстік-шығыс Одағы туралы;
# Қазақ-қырғыз автономиясы;
# Милиция туралы;
# Ұлт кеңесі;
# Ұлт қазынасы;
# Мүфтилік мәселесі;
# Халық соты;
# Ауылды басқару және
# азық-түлік мәселесі.

==Баяндамадар==
Алғашқы баяндаманы Ә. Бөкейхан жасап, ол жөнінде қаулы қабылданады. Қаулыда — қазақ аутономиясы, милиция (жасақ) және Ұлт кеңесі мәселелерін қарауға жеті кісілік комиссия құрылады. Құрылған комиссия атынан [[Халел Ғаббасов]] аутономия, милиция және Ұлт кеңесі туралы баяндама жасайды.

Баяндама бойынша құрылтай бірауыздан қаулы қылады:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
<poem>
…қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Русия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын, әкімшілік жоқ болған соң, халық арасы бұзылып, пышақтасып кететіндігі, бассыздық күшейіп, бүкіл мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен күнге халықтың күйі нашарлауын және бұл бүліншілік біздің қырғыз-қазақтардың басына да келуін мүмкін деп ойлап, бүкіл қазақ-қырғызды билейтін үкімет керектігін ескеріп, съезд бір ауыздан қаулы қылады:
1) Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы, Амудария бөліміндегі, Закаспий облысындағы қазақ уездері және Алтай губерниясындағы іргелес жатқан қазақ болыстарының жері бірыңғай, іргелі халқы қазақ-қырғыз, қаны, тұрмысы, тілі бір болғандықтан, өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға;
2) қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш»<ref>[[Қазақтар]], [[қырғыздар]], [[қарақалпақтар]], [[құрама]] халықтарының біріктірілген атауы. </ref> деп аталсын…
3) Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі -— суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын…
5) Қазақ-қырғыз арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бүкіл мекемеде санына қарай орын алады…
6) Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен уақытша Ұлт кеңесі құрылып, мұның аты «Алаш орда» болсын. Алаш ордасының ағзасы (мүшесі) 25 болып, 10 орын қазақ-қырғыз арасындағы орыс және басқа халықтарға қалдырды.
Алаш орданың уақытша орны — Семей қаласы.
Алаш орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алады…
</poem>
</blockquote>

Құрылтай делегаттары [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген [[анархия]] (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады.

Қазақ-қырғыз автономиясын жариялау мерзімі туралы қызу пікірталас туып, Ә. Бөкейханов бастаған топ: «ортамызда тұрған басқа халықтармен ақылдасып және милиция құрғанша тоқтата тұрайық» — десе, Досмұхамедовтер бастаған топ «дереу жариялансын!» дейді. Артынан екі жақ ымыраға келіп, біраз шартпен автономияны жариялау [[Алаш Орда]] үкіметіне жүктеледі.

Ұйымдастыру кадеті тарапынан өр уезден, әр облыстық қазақ кадеттерінен келетін екі өкілден бөлек 30-ға жуық кісіге арнайы шақыру қағаздары жіберіліп, «Сарыарқа», «Ұран», «Бірлік туы», «Тіршілік» газеттері мен әртүрлі ұйымдардан бір-бір өкілден шақырылды. Съезге [[Орал]], [[Торғай]], [[Ақмола]], [[Семей]], [[Сырдария]], [[Жетісу]], [[Самарқан]] облыстарынан және [[Бөкей Ордасы]]нан барлығы 200-ден астам өкіл қатысты. Осының ішінде сиезге Б.Құлманов, Ж.Досмұхамедұлы. Ғ.Қараш, Х.Досмұхамедұлы, [[Шоқай Мұстафа|М.Шоқай]] т.б. белгілі тұлғалар арнайы шақырылды. Съездің төралқасына Б.Құлманов (төраға), [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә.Бөкейхан]], Х.Досмұхамедұлы, Ә.Кенесарин, Ғ.Қараш сайланды. Съездің күн тәртібіне [[Сібір]], [[Түркістан]] автономиясы һәм оңтүстік-шығыс одақ туралы, Қазақ [[автономия]]сы, милиция, Ұлт Кеңесі, оқу мәселесі, ұлт қазынасы, мүфтилік мәселесі, халық соты, ауылдық басқару, азық-түлік, т.б. мәселелер енгізіліп, маңызы зор шешімдер қабылданды.

Съез әр аймақтан келген өкілдердің өз елдерінде болып жатқан оқиғалар жайлы ақпарат берулерінен басталды. Одан соң Құрылтай жиналысына сайлау жөнінде айтылды. Съез жұмысына Башқұртстаннан Ахмет Зәки Уәлиди бастаған бірнеше қонақтар тілектестіктерін білдіріп, құттықтаулар айтты. Съез Қазақ автономиясы мен милиция туралы Х.Ғаббасов жасаған баяндаманы тыңдап, осы мәселе бойынша «Алаш Орда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз билігін өз қолына алады» деген қаулы шығарды. М.Дулатов оқу мәселесі туралы арнайы баяндама жасап, комиссия құруды ұсынды. Съездегі ең басты мәселе автономия мәселесі жөнінде Ғ.Ғаббасовпен бірге Түркістан автономиясы жөнінде М.Шоқай сөз сөйледі. Осы негізгі мәселеге байланысты съез аса маңызды тарихи қаулы қабылдады. Онда: «Қазақ-қырғыз автономиясы — «Алаш» деп аталсын», «Алаш автономиясының жері, үстіндегі түгі, суы, астындағы кені — «Алаш» мүлкі болсын», «Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлт Кеңесін құруға, мұның аты «Алашорда» болсын. Алашорданың ағзасы - 25 болып, он орын қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға қалдырылды. [[Алаш Орда]]ның уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қазақ-қырғыз халқының билігін өз қолына алды» деген тарихи шешімдер болды. Бұдан соң Алаш автономиясын жариялау мәселесі көтерілді. Ол бойынша делегаттардың пікірінде келіспеушілік байқалды. Ресми жариялауды жақтаушылар: Х.Досмұхамедұлы, Ж.Досмұхамедұлы, А.Кенжин, У.Танашев, Ғ.Қараш, С.Досжанұлы және т.б. барлығы — 33 адам; ресми жариялауды тоқтата тұралық деушілер: Ә.Бөкейхан, М.Дулатов, А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров, О.Алмасов, Х.Ғаббасов және т.б. барлығы — 42 адам, қалыс қалғандар — А.Шегіров, М.Шоқай, Ә.Кенесарин болды. Нәтижесінде, «ресми жариялауды съез атынан сайланған қазақ-қырғыз ісін басқарушы 15 кісіге тапсыралық. Олар біздің Уақытша үкіметіміз (Алаш Орда) болсын» деген тоқтамға келді. Съез [[Сырдария облысы]] қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тауып, өз араларынан Б.Құлманов, Т.Құнанбаев, М.Дулатовты өкілдер ретінде жіберу туралы шешім қабылдады.

==Нәтижесі==
Қазақ зиялылары Алаш автономиясын аяғынан тік тұрғызу үшін және большевиктермен күресу мақсатында ұлттық әскер құру және кеңестерге қарсы әр түрлі саяси күштермен одақтасу ісіне үлкен мән берді. Съез бұл мәселені жан-жақты талқылап, қазақ милициясының әр облыс, уезд орталықтарындағы саны, оларға әскер ғылымын үйрету және қажетті заттармен (қару-жарақ, қаржы, көлік және т.б.) қамтамасыз ету тәртібін анықтап, «26 500 адам тіркелген халықтық милиция құрылуы қажет» деген қаулы қабылдады. Бұл идеяны Алашорда үкіметінің мүшесі Ж.Ақпаев ұсынды. Әскер құру ісіне қажетті қаражатты 6 облыстың қазақтары есебінен алатын болды. Алашорда үкіметі Ұлт кеңесіне мүшелер сайланған соң (қосымшаны қараңыз), Алашорданың төрағасын сайлау мәселесі өткізілді. Оған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]], Б.Құлманов, А.Тұрлыханов түсті. Сайлау қорытындысы бойынша 79 дауыстан 40 дауыс жинаған Ә.Бөкейхан Алашорданың төрағасы болып сайланды. Бұдан соң оқу комиссиясының құрамына А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Е.Омаров, Б.Сәрсенов, Т.Шонанов сайланды. Бұл съез ғасыр басынан бергі ұлт-азаттық қозғалысының ұлы қорытындысы болды. Ол өзінің тарихи маңызы жағынан ұлтымыздың сан ғасырлық өміріндеғі аса маңызды оқиғалардың қатарынан орын алады<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>.

==Тағы қараңыз==
* «[[Алаш партиясы|Алаш]]» партиясы
* [[Алаш Орда]] үкіметі

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Ұлы Моғолдар кезеңінің өнері

2016-12-07T15:55:25Z

А.С.Кизиров: А.С.Кизиров Ұлы моғолдар кезеңінің өнері бетін Ұлы Моғолдар кезеңінің өнері бетіне жылжытты

[[Сурет:Моғолстан.png|right|thumb|Моғолстан]]
'''[[Үндістан]]дағы [[Моғол әулеті|Ұлы Моғолдар әулеті]]''' — [[Дели]]ді басып алған және тонаған жаулап алушы ретінде жоғарыда аталып өткен самарқандтық [[Әмір Темір|әмірші Темірден]] басталады.

Бабыр 1526 жылы Лоди әулетінен шыққан соңғы әкімді жеңіп, Дели мен Аграны жаулап алады. Оның ұлы Хумаюн әкесі жаулап алған Үндістан облыстарын ұстап тұрарлықтай күшті болып шықпайды; бастапқы (1530—1540) [[соғыс]] жетістіктерінен кейін ол Шер-шаһтан жеңіледі де, өз семьясымен [[Парсылар|Парсы еліне]] қашуға мәжбүр болады. Парсы патшасының көмегімен көп жыл өткеннен кейін Дели мен [[Агра]]ны қайыра жаулап алып, Моғолдар әулетінің өкіметін (1555—1566) қалпына келтіреді. Хумаюн кешікпей қайтыс болады да, кезінде парсыларға бірге қашқан ұлы Акбар Үндістандағы Моғолдар әулетінің өкіметін нығайтушыға айналады. Ол билеген жылдарда Үндістан өнері тарихында жаңа кезең басталады, бұл кезең ерте [[ислам]] кезеңіндегіге қарағанда көп жағдайда өзіне тән бірқатар ерекшеліктерге иелік еткен. Акбар өзінің [[әке]]сі мен [[ата]]сы сияқты өнер қамқоршысы ғана болып қойған жоқ, ол сонымен бірге аса зор ұйымдастырушылық қабілеттерімен көзге түскен және бір жақты [[дін]]и фанатик те еместі. Ол өзіне бағынышты [[Индуизм|индуистермен]] де тіл таба білді. Оның тікелей мұрагерлері де осылай жасады, шешелері князьдік Раджпуттар тұқымы ұрпақтарымен некелескендіктен де олардың нағашы жұрты сол үнді елі болды. Олардың сарайлары маңына көптеген үнділік суретшілер жұмысқа орналасты. Сондықтан да моғолдар билеген кезеңге әдетте патшалық, құрған үймен байланысты болатын бір жақты [[мұсылмандық]] артықшылықтар тән еместін. Бұл кезеңдегі қандай да болмасын көркемдік бастамаларға тек үнділік не [[мұсылман]] суретшілері ғана емес, алыс елдерден келген жатжұрттықтар да, солардың ішінде жекелеген европалықтар да қатысып отырған. Бұл [[Дели]]де, [[Агра]] мен Лахорда, сол сияқты Үндістанның басқа да қалаларында көптеген аса ірі сәулет ескерткіштері жасалған жарқын дәуір болды. Бұл кезеңде сонымен бірге «моғол миниатюрасы» деген атқа ие болған миниатюра барынша дамыды. Үнді тарихының шыны саналып, Маурьялар мен Гупттар билеген кезеңмен салыстырылатын бұл кезеңді колониализм дәуірі алдындағы бүкіл Үндістанды қамтитын бір орталыққа бағындырылған [[мемлекет]] құру жөніндегі соңғы әрекет кезеңі деп қарастырған жөн. [[Акбар]] өз мемлекетін көптеген провинцияларға бөлді: [[Кабул]] (қазіргі [[Ауғанстан]]), Лахор (қазіргі Пәкістан, бұл провинцияға Кашмир де кірді), Мультан мен Синд, Дели, Агра, Аудх (Авадх), Аллахабад, Аджмер, Ахмадабад, Бихар, Бенгалия мен Орисса, Кандеш, Берар мен Ахмеднагар. Бүкіл Солтүстік және Орталық Үндістан соның қол астында болды. Өзіне күшпен бағындырылған басқа діндегі халықтарды басқарудың қандай да бір ұтымды формаларын таппай бас идіру мүмкін еместігін Акбар әп дегеннен-ақ түсінді.Ұлы [[Моғол әулеті|Моғолдар әулетінен]] шыққан патша үшін халықты мемлекет басқарудың қандай да болмасын [[Демократия|демократиялық формасына]] қатыстыру мәселесінің мәнісі жоқ еді, сондықтан да Акбар өз сарайына Раджпуттар тұқымынан шыққан [[князь]]дерді тартып, оларға жауапты қызметтерді беріп отырды. Өзінен бұрынғы [[сұлтан]]дардың «дінсіздерден» жан басына көбейтілген салықтар жинауы сияқты алалаушылық шаралардан ол, әрине, мүлде бас тартты. Акбардың діні басқа жұрттармен бірігуге және [[Ынтымақтастық|ынтымақтасуға]] ынталы болғаны соншалық, ол тіпті синкретикалық дін тәрізді бірдеңені енгізуге де әрекеттеніп көрді, бірақ та индуистар мен мұсылмандар қаншалықты мүдделі болғанымен, оның мұнысынан ештеңе де шықпады. Өкінішке орай, осынау уағдагерлік бастамалар сонымен бірге Ұлы Моғолдар әулеті билігінің қалай дегенмен шарықтау шыңы да бола білді. Акбар мұрагерлері Жаһангер (1605) мен Шаһ Жаһан (1628) тұсында бұл әулеттің саяси ықпалы да, мәдени дәрежесі де біршама кеміп кетті, бұл арада сарай маңындағы түрлі қастық-араздасушылық әрекеттер аз роль атқарған жоқ. Ұлы Моғолдар әулетінен шыққан төртінші билеуші Аурангзеб (1628) тұсында исламдық пуританизм қайыра үстемдік алып, индуистерге деген өшпенділік epic алды. Бірақ әскери зорлық күштің кезеңі өткенді, демек Аурангзеб канша күш жұмсағанымен өткенді оралту мұмкін болмай қалды. Ол Ұлы Моғолдардың соңғы әміршісі болып шықты да, [[Әскери қызмет|әскери]] ірі жеңістерге қарамастан мемлекеттің көптеген ұсақ бөлшектерге бөлінуінің куәсы болды. Оның мұрагерлері бұл ұлы әулеттің атын ғана сақтап қалды, ал іс жұзінде олар отарлық өкіметтер мен әредікте біртіндеп бас көтеріп келе жатқан Раджпуттардың тегеурінді тықсыруына ұшырап, бұрынғыдай кең құлаш өктемдік жасау правосынан айрылған солтүстік үнділік [[БИЛЕУШІ|билеушілер]] ғана болатын. Ақыр соңында 1858 жылғы Ұлы көтеріліс [[Британ империясы|британ]] әскерлері күшімен басылғаннан кейін, ең соңғы «Дели патшасы» өз орнын босатып, ағылшындарға беруге мәжбұр болды. Акбардың Үндістан мен оны мекендеген әр түрлі халықтарды біріктіруге деген әрекеті мұсылман [[өнер]]іне үнділік ықпалды күшейтуге әкеп сайды. Ақбар билеген кезеңдегі көптеген құрылыстар олардан бұрынғы дәуірдегі [[ғимарат]]тарға тән қаталдық пен ұстамдылықтан өзгеше, мейлінше жаңаша стиль туындылары болып келеді. Бұл жаңа стиль кей реттерде формалармен ойнағандай мейлінше алуан сырлы түрлі байлығымен, Раджпуттар тұқымынан шыққан билеушілер негіздеген үнділік сарай дәстүрлеріне барынша үндес жұтынған көрік, сән-салтанатымен ерекшеленеді.

==Акбар мавзолейі==
[[Сурет:Акбардың мавзолейі. Сикандра..png|150px|left]]Ұлы Моғолдар дәуіріндегі тамаша құрылыстардың бірі — Аграның солтүстік-батысына қарай сегіз шақырым жердегі Сикандрада орналасқан [[Акбар мавзолейі]] осы стиль үлгісі болып табылады. Бұл мавзолей Акбар әмірімен оның тірі кезінде салына бастайды да, құрылыс жұмысы мұрагер ұлы билік жүргізіп тұрған кезде 1613 жылы аяқталады. Акбар мавзолейінің одан бұрынғы әміршілер мавзолейлерінен ерекшелігі оның буддалық сәулет концепциясына орай жоспарланғандығында,— осы тәрізді болжамдар сан рет айтылды да. Ол ұзынша формалы үлкен баққа орналасқан, зор қақпалар арқылы тартылған жолдар бар; оларға симметриялы орналасқан екі жақтағы дуалда да дәл сондай, бірақ жалған қақпалар жасалған. Ұшы сүйірленіп бітетін, мейлінше жарасымды күмбезбен көмкерілген негізгі ғимарат жебе тәріздес арка кесіп өтетін үш қабаттан тұрады. Үшінші үстіңгі қабаты құрылысты түйіндейтін ашық терраса тәрізді — үсті жабылмаған, алайда бұрыштарында әрқайсысы төрт-төрттен сүйрік бағандармен көтерілген төрт күмбезі бар. Бұл — мавзолейдің негізгі құрылысы. Мәрмәр мозаикадан салынған ішкі албар тас қорғанмен ауланың сыртқы қабырғасынан бөлектенген айналма жолмен қоршалған. Тас қоршаудың әдемілеп ойылған терезелері бар. Осы ішкі аулада кішірек, бірақ сондай көрікті әшекейленген екінші терраса бар, Акбардың ақ мәрмәрден жасалған келісті [[саркофаг]]ы осында тұр. Бірақ, мұның өзі де бар болғаны осынау әміршінің тек [[ескерткіш]]і ғана. Ал оның денесі саркофаг астындағы бұрын келушілерге көрсетілмей келген табытта жатыр. Әшекей, сән-салтаңаты, әсемдігінің кереметтігі жөнінде бұған сәл де болса ұқсаңқырайтын бейіт ескерткіш сирек кездеседі. Асыл металл, ақ және түрлі тұсті мәрмәр бұл құрылысты көздің жауын алар көркемдікке бөлеген.

==Фатхпур-Сикри қаласы==
[[Сурет:Фатхпур-Сикри.png|thumb|150px|Бир-Бал раджаның сарайы Панч-Махал. Фатхпур-Сикру.]]Сикандраға жақын жерде, Аграның солтүстік-батысына қарай шамамен отыз шақырым қашықтықта Акбар әмірімен салынған және оның резиденциясы болған Фатхпур-Сикри қаласы бар. Алайда, кейініректе ғана байқалған түрлі себептер салдарынан ол әміршінің ұзақ мерзімдік мекені болып қала алмаған. Қазіргі кезде бұл өзінше тек рухтар қаласы сияқты, онда тұрғындардың жоқтығы мен ғимараттардың жер бетінде кездеспейтін ғаламат әсемдігі келушілерді таң қалдырады. Сірә, Акбарда бұл қиял-ғажайып, қаланы тұрғызарда алдын ала жасалынған ешқандай да жүйелі жоспар болмағанға ұқсайды. Оның жекелеген құрылыстары бірінен соң бірі қатарластырып салына берген.
Үлкен Махал-и-Хааз ансамблі (90X130 метр, Агра фортындағы Қызыл сарайдан да үлкен-Фатхпур) Сикри орталығын түзеді. Екі аулаға орналастырылған бұл сәулет ансамбліне басқа да құрылыстар — ресми емес, оңаша кездесуге арналған зал жалғасқан, Диван-и-Хааз деп аталатын көз тартарлық тақ залы да бар, ол орта тұста биік бағанаға орналасқан, орталық бағаннан тарайтын отыз екі тіреуіш ұстап тұр. Акбар әмірімен өзінің сүйікті үш әйеліне арналып салынған көлемі шағынырақ павильондар да тамаша құрылыстар болып табылады. Бүкіл Үндістандағы көрікті құрылыстардың бірі саналатын Фатхпур-Сикридтегі соборлық мешіт те мейлінше әсем комплекс. Ауласынъщ көлемі 181X158 метр. Мешіттің үш күмбезі бар. Аулада екі мавзолей — ақ мәрмәрдан жасалған Селим Чишти шейхтің және Ислам ханының мавзолейлері тұр. Ауланың оңтүстік жағында өз алдына дербес айбынды да керемет келісті құрылыс саналатын «Әсемдік қақпасы» (43X20 метр) орнатылған.

==Хумаюн мавзолейі==
Моғолдардың ертеректегі кезеңіне жататын Делидегі сәулет ескерткіштері ішінен бұл жерде тек Хумаюн мавзолейін атап кетейік. Мұның іргелік қабатын есепке алмағанда ені 47 метр, ол парсы үлгісін қайталаған делініп жүр: әкесінің мавзолейін салуға Акбар шетелдік шеберлерді қатыстырған екен. Жоспар бойынша шаршы үлгілі болып келетін, ұшар басында күмбезі бар орталық бөлігінің бұрыштарына сегіз қырлы төрт қосалқы үй флигель жалғастыра салынған. Негізгі құрылыс жан-жағынан біршамада көрініп тұратын бірнеше қатарлы жебе тәрізді ұялары бар ашық террасаға ұқсайды. Мавзолей ойластыра жоспарланған баққа кіргізіп тұр. Мавзолей материалы — қызыл құмтас пен мәрмәр, сондықтан да бұл құрылыс түрлі түстер жарасымы жөнінен де Ұлы Моғолдар дәуіріне тән болып шыққан. Акбардың билік құрған кезеңімен байланысты үнділік күшті ықпалда болған еркін сәулет үлгісінен кейін Шаһ Жаһан тұсында исламдық сәулет формалары айқын белең алып дами бастады.

==Тәж Махал==
[[Сурет:Тәж-Маһал. Агра. XVII ғ..png|200px|left]]Ал мұның өзі сол кездегі Үңдістандағы ең үлкен мешіт — Делидегі Джами-Мазджидте көрініс тапқан Моғолдардың өзіндік мемлекеттік стилін жасауының бастамасы еді. Бұл стильдің қалыптасуына Декандағы, Гуджарат пен Бенгалиядағы сәулет өнері күшті ықпал жасады. Бүгінде Үндістан сәулетінің аса үздік ескерткіші болып саналатын, Шаһ Жаһан өзінің сүйікті жары Мумтаз-Маһал құрметіне салдырған Аградағы [[Тәж Махал|Тәж-Маһал]] — озық ойдың үлгісіндей өзінше бір оқшау тұрған әсем ескерткіш. Бұл мавзолей парсы үлгілері жоспарымен жүргізілсе де және аңыздарда айтылатындай парсы сәулетшісінің жобасы бойынша салынса да, оның таңғажайып көрінісі Үндістандағы сәулеттік өнер ескерткіштеріне ортақ фантастикалық-ирреальдық сипатта өзінің керемет жарасымын тапқан. Бұл тек қана үнділік ескерткіштерге тән сәулеттік өнер үлгісі болып табылады. Тәж-Маһал үлкен парк ортасына орналасқан, қай жағынан қарасаңыз да, өзінің мұнараларға ұқсас күмбездерімен ескерткіш көз жауын алып мен мұндалап тұрады. Әдебиеттерде ағылшындар өздерінің Үндістандағы отаршылдық билігі кезінде көптеген тамаша сәулет туындыларын бұзып, материалдарын өз құрылыстарында пайдалануды ойластырғаны әңгімеленеді.

==Ағылшындардың үлесi==
Бұл жоспарлар дер шағында қабылданылмай қалды, алайда ол жайлы айта кетуіміз керек. Өйткені, кейбір ерте буддалық құрылыстардың шын мәнісінде ағылшындар қолымен талқандалғаны, сонан соң жекелеген жұрнақтары лондондық музейлерге тасылып әкетілгені бізге жақсы мәлім. Мәселен, Бхархуттағы символикалық [[күмбез]] тағдыры осындай. Амараватидегі символикалық күмбездің де бедерлі әшекейлерінің тұтастай ірі бөлшектері Лондонға апарылған болатын.
Моғолдар кезеңіндегі сәулеттік ғимараттар үшін бірден-бір құрылыс материалы ақ мәрмәр араластырылған қызыл құмтас болды. Мәселен, Дели мен Аградағы сарайлар, форттар негізінен сол қызыл құмтастан салынған (Делидегі Қызыл форттың аты да содан алынған). Қуатты да айбынды бұл құрылыстар шын мәнісінде өзінің күзет, қорғаныс қызметімен бірге Ұлы Моғолдар әулетінің құдіретін де бейнелеуге арналған. Әлі күнге дейін сақталып отырған қамалдардың біразы елдің батыс бөлігінде орналасқан. Олар маратхалардың ұлы көсемі Шиваджи заманынан бері тұр. Біз бұл кезеңнен көптеген аса үздік сәулет ескерткіштерін, мәселен, Амритсардағы әйгілі сикхтар храмын (ол Алтын храм деп аталады), көптеген көне храмдардың жаңартылған түрлерін, сол сияқты осы кездерге жататын Мадураидағы Сундарешвара храмын кездестіреміз. Аурангзеб билеген кезде Моғолдардың мемлекеттік стилінің құлдырауы байқалады, бұл билеуші мемлекет бірлігін сақтауға қаншалық тырысып баққанмен, дәл соның кезінің өзінде-ақ жергілікті стильдер, ең алдымен Деканда, сол сияқты Солтүстік Үндістанның ең шығыс және ең батыс аудандарында пайда бола бастайды. Бұл жерлерде ағылшын отаршылдық үстемдігі басталғанға дейін саяси және мәдени бірлікті қалпына келтіруге енді қайтып ешқандай да әрекет жасалып көрген емес. Бұл ретте ағылшындар әрқашан да өз еңбектерін атап көрсетуге тырысып бағады, солардың арқасында ғана Үндістанның бірігуі, үнді әкімдерінің арасындағы партикуляризмді, бытыраңқылықты, ғасырларға созылған алауыздықты, әр түрлі дінді ұстаушылар арасындағы өшпенділікті және үнді қоғамындағы ішкі өзара теңсіздікті жеңу мүмкін болғанын айтысады. Алайда, 1947 жылы ағылшындар кеткеннен кейін ғана баршаға мәлім болған деректер бұған керісінше жағдайды дәлелдейді. Ағылшындар бұл кемшіліктердің әрқайсысын да жоймағаны былай тұрсын, қайта оларды, не елемеуге тырысып келді, немесе өздерінің империалистік мүдделері үшін оларға тіпті дем беріп, қолдап отырды, оның үстіне осы бір бай елді тонау арқылы экономикалық қосымша қиындықтар тудыруға тікелей себепші де болды, мұның өзін бұдан бұрынғы бастан кешкен материалды шығындардын ешқандайымен де салыстыруға болмайтын еді. Осы арқылы олар жас ұлттық мемлекетке ғаламат қиындықтарды мұра етіп қалдырды. Үңдістанның мәдениеті мен өнерінің тарихы бұл елдің бір кезде соншалықты бай болғанын көрсетеді. Ағылшыңдар Үндістанды ең кедей елдердің біріне айналдырып, оның қыруар халқын аштықта күн кешуге мәжбүр етті, сол арқылы көне үнді мәдениетінің дамуын біршама тежеп тастады. Ал ағылшын зерттеушілері Үндістанның көне мәдениетін қайтадан ашуға ғылыми тұрғыдан қаншалықты көп күш жұмсағанымен, бұл олардың жіберген қателіктерін бәрібір ақтай алмайды. Үнді өнерінің отарлау кезеңінде біржола құлдырап, азаттық алған ұлттық даму жолына түскен казіргі шағында қайта туған салаларының бірі Моғолдар дәуірінде өзінің ең шырқау дәрежесіне жеткен кескіндеме болып табылады. Кескіндеме үнді мәдениеті даму тарихындағы ең бір жарқын тарау болып қана қалмайды, ол сонымен бірге осы заманғы өнердегі көне үнді дәстүрлерімен байланыстыруға көптеген мүмкіндіктер ашып береді.

==Тағыда сол уақыттың өнері туралы==
[[Сурет:Жолбарысқа мінген Дурга..png|thumb|500px|Жолбарысқа мінген Дурга.Манускриттен миниатюра. Гуджарат. XV ғасыр Бомбей, Принц Уэльскийдің музей]]Үнді сәулеті мен пластикасының ұлы дәуірлері жаңарған дүниенің пластикалық және сәулеттік творчествосына қандай да болмасын дем берерліктей көрнекі бір ықпал жасай алмай отырған жағдайында, Моғолдар дәуіріндегі кескіндеме (әрине, сол сияқты кескіндеменің Раджастхан мен Пахари облыстарындағы т.б. үнділік мектептері де), сөз жоқ, осы заманғы үнді кескіндемесінің мейлінше гүлдене дамуында зор роль атқарды. Қазірде елді әлеуметтік-экономикалық жағынан қайта құру және оны [[Индустриализация|индустриалдық]]-техникалық дамыту талабына мүдделі көптеген үнділік суреткерлер ұлттық кескіндеменің ғажайып нәзіктік, халықтық [[дәстүр]]лерінің бай мүмкіндіктерін творчестволықпен пайдалануда. Сол арқылы және жаңа халықаралық байланыстар арқылы мүмкін болып отырған европалық өнердің де әсерін қабылдай отырып, соның өзінде өзіндік «үнділік түртүсін» жоғалтпаған осы заманғы өнер жасалуда. Үнділік кескіндеменің қайнар көздері туралы жоғарыда айттық. Аджанта қабырғаларында сақталған жұрнақтар, Декандағы (Бадами және басқалары), сол сияқты Кинчипурамдағы (Кайласанатхи храмы), Танджурдағы, Андхра-Прадештегі Лапакши храмы мен Виджаянагардағы храмдық бейнелер қалдықтары бізге храмдық кескіндеме үлгілерін жеткізді. Сонымен бізден тым алыс замандарда да үнді кескіндемесі болғаны және тым қолайсыз [[Тропиктер|тропикалық]] [[ауа райы]] мен басқа да бүлдіргіш күштер салдарынан ғана оның даму тарихы туралы жеткілікті мағлұмат аларлықтай дәрежеде толық сақталмағаны мәлім болып отыр. Біз Палдар кезеңіндегі буддалық кітап безендіру ісі мен Батыс Үндістандағы джайндық қолжазбалар безенісі туралы да айтып өттік. Үнді кескіндемесінің ең жоғары даму дәрежесі Моғолдар кезеңіне саяды. Бұл өнердің гүлдене өркендеуі Акбар кезінде басталған еді және ол күндердің аса үлгілі көптеген туындылары біздерге де жетіп отыр. Әкесі Хумаюн сияқты Акбар да сурет салушылар ретінде, ұстаздар ретінде де [[Парсылар|парсы]] суретшілерін шақыртатын сарайлық мемлекеттік көркемөнер мектептері бірден-бір өнер орындары ғана болмағаны қазіргі кезде барынша айқындалып отыр. Мұны сол кездегі Солтүстік Үндістан мен Деканның жер бедерін бейнелеген кескіндеме үлгілерінің жаңадан табылған олжалары растай түсуде. Үнді кескіндемесінің осы дәуірдегі даму тарихы көптеген талас тудыруда, өйткені жаңадан табылған туындылар ылғи да жаңа деректер беріп, құбылыстардың күтпеген тосын өзара байланыстарын көрсетіп беруде, сол арқылы бұрынғы [[мағлұмат]]тарды өзгерте түсуде. Үнді кескіндемесі мейлінше гүлденген бұл дәуірдің түпкілікті бағасы енді-енді ғана анықтала түсіп келеді. Алайда даусыз материалдар қазірдің өзінде жинақталды. Үнді миниатюрасының датасы қойылған көптеген туындылары бар. Солар арқылы басқа да туындылардың мерзімін анықтауға болады, ал мұның өзі бұл өнердің біршама дұрыс хронологиялық және аймақтық-жағрапиялық сипаттамасын жасауға мүмкіндік береді. Сол сияқты Моғолдардың мемлекеттік мектебі мен Декан мектептерінде, Раджастхан мен Пахари мектептерінде өз туындыларын мүсіндеген көптеген суретшілер есімдері белгілі (үнді өнері тарихында алғаш рет). Көп жағдайда жекелеген миниатюра қолжазбаларында оның датасы мен салған суретші есімі қатар тұрғандықтан, оларды миниатюраның даму хронологиясына қосуға мүмкіндік бар-ақ. Алайда, Үндістанда тым ертедегі туындыларды дәлмедәл көшіру тәжірибесі қолданылғанды, мұндайда көшірмелерге оның бұрынғы датасы мен әуел бастағы суретшісінің есімі жазылатыны да болатын. Сол себепті де кейініректе жасалған көшірмелерді түпнұсқадан айыру тым қиынға соғады, оның үстіне алуан түрлі көшірме жасалатыны сондықтан да, оларға жазылған мерзімнің дәлдігіне күмәнданбауға болмайтыны және бар. [[Стилистика]]лық, мазмұндық, тіпті, киім тарихы жайындағы алшақтықтар туралыда осыны айтуға болады. Көшірмелер көп реттерде түпнұсқаның көркемдік дәрежесіне тең түсетіні себепті әлгі айтылғандардың өнер сүюшілер үшін ешқандай мәні жок, ал өнер мамандары мен тарихшылары үшін әр жолынан-ақ түрлі проблемалар пайда болып, бұл мәселелер жөніндегі ой-пікірлерде елеулі алшақтықтар туып жатады. Күні бүгінге дейін Моғолдар кезеңіндегі түрлі мектептердің қайсысы бұрын пайда болғандығы, оның басқа мектептерге ықпалы, сол сияқты бұл кезеңдегі миниатюраның шығуы туралы [[айтыс]]тар тоқталған жоқ. Раджастхан миниаютрасы мен оның кейініректегі Пахари кескіндемесі моғол миниатюрасының, демек одан ертеректегі мұсылмандық кітап безендірулері әсерінен туды деген пікір бар. Бірақ, бұл мектептер өз алдына дербес, моғолдық кескіндеме мектептерімен қатар өмір сүруі де, Гуджарат пен Раджастхандағы безендірудің ертеректегі дәстүрлерінен туындауы да және өзінің қуатты ықпалы үшін, демек көне үнділік дәстүрлердің, әрқашан да өмір сүріп келген (бірақ даму тарихы біздерге үлкен үзілістерімен ғана жеткен) үнділік кескіндеменің халықтық мектебінің алдында қарыздар болуы да мүмкін. Бұл ретте біз осындай проблеманың бар екенін ғана атай аламыз. Алайда, бұдан бірнеше жыл бұрын ғана көптеген мамандар бұл теориялардың алғашқысын қолдап келген, ал қазірде Моғолдар кезеңіндегі кескіндеме дамуына көне үнділік мұраның негіз болғандығы жиірек айтылып жүр. Ең болмаған күнде олардың мерзімін анықтауда шешуші роль атқаратын маңызды туындыларды атай кетейік. Алдымен, Гуджараттан табылған, 1127—1288 жылдары жазылғаны көрсетілген, джайндық кескіндеменің басталу кезеңіне жататын джайндық кітаптар безендіруі осындай туындылар. Бұларға Аджанта кескіндеменің басталу кезеңіне жататын джайндық [[кітап]] безендіруі осындай туындылар. Бұларға Аджанта кескіндемесінен елес берерліктей сұлу әйелдер қимылы мен көркін, бет әлпетін бейнелеу тән болып келеді, сонымен бірге халықтық рухтағы безендірулер, мейлінше дөрекі бейнелер, айталық, аса үлкейтілген сүйір мұрынды бет-пішіндер де бар. Бұл безендірулер композициясы көп ретте тым қарапайым, қолжазба текстері бойынша орналастырылған. Бейнелер әдетте сыңар немесе жұп болып келеді, бір тұсті, көбінесе қызыл фонда түрлі-түсті етіп салынады. Мальвадан табылған, 1439 жылмен белгіленген «Кальпасутра» бұл арада кескіндеменің осы түрінің өзінше бір басы бүтін мінсіз үлгісі деп атауға тұрарлық. Кейінгі туындыларда жиі қайталаңылатын бір оғаштау жайды да атай кетейік: бейнеленілген персонаждардың көздері олардың бет нобайы ретінде салынатыны да бар. 1427 жылмен белгіленген және сексен бес миниатюрамен безендірілген «Шаһнаме» [[қолжазба]]сы ең көне мұсылман туындыларының бірінен саналады. Ол Дели [[музей]]інде сақталған. Алайда, бұл, сірә, үнділікке жатпайтын үлгінің көшірмесі ғана, демек көшіріліп алынған ескі датадағы көптеген туыңдылардың Үндістанда кең тараған нұсқаларының бір ғана мысалы болуға тиіс. Оларды мұсылман билеушілері жинастырған болуы мүмкін, сондықтан да оларды үнді өнерінің құрамында қарауға болмайды. Кітап безендірудің бұл нұсқаларын әдетте «сұлтанат кескіндемесі» деген терминмен белгілейді. Олар Ұлы Моғолдар билігі басталар алдындағы кезге жатады. Джайндық безендірудің Солтүстік және Орталық Үндістанның шығыс бөлігінде кең тарағанына Джайпурда табылған «Кальпасутра» (1465) куә бола алады;мұнда да адам пішінін көрсететін көздер бейнеленген, осы белгі аталған қолжазбаны 1439 жылғы «Кальпасутрамгн» байланыстырады. Біз бұл жерде Моғолдар кезеңінен көп бұрын және моғол кескіндемесі басталмас бұрын алғашында Батыс Үндістанда ғана пайда болған безендіру өнерінің Солтүстік Үндістанның орталық бөлегіне де тарағанын айқын көрсететін дәлелдер табамыз. Соңғы кездердегі аса маңызды жаңалықтарға шамамен 1500 жылмен белгіленетін безендірілген қолжазбалар тобы жатады. Олар үнді миниатюрасының даму проблемасы жайлы ұғымға мүлде жаңаша бағыт беріп, Акбар билеген кезеңдегі сарай өнері бәрінен бұрын дүниеге келген дейтін теорияны соққыға ұшыратты. Бұл ретте «Лаур Чанда» деп аталатын халықтық серілік [[роман]]ға жасалған безендірулер ерекше назар аударуға лайық. Оның ең ертедегі түрі 1500 жылға жатады және ол Раджастханда дүниеге келген. Дәл осы тексті көркемдеу 1530-1540 жылдары Аудхада, шамамен 1530 жылы Мальвада жүзеге асырылған. «Лаур Чанданың» бұл кескіндемелеріне Меварада (Раджастхан) «Чаурапанчасикаға» шамамен 1500 жылдары жасалған безендірулер жалғасады. Сарай маңындағы тамаққа талғамшыл адамдарға арналып шамамен 1500—1510 жылдары шығарылған өзінше бір көркемделген аспаздық кітап «Ниамад-наме» Мальвадан табылды. Алайда, мұндағы безендірулер стиліне қарағанда үнділіктерден гөрі ортаазиялықтар қолынан шыққанға ұқсайды. Солай болғанмен де жекелеген детальдар бұларды уақыты жағынан жоғарыда айтылғандармен жақындастыруға мүмкіндік береді, сондықтан да бұл туындыны да Үндістанда дүниеге келді деп санауға болады. «Лаур Чандаға» да, «Чаурапанчасикаға» да жасалған безендірулер таза үнді сипатында және мұсылмандық кескіндеме дәстүрлерімен ортақ ештеңесі де жоқ екені күмәнсыз. Оларға таза үнділік бағыттағы, кейініректе Моғолдар стилінің жалпы сарынына түсіп кеткен облыстар өнерінің сипаттамалары болып келетін пішіндердің нобайлық нәзіктігі, жер бедерін таңдаудағы қарапайымдылық: жітілік, бағандарға орнатылған айшықты күмбезді, мұнаралы сәулет өнері тән. Сезімге құрылған романтикалық роман «Лаур Чанданың» мазмұны да таза үнділік
сарында. Бұл жерде джайндық дәстүрлердің дамуымен сабақтастықты байқауға болады. «Лаур Чанданың» шамамен 1540 жылдары жазылған, Бенарестегі Бхарат Кал Бхаваннан табылған қолжазбаларының бірінде жоғарыда айтылғандай бет пішінді көзбен бейнелейтін типтік форма кездеседі. Бұған дейін кескіндеме Батыс Үндістанда тек таза діни мақсаттарға ғана қызмет етіп келген болса, шамамен осы кездерде діннен басқа мақсаттарда да пайдаланыла бастайды, кеңінен тарап, жалпы үнділік кескіндеме стиліне ықпал жасайды. Мевардан (Раджастхан) табылған, шамамен 1530 жылдарға жататын «Гитаговиндадан» бастап бхакти деп аталатын, біртіндеп кең тарай бастаған нақыл әңгімелерді безендіру ісі кескіндеме арқылы жүзеге асты. Бхактилер үнділік [[реформизм|реформистік]] білімді түсіндіреді және осы кезден бастап үнділік көркемдеу мазмұнында шешуші роль атқарады. Бұл ең алдымен, алғашқы кезде [[Вишну]] құдайдың бір түрі деп есептеліп келген, бірақ біртіндеп өз алдына дербестік алған халықтық құдай бейнелі [[Кришна]] жайлы аңыздарды безендіру болып табылады. Оның өмірінің, негізінен жастық шағының, көптеген кезеңдері сансыз жырға айналды, кескіндемеде бейнеленді. Бақташылар құдайы Кришна қарапайым халықтың арасында өседі, май ұрласады, бақташылар балаларымен бірге ойнайды, көңіл көтеріп, тентектіктер жасайды, сұлу бақташы қыздардың соңына түседі. Қиын-қыстау кезеңдердің бәрінің дәл ортасында оның ғажайып Радхаға деген махаббаты жырланады, бұл халықтық рухта баяндалып, құдайға тән қылықтар халық арасындағы ең қарапайым бақташылар мен шаруалардың қолы жетерліктей бейбіт көрініс ретінде суреттеледі, сол арқылы сүйіспендік қарым-қатынас діни қасиетті, жарқын, романтикалық құбылыс сипатында қабылданады. Соның нәтижесі ретінде ерте буддалық кезеңнен кейін алғаш рет үнді халқының қарапайым өмірі көркемөнерде бейнелене бастады. Бұл суреттерде үнді деревнясының өмірі бүкіл ұсақ-түйегіне дейін көрініс табады. Көркемдік жағынан алғанда жоғарыда аталған Мевардағы «Гитаговинда» адамның табиғатпен жігі ажырамас байланысын көркемдікпен, толық қанды бейнелеуге көшудің басы болып табылады. Жер бедері, элементтері, аңдар пайда бола бастайды. Кейініректе бұл Раджастхан мен Пахаридегі кескіндеме мектептерінің дамуындағы шешуші жағдайға айналады. Толық қанды адам бейнелері мен табиғат көріністері берілгеніне қарамастан бұларда түрлі түсті алғы жүлге мен қарапайым, жадағайазық, қызыл немесе көгілдір өңдегі бір түсті фон арасындағы ескі контрастар принципі сақталған. Датасы қойылған ең ертедегі немесе, дәлірек айтқанда, датасы жағынан моғолдық кескіндеме шығармаларына ең жақыны — Хамза ерліктері туралы роман. Бұл 1400 ірі кескіндермен (көпшілік беттері Венада сақтаулы) көркемделген, Акбар билеген кезде, шамамен 1564—1579 жылдары, аяқталған. Оның көптеген беттері ұнділіктен тыс сарындағы бейнелермен толтырылған. Бірақ көпшілігінде үнділік ықпал анық байқалады.Бейнелеу стиліндегі мұндай әр тұрлілікті Акбар әміршінің сарайындағы тұрлі [[қала]]лар мен [[ел]]дерден, Үндістанның өзінен және басқа да ислам елдерінен жиналған суретшілер тобының өмірлік сипатымен тұсіндіруге болады. Бұған дейін аталып өткен қолжазбаларға қарама-қарсы мұнда [[сарай]] стилі, тек мазмұнында ғана емес, бейнелеудің талғампаз, нәзіктік сипатында да, сондай-ақ жекелеген суретшілердің кескіндеу техникасы мен детальдарды өзінше пайдалану мүмкіндігі тәрізді жеке-дара ерекшеліктері де көрініс тапқан. Осы қолжазбамен Моғолдардың сарайлық өнеріне, Декан мен Раджастхан кескіндемесіне және одан көп кейінгі Пахари кескіндемесіне тән туындылардың өмірге келуі басталады. XIX ғасырда ғана әр түрлі стильдердің алмасуы жекелеген суретшілердің аймақтық мектептері мен мәнерлері ерекшеліктерін токайластырған өнердің бұл түрінің даму процесі біртіндеп барып тоқталады, алайда материалдардың тым көптігі себепті біздің оған тоқталып жатуға мүмкіндігіміз жоқ. Акбар билік құрған дәуірдің алғашқы кезеңіндегі бұл өмірдің түп қазығы — Хамза туралы романның көркемделуі болып табылады. Ол кезде билеуші саясатының негізгі бағытына сәйкес үнді суретшілері мен кескіндемедегі үнді әуені ғана алғы планға шығарылып отырған. Соның өзінде мазмұнның көпке түсінікті болуына және халықтық қайнар-бастауларға байланысты өрбуіне ерекше мән берілген. Акбардың жеке өзі өнердің мұндай бағытын қадағалап отырған және мұның үстіне, біздерге жеткен мәліметтерге қарағанда, көркемдік талғамы жоғары болған екен, әсіресе, шығармалардың көркемдік сапасына зор мән берген. Ол және Моғолдар әулетінен шыққан мұрагерлері өнердің аса білгірінен саналды және өз сарайларына алыс елдерден көптеген суретшілерді алдыртып отырды. Олардың арасында, тым ірі суретшілер болмағанмен, Дели мен Аградағы сарай маңында қызмет еткен европалық суретшілер де болды. Миссионерлер өздерімен бірге [[христиандық]] кескіңдемені де ала келді, елшілер мен саяхатшылар құнды гравюраларды сыйға тартып отырды. Көптеген моғол кескіндемесі туындыларынан оны салушы сарай суретшісінің әлдебір европалық үлгілер көшірмесін жасауға немесе оның жекелеген детальдарын өз [[композиция]]сына кіріктіруге тапсырма алғанын оңай байқауға болады. Жаһангердің әйгілі альбомындағы суреттердің жасалуын зерттеп көргенде, [[Альбрехт Дюрер]] мен оның шәкірттері [[гравюра]]лары мен байланысы бар бейнелер кездесетіні анықталды. Әрине, өзінің мазмұны мен бейнелеу тәсілінің болашағы үшін көшіріп алынған үлгілер ішінде көркемдік дәрежесі төменіректері де болған, бұл көшірмелерде Моғолдардың сарай өнері шетел миссйонерлері арқылы әкелінген үлгілерден алған періштелер, сайтандар және христиандық өмірге жататын тұтас көріністер бар. Бұлардың бәрі де ең алдымен Акбар өзі қолдаған діни синкретикалық мағлұматтарға сай келеді, бірақ олар билеушінің үміт еткең мұратына қарамастан өнерде де, саясатта да табыс әкелмегені мәлім.

Моғолдардың ерте кезеңдегі көркем безендірулеріне үнді [[эпос]]тары «Махабхарата» мен «Рамаянаға», көне үнді ертегілерінің «Панчатантра» және «Хитопадеша» атты жинақтары аудармаларының қолжазбаларына, сол сияқты «Тоты құс туралы кітапқа» жасалған иллюстрациялар, тағы басқалары жатады және безендіру ісіне осы тәсілдер тән болып келеді. Үнді өнері тарихында алғаш рет портреттік кескіндеменің осы кезде үлкен роль атқара бастағаны, оның реалистік бейнелеудің ең жоғары дәрежесіне жеткені аса маңызды. Моғолдар мектебінің, ал әредікте үнді кескіндемесінің басқа да мектептерінің суретшілері шығармаларынан тарихи адамдардың дәуір бейнесін байыта, көрнекті ете түсерлік көптеген портреттерін кездестіреміз. Бұл шығармалардың ұсақ детальдарға дейін мейлінше дәл бейнеленген көркемдік дәрежесінің биктігі таң қалдырады. Осы кездердегі, мәселен, «Бабурнаме», «Ақбар-наме», «Шаһ Жаһан-наме» сияқты [[Өмірбаяндық жанр|өмірбаяндық]] және тарихи шығармаларға жасалған безендірулер ерекще қызықтырады. Декандағы көркемөнер мектептерінде үнділік әсердің күшті екені байқалғанымен, сірә, мұсылмандар тақырыбына көбірек назар аударылған болса керек. Олардың сюжеттері классикалық мұсылман текстері мен үлгілері негізінде көбірек көрініп отырған және оларда парсы және Алғы Шығыс өнерінің тікелей әсері байқалады. Бұған керісінше, Раджастхандағы және одан кейініректегі Пахиридегі үнділік кескіндеме мектептерінде Кришна туралы [[аңыз]]дар мен нақыл әңгімелер-бхактилер тақырыбындағы сюжеттер шешуші роль атқарады. Бұл кездерде бірқатар жаңа текстер мен соларға жасалған кескін-көріністер де дүниеге келеді. Алайда, жыл айларына арнап салынған безендірулер сияқты картиналардың тұтас сериясы немесе жыл мезгілдері мен музыкаға орай айқындалатын, сол арқылы адам мен табиғаттың сезімдік бірлігін және өнердің әр түрлерінің үндестік-жарасымын білдіретін көңіл күйіне байланысты «Рагмалаға» жасалған сериялар да бар. Бұлардың бәрінде де дәстүрлі, сонымен бірге бойына өз заманы белгілерін жинаған, «модерн» ретінде қабылданылатын индуис мәдениетінің айқын сипаттары байқалады. Бұл кезеңмен тұтас, әлденеше рет безендірілген индуистік мазмұндағы текстер қатарында басқалармен бірге Кашевдастың «Расикаприясы» және жыныстық сезім әсерлері мол суреттелетін, ер, әйел кейіпкерлер (найики мен найяки) жайлы [[трактат]]тардан тұратын «Амарушатака», «Расаманджари» өлең жинақтары да бар. Жоғарыда аталған поэма «Гитаговинда» мен «Бхагаватпуранаға» жасалған көріністер Кришна туралы аңызбен, Кришнаға табынудың классикалық текстімен байланысты. Екінші жағынан, көптеген классикалық үнді текстерінің Раджастхандағы моғолдар кескіндемесіне керісінше, мүлдем безендірілмегені таң қалдырады. Тек қана кейініректегі «Шакунтала» мен «Деви-Махатмаяға» жасалған жекелеген кескіндер (XVIII ғасыр) ғана мәлім болып отыр. Миниатюра техникасы бізге сол кездердегі жазбалардан және аяқталмай қалған бейнелерден белгілі. Ең әуелі қызыл бояумен үлбіретіп нобай сұлбасы жасалған, ал түзетулер қара бояумен салынатын болған. Сонан соң сурет нобайы сәл ғана көрінетіндей етіп ақ бояу жабылатын болған, осыдан кейін түрлі түсті бояулармен әрленген. Бұдан соң, әдетте, қызыл бояумен тағы да суреттің жалпы нобайы шығарылған. Гуджарат миниатюрасы үшін табиғи материал — пальма жапырақтары пайдаланылған болса, бірте-бірте қағазға да жол ашылады. Көп ретте ол біріне-бірі желімделіп, тегістелген қағаз беттері — тығыз қатырма (картон) болатын. Қағаздың тәуір сорттары әуелде парсы елінен әкелінетін, біраз уақыттан кейін ол кендірден, [[бамбук]]тан, [[мақта]] мен [[жібек]]тен жасалатын үнді қағазымен алмастырылды. Акбар кезіндегі өнер жайын сипаттау ұшін Аб-уль-Фазль өмірбаянынан үзінді келтірейік: «Енді аса атақты шеберлерді, Бехзадқа лайықты және дүние жүзіне әйгілі европалық суретшілердің тамаша туындыларымен қатар қоюға боларлықтай асқан үлгілі шығармаларды табуға болады. Қазіргі суретшілерден байқалатын детальдар дәлдігі мен барынша жетілгендікті, орындаушылық батылдығын, тағы басқаларын ештеңемен де салыстыруға болмайды. Тіпті жансыз денелердің өзінде өмір бардай көрінеді. Жүзден астам суретші атақты шеберлер қатарына қосылды, ал өнері әбден жетілуге жуықтардың немесе [[Сурет:Өнерррр.png|400px|right]]ортан қол суретшілердің саны тіпті көп. Әсіресе, бұл баға картиналары біз ойлағандағыдан да жоғары болып отырған индустарға қатысты. Бұл шеберлермен теңесетіндер жер үстінде шамалы-ақ болар». Мұсылмандар билеп тұрған елдегі үнді шеберлерінің артықшылықтары туралы мұндай мойындауды мұсылманның аузынан естудің өзі таңданарлықтай. Аса ұлы шеберлердің тек бірнешеуін ғана: Акбар билеген кезеңдегі Басаванды, Дасвантхты, Лалды, Мушкин мен Мукундты; Жаһангер мен Шаһ Жаһан кезіндегі Акв Ризді, Манохарды, Говардханды, Бичитрді, Хашин мен Мұхаммад Надир Самарқандиді ғана атай кетейік. Бұлардың есімдерінің өзі-ақ олар әр ұлттан шыққан суретшілер екенін көрсетеді. Моғолдар жорықтары басталған кезден бері әр түрлі елдерден — [[Ирак]]тан, Парсыдан, Хорасан мен Орта Азиядан шыққан босқындар Үндістаннан баспана тапты. Олардың көпшілігі бұл жерге тіпті XIII ғасырда-ақ келген болар, сірә. Басқаларын Дели мен Аграға Ұлы Моғолдардан шыққан өнерді қолдаушы билеушілер әкелді. Деканда Голконд пен Биджапурдағы, Хайдерабад пен Ахмеднагардағы кескіндеме мектептері зор құрметке ие болды. Әсіресе, Әділша билеген кезеңдегі Виджапур мектебін атап өту қажет. Бұл мектеп портреттік кескіндемелерде жоғары өнерімен, сол сияқты сюжетті композицияларының бай да өзіндік ғаламат әсемдігімен ерекшеленді. Раджастхандағы өнер ордаларынан Мевар мен Марвар, Бунди, Мальва мен Бикане сол сияқты Кисангарх, Котах, Джайпур мен Джайсалмер мектептерін атай кетпекпіз. Пахари аудандары ұшін Басоли мен Джаммудың, Гулер мен Чамбаның, Кулудың, Техри-Гархвальдің, Нурпурдың және бірінші кезекте — бұдан кейініректегі, алайда жұмыстары XIX ғасырда да кездесетін нәзік талғамды Канградағы көркемөнер мектептері әйгілі болды. Географиялық жағынан Раджастхан болып және онымен солтүстіктен, не шығыстан шектесетін Гималай таулары етегіндегі князьдіктер болып екіге бөліну оның көркемөнер мектептерінің де екі топқа бөлінуіне сай келеді. Алғашқысы өз гүлденулерін XVI—XVII және XVIII ғасырларда бастан өткерді де, екінші тобы тек XVII ғасырдың аяғында ғана, сонан соң XVIII және XIX ғасырларда гүлденді. Бұл ретте Үндістанның осы облыстарының саяси дамуы шешуші роль атқарды. Ең алдымен, Ұлы Моғолдар әулеті билеушілерінің бас имейтін қайсар Раджпуттар [[князьдік]]тер тұқымына қысымы, сонан кейін Үңдістанның түкпір-түкпіріне біртіндеп ене бастаған европалық отарлық өкіметтердің тықсыруы салдарынан көркемөнер мектептері ең шалғай аудандарға көшті, одан кейін соңғы паналайтын орынды саяси еркіндігін сақтай алмаса да, өнерге қамқорлық жасау арқылы өз абыройларын қорғап калуға тырысқан, өз алдарына оқшауланып калған шағын [[Гималай]] князьдіктері әкімдерінен тапты. Раджастхан мен Пахари мектептерінен шыққан суретшілерге деген сұраным негізінен билеушілер сарайынан ғана болып отырғаны шындық. Олардың сарайларында тақырыбы, стилі жөнінен миниатюра өнерімен туысып жататын аумақты қабырғалық кескіндеме іздері сақталып қалған. Дегенмен, бұл өнер сонымен бірге өзіндік мәнi бойынша халықтық болып табылады және мазмұнымен халықтың қалың бұқарасы талғамына сай келеді. Кришнаға табыну орталығы бір кезде Матхура болғанымен де, ол әлдеқашан-ақ Орталық Үндістаннан шет жағалауларға, шығыс және батыс аудандарына көшіп, Бенгалия мен Ориссада, сол сияқты Раджастхан мен Гималайдың батыс аудандарында өзінің гүлдену дәрежесіне жеткенді. Солтүстік Үндістанның жекелеген облыстарында, Джаунпурда, Аудха мен Патнада кескіндеменің жергілікті мектептері жұмыс істеді, бұдан ондаған жыл бұрын олар моғолдар билігінің соңғы кезеңінде пайда болды деп ойлайтынбыз. Қазіргі кезде, алайда, одан көп бұрын дүниеге келді деген ұғым бар және кескіндеменің осы бүкіл жаңа кезеңінің тууындағы оның роліне зор маңыз беріледі. Сол сияқты батыстағы сикхтер мемлекеті мен Бенгалия орталығы Муршидабадтың да өз мектептері болды, кескіндеменің жалпы үнділік дамуына шешуші ықпал жасамаса да, олардың жергілікті өнер дамуында өзіндік тарихи және мәдени роль атқарғаны мәлім. Біздің қысқаша шолуымызда аталып өтілгеніндей, кескіндеменің бұл барша мектептерінің ұнді өнері үздіксіз өмір сүріп, дамығандығын дәлелдеу үшін зор маңызы бар. Оларға деген ықылас-ынта Үндістан өмірінің барлық салаларында, соның ішінде мәдениет саласында да ағылшын зорлық-зомбылығына үнді мәдениеті қайраткерлерінің қарсылығына байланысты туған «бенгальдық қайта туу» кезеңінде ең алғаш Үндістанда (кейбір европалық өнер жанашырларын есептемегендері де дәстүр қуушылық пен талғамсыздықтан туған деп айыптайтын бұл қозғалысты XIX ғасырда елдің көрнекті адамдары, солардың ішінде кейбір суретшілер басқарды. Олар өнерде үнділік дәстүрлерге жол салуға тырысты. Олар кескіндеменің жетекші ұлттық мектептерін — Аджанта кескіндемесін, моғолдар мен Раджастхан мектептері кескіндемесін зерттей келіп, өз творчестволарында солардың дәстүрлерін ұстануды негізгі міндет етіп қойды. Рабиндранат Тагор мектебі дүниеге келген Калькутта мен Сантиникетаннан бастап сан алуан жаңа мектептер ашу қызметтерін талмай жүргізген, бірнеше жыл ішінде шәкірттері бүкіл Үндістанға, солтүстіктегі Лахордан батыстағы Бомбей мен оңтүстіктегі Мадрасқа дейін тараған ұлы жазушының немере інісі — бенгал суретшсі Абанидранат Тагор мен Нандалал Бозені ғана атасақ да жеткілікті. Суретшілер ұйтқысы XIX ғасырдың бас кезіндегі ұлы бенгалдық Раммохан Рай еді, кейіннен оны жалғастырушы Рабиндранат Тагор болып, бұл дүние жүзіне мәлім қозғалысқа айналды. Үнді өнерінің даму процесі Хараппа дәуірінен басталып, өздеріне мұра боп қалған, өсу жолының әлеуметтік, діни-мәдени бір беткей зор қиындықтары мен күрделі қайшылықтарын ылғи да жеңуге тура келгеніне, [[мәдениет]] пен [[өнер]] салаларында да ескі отарлық және жаңа отаршылдық ұрандар үздіксіз аяққа оралғы болғанына қарамастан, бес мың жыл бойына тоқтаусыз жүріп келді, бұл күндерде одан әрі жалғасуда. Үндістанның бүгінгі күнгі мәдениетке қосар үлесі өткен кезеңінің ауыр мұрасын сүрінбей саралай білуіне байланысты болмақ. Бұған алдын ала кесіп-пішпей, жаңаша көзқарастар тұрғысынан одан әрі қарай зерттеу мүмкін болып отырған үнді мәдениетінің келелі табыстары сол сияқты Үндістанның осы заманғы өнерінің бейбітшілік пен әлеуметтік-мәдени [[прогресс]] ісіне ұлттық өз дәстүрлеріне сүйене қызмет етуге мүдделі болып отырғаны кепіл бола алады.<ref> Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері.— Алматы: Өнер, 1990. ISBN 5-89840-221-7 </ref>
 

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Моғол империясы]]

2016 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Әзірбайжан

2016-08-15T04:43:50Z

А.С.Кизиров: /* Тағы қараңыз */

{{Олимпиада ойындарындағы Әзірбайжан}}
[[Рио-де-Жанейро]] қаласында 2016 жылы 5 және 21 тамыз аралығында өтетін [[2016 Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысатын [[Әзірбайжан]] құрама командасы туралы ақпарат. Бұл Олимпиада ойындарында 6-ші рет қатысуы болады.

== Сайыс нәтижелері ==
=== [[Сурет:Boxing pictogram.svg|30px]] Бокс ===
{{main|Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс 2016}}
; Ерлер
{|class=wikitable style="font-size:90%"
|-
!rowspan="2"|Жарыс
!rowspan="2"|Спортшылар
! 1-ші раунд
! 2-ші раунд
! Ширек финал
! Жартылай финал
! Финал
|-
!Қарсыласы Нәтежесі
!Қарсыласы Нәтежесі
!Қарсыласы Нәтежесі
!Қарсыласы Нәтежесі
!Қарсыласы Нәтежесі
|-
|rowspan=2 align=left|[[Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс 2016 — 60 кг (ерлер)|60 кг]]
|-
|align=left|[[Альберт Селимов]]<ref>[http://azertag.az/xeber/Azerbaycan_bokschusu_Albert_Selimov_Braziliyada_kechirilecek_Olimpiya_Oyunlarina_vesiqe_qazanib-845766 Azərbaycan boksçusu Albert Səlimov Braziliyada keçiriləcək Olimpiya Oyunlarına vəsiqə qazanıb]. azertag.az, 11.04.2015</ref>
|
|
|
|
|
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Рио-де-Жанейро Олимпиадасына қатысатын Әзірбайжан спортшылары]]
* [[Олимпиада ойындарындағы Әзірбайжан]]
* [[2016 Жазғы Олимпиада ойындарының медальдар санағы]]

== Сыртқы сілтемелер ==
{{reflist}}

__NOTOC__
[[Санат:2016 Жазғы Олимпиада ойындары]]
[[Санат:Олимпиада ойындарындағы Әзірбайжан|2016]]
[[Санат:Олимпиада ойындары]]

Сүлеймание кітапханасы

2016-08-14T17:47:13Z

А.С.Кизиров:

'''Сүлеймание кітапханасы''' [[Ыстамбұл]]дағы [[Сүлеймение мешіті]] медреселерінде [[1927 жыл]]ы құрылған кітапхана. [[I Сүлеймен|Заңшы Сұлтан Сүлеймен]] тарапынан ұйымдастырылған кітапхана кітапханашылықтың негізін қалыптастырды.

Жазба ескерткіштері жағынан дүниедегі ең маңызды кітапханалардың бірі. Республика дәуірінде "Тәуһид-и Тедрисат Қануну" (Оқыту одақтары туралы Заң) мен "Текке ве Зевиелерин Капатылмасына Даир Қанун" (Текке, келья, кесенелердің жабылуы туралы Заң) шығарылуына орай Ыстамбұлдағы жазба ескерткіштер кітапханалары Сүлеймение Жазба ескерткіштер Кітапханасына жиыстырылды. Кітапханада 106 топтамада жинақы түрде 70 000 томға таяу жазба және 120 000 томдай баспа ескерткіші сақтаулы. Бұлардың 12 000 том кітабы түрікше; 50 000 томы арабша; 3 680 томы болса парсыша.

ЮНЕСКО тарапынан ұйымдастырылып "Әлемдік ескерткіштер" қатарына кірген әрі түркиялық 3 құжаттың бірі [[Ибн Сина]]ның қолжазбалары да бұл кітапханада сақтаулы.

== Топтамалар ==
Сүлеймение жазба ескерткіштері кітапханасындағы топтамалардың маңыздылары Ayasofya, Bağdadlı Vehbi, Carullah, Damat İbrahim, Esad Efendi, Fatih, Hacı Mahmud, Hamidiye, Kılıç Ali, Laleli, Reisülküttap, Süleymaniye, Şehid Ali және Yeni Cami. 

Кітапханада келесідей топтамалар да сақтаулы:
* Abdulgani Ağa koleksiyonu
* Ahmet Anlatan koleksiyonu
* Ali Galip Bey koleksiyonu
* Ali Nihat Tarlan koleksiyonu
* Amcazade Hüseyin Paşa koleksiyonu
* Antalya Tekelioğlu koleksiyonu
* Arslan Kaynardağ koleksiyonu
* Ashab-I Hayır Vakfı koleksiyonu
* Aşir Efendi koleksiyonu
* Ayasofya koleksiyonu
* Bağdatlı Vehbi Efendi koleksiyonu
* Basma Bağışlar koleksiyonu
* Carullah Efendi koleksiyonu
* Celal Ökten koleksiyonu
* Çelebi Abdullah Efendi koleksiyonu
* Çorlulu Ali Paşa koleksiyonu
* Damat İbrahim Paşa koleksiyonu
* Darü'l-Mesnevi koleksiyonu
* Denizli koleksiyonu
* Dosyalar koleksiyonu
* Dr. Ali Sevil Akay koleksiyonu
* Dr. Feyzullah Paşa koleksiyonu
* Düğümlü Baba koleksiyonu
* Efgani Şeyhi Ali Haydar koleksiyonu
* Ekrem Karadeniz koleksiyonu
* Elhac Mustafa Efendi koleksiyonu
* Erzincan koleksiyonu
* Esad Efendi koleksiyonu
* Esmihan Sultan koleksiyonu
* F. Sezai Türkmen koleksiyonu
* Fatih koleksiyonu
* Galata Mevl. Divan Edb. Mzs. koleksiyonu
* Gelibolulu Tahir Ağa koleksiyonu
* Giresun koleksiyonu
* Gülnuş Valide Sultan koleksiyonu
* H. Şemsi-Fatih Güneren koleksiyonu
* Hacı Ali Saib Efendi koleksiyonu
* Hacı Beşir Ağa koleksiyonu
* Hacı Beşir Ağa (Eyüp) koleksiyonu
* Hacı Mahmut Efendi koleksiyonu
* Hacı Reşit Bey koleksiyonu
* Hafız Ahmet Paşa koleksiyonu
* Hafid Efendi koleksiyonu
* Hafid Efendi İlavesi koleksiyonu
* Halet Efendi koleksiyonu
* Halet Efendi İlavesi koleksiyonu
* Hafız İbrahim Gürpınar koleksiyonu
* Hamidiye koleksiyonu
* Hamidiye Murakkâ't koleksiyonu
* Harput koleksiyonu
* Hasan Hayri Abdullah Ef. koleksiyonu
* Hasan Hüsnü Paşa koleksiyonu
* Hasib Efendi koleksiyonu
* Haşim Paşa koleksiyonu
* Hekimoğlu Ali Paşa koleksiyonu
* Hekimoğlu Ali Paşa Cami koleksiyonu
* Hidiv İsmail Paşa koleksiyonu
* Hüseyin Kazım koleksiyonu
* Hüsrev Paşa koleksiyonu
* Hz. Halid (Eyüp Camii) koleksiyonu
* Hz. Nasuhi Dergahı koleksiyonu
* İbrahim Efendi koleksiyonu
* İhsan Mahvi koleksiyonu
* İsmail Öztürk koleksiyonu
* İyd Mehmed Efendi koleksiyonu
* İzmir koleksiyonu
* İzmirli İsmail Hakkı koleksiyonu
* İzmirli Mustafa Efendi koleksiyonu
* K.Çelebi-Zade Hüsamettin koleksiyonu
* Kadı-Zade Burhaneddin koleksiyonu
* Kadı-Zade Mehmed Efendi koleksiyonu
* Kasideci-Zade S. Sırrı koleksiyonu
* Kemal Edip Kürkçüoğlu koleksiyonu
* Kılıç Ali Paşa koleksiyonu
* Lala İsmail koleksiyonu
* Laleli koleksiyonu
* Levhalar koleksiyonu
* M. Arif-M. Murad koleksiyonu
* M. Hilmi-F. Fethi koleksiyonu
* Mahmud Paşa koleksiyonu
* Mehmed Ağa Camii koleksiyonu
* Mehmed Nuri Efendi koleksiyonu
* Mehmed Nusret Giresuni koleksiyonu
* Mehmed Sefayihi koleksiyonu
* Mesih Paşa koleksiyonu
* Mihrişah Sultan koleksiyonu
* Molla Çelebi koleksiyonu
* Muammer Ülker koleksiyonu
* Muğlalı Hoca Mustafa Ef. koleksiyonu
* Murad Buhari Tekkesi koleksiyonu
* Murad Molla koleksiyonu
* Musalla Medresesi koleksiyonu
* Nafiz Paşa koleksiyonu
* Necip Erdem koleksiyonu
* Nureddin Ağa koleksiyonu
* Nuri Arlasez koleksiyonu
* Osman Huldi Öztürkler koleksiyonu
* Ömer Sindal koleksiyonu
* Pertev Paşa (Selimiye) koleksiyonu
* Pertevniyal V. Sultan koleksiyonu
* Rauf Yekta koleksiyonu
* Reisülküttap koleksiyonu
* Reşit Efendi koleksiyonu
* Rüstem Paşa koleksiyonu
* Saadeddin Mübtegi Vakfı koleksiyonu
* Saadettin Serezli-Ümit Erk koleksiyonu
* Saliha Hatun koleksiyonu
* Sami Benli koleksiyonu
* Serez koleksiyonu
* Servili koleksiyonu
* Seyyit Nazif Efendi ( Hekimbaşı ) koleksiyonu
* Sultan Ahmed (1) koleksiyonu
* Süheyl Ünver koleksiyonu
* Süleymaniye koleksiyonu
* Süleymaniye Murakka'at koleksiyonu
* Sütlüce Dergahi Elif Ef. koleksiyonu
* Şazeli Tekkesi koleksiyonu
* Şehit Ali Paşa koleksiyonu
* Şehzade Mehmed koleksiyonu
* Şerif Muhiddin Targan koleksiyonu
* Şeyhülislam Esad Efendi koleksiyonu
* Tahir Ağa Tekkesi koleksiyonu
* Tarık Gökmen koleksiyonu
* Tercüman koleksiyonu
* Tırnovalı koleksiyonu
* Turhan Valide Sultan koleksiyonu
* Uşşaki Tekkesi koleksiyonu
* Vakfı Namalum koleksiyonu
* Yabancı Diller koleksiyonu
* Yahya Tevfik koleksiyonu
* Yazma Bağışlar koleksiyonu
* Yeni Cami koleksiyonu
* Yeni Eserler koleksiyonu
* Yeni Medrese koleksiyonu
* Yozgat koleksiyonu
* Yusuf Ağa koleksiyonu
* Zühtü Bey koleksiyonu

[[Санат:Елдер бойынша кітапханалар]]
[[Санат:Түркия кітапханалары]]

Минангкабау тілі

2016-08-10T20:30:14Z

А.С.Кизиров: Жаңа бетте: {{Тілдер |түсі = австронезия |аты = Минангкабау тілі |өз атауы = Bas...

{{Тілдер
|түсі = австронезия
|аты = Минангкабау тілі
|өз атауы = Baso Minangkabau
|елдер = [[Индонезия]], [[Малайзия]]
|аймақтар = Батыс Суматра (Индонезия), Риау (Индонезия), Негери Симбилан (Малайзия), Ачех (Малайзия)
|ресми тіл = {{Байрақ|Индонезия}}
|реттейтін мекеме = Pusat Bahasa
|сөйлеушілер саны = 6.5 млн адам
|рейтинг =
|күйі = Классикалық
|жойылды =
|санаты = Еуразия тілдері
|классификация =
Аустронез әулеті
:Малай-полинез тармағы
::Батыс ареал
:::Батысзонд аймағы
::::Малай-чам тармағы
:::::Парамалай тобы
|жазу = [[Латын әліпбиі|Латынша]]
|МЕСТ 7.75–97 = мин 453
|ISO1 = —
|ISO2 = min
|ISO3 = min
}}

'''Минангкабау тілі''' ([[Минангкабау тілі|мин]]. ''Baso Minangkabau'') — аустронез тіл әулетіне жататын тіл. Бұл тіл минангкабау халқының ана тілі болып табылады. Бұл тіл [[Индонезия]]ның Батыс Суматра және Риау аймақтарында, ал [[Малайзия]]ның Негери Симбилан және Ачех провинциясында таралған.

[[Малай тілі]]мен грамматикалық ұқсастығы бар болғандықтан, малайлықтар кей кезде бұл тілді малай тілінің бір диалекті деп санайды.

==Дереккөздер==
* ''Tata Bahasa Minangkabau'', Gerard Moussay (original title ''La Langue Minangkabau'', translated from French by Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.
* Зарбалиев Х. М. Язык минангкабау. — М.: Наука, 1987. — 78 с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Sabariah Hj. Md. Rashid, Media Sandra Kasih. «The Minangkabau Terms of Address for Children, Teenagers and Adults: A Sociolinguistic Perspective». — «Jurnal Bahasa Jendela Alam». Kuala Lumpur: Persatuan Bahasa Moden Malaysia, 2006, Jilid/Volume 4, 590—601.

[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]

Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты

2016-08-09T16:00:22Z

А.С.Кизиров:

{{Университет
|Аты = Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
|Қысқартылған аты = ПМПИ
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы = Павлодар педагогикалық институты (ППИ)
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = Мемлекеттік университет
|Басшының лауазымы = Ректор
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = Алтынбек Нухұлы<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=37&Itemid=670&lang=kz Ректорат]</ref>
|Студенттер = 5 175 (2008)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 296 (2008)
|Орналасқан жері = {{Байрақ|Қазақстан}}, [[Павлодар]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы = Бейбітшілік көшесі, 60
|Сайты = [http://www.ppi.kz www.ppi.kz]
|Марапаттары =
}}

'''Павлодар мемлекеттік педагогикалық институт (ПМПИ)''' — [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орын]].

==Тарихы==
Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды.

[[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П.Белоусов, вет.ғ.к., доцент А.Т.Шиянов, фил.ғ.к., доцент А.Г.Митрошкина, т.ғ.к., доцент М.И.Блох.

[[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды.

Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын.

Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3,7,11,18,23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті.

Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты.

ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П.Щербинко, А.М.Даткаев және т.б.).

ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И.И.Гуславский, З.И.Обухова, С.П.Хавкин, А.И.Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды.

Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г.М.Мұқанов, Т.Қ.Шаяхметов, Л.И.Турчинский, М.И.Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И.Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И.Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді.

Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды.

Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды.

Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И.Боранқұлов, аға оқытушы А.Н.Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі.

Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті.

«Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді.

Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды.

Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді.

Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды.

Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді.

Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И.Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А.Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды.

Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю.А.Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М.Горбулинмен, Павлодар ақындары О.Афанасьевпен, В.Семерьяновпен, С.Музалевскиймен, М.Динерштейнмен, композитор В.Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады.

Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р.Н.Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю.А.Адаменко, О.Қ.Жармакин, Г.И.Кирш, Э.Н.Неверова, Е.Е. Солтан, С.М.Хавкин, студенттер Н.Маркин, М.Барац және т.б. көмек қолын созды.

Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И.Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды.

Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Қашыр ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды.

ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды.

Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М.Кассацкая, А.А.Овсянникова, О.Ф.Семенова, Т.И.Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады.

Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С.Я.Улицкий, А.Г.Гайнанов, Ю.А.Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В.П.Харитонов), ал тыңдаушылары - қала мектептерінің ата-аналары.

Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т.Шевченко, М.Лермонтов, П.Васильев, Вс.Иванов, С.Есенин, композитор Л.Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді.

Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды.

Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы - А.В.Михеев, студент Ю.Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды.

Жатақхана төрағалары А.Прокопенко, Д.Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды.

Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды.

Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты.

Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С.Куц, В.А.Бородихин, В.А.Лыткин, И.З.Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды.

Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В.Барганников (коньки), В.Пономарев В., В.Попов В (жеңіл атлетика), Ю.Яковлев, К.Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В.Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты.

Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды.

Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=142:istoriya-vuza&Itemid=667&lang=kz ПМПИ тарихы]</ref>.

==Әнұраны==
Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев

{{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың, Самғап ұшар қыранның аспанысың. Арман қуған елімнің ұл-қыздарын Биіктерге бастайтын асқарысың. Қайырмасы: Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен! Жалындаған жастарға санасың Сен! Мектептердің мектебі — Алтын ұям! Институтым, бәрінен дарасың Сен. Ұлағатты ұстаздар жолбасысың, Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың! Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп, Болашаққа жетелер жолдасысың. Қайырмасы: Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен! Жалындаған жастарға санасың Сен! Мектептердің мектебі — Алтын ұям! Институтым, бәрінен дарасың Сен<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=139:gimn-instituta&Itemid=678&lang=kz Институт әнұраны]</ref>.}}

==Факультеттері==
* Филология факультеті
** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы
** Экономика, құқық және философия кафедрасы
** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы
** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
** Шет тілдері кафедрасы
* Жаратылыстану және математика факультеті
** Жалпы биология кафедрасы
** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы
** География және химия кафедрасы
** Информатика кафедрасы
** Математика және физика кафедрасы
** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Дене тәрбиесі кафедрасы
* Педагогика және спорт факультеті
** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы
** Педагогика кафедрасы
** Психология кафедрасы
** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы
** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [[Павлодар]]
* [[Педагогика]]
* [[Институт]]

Сайлау Байбосын

2016-08-09T15:41:14Z

А.С.Кизиров:

{{Жазушы
|Есімі = Сайлау Байбосын
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 16.03.1958
|Туған жері = [[Әжі|Әжі ауылы]], [[Ерейментау ауданы]], [[Ақмола облысы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}}
|Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
|Мансабы = Жазушы, көсемсөзші, ақын
|Шығармашылық жылдары =
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|Қазақ]]
|Дебюті =
|Марапаттары =
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Commons =
}}

'''Сайлау Байбосын''' ([[16 наурыз]] [[1958 жыл]], [[Әжі|Әжі ауылы]], [[Ақмола облысы]]) — жазушы, көсемсөзші, ақын, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері ([[1998 жыл|1998]]), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, халық әндерінің «Жастар дауысы» атты республикалық байқауының лауреаты ([[1987 жыл|1987]]).

==Өмірбаяны==
Орта мектепті бітірген соң, туған ауылында жылқышы, жүргізуші болып еңбек еткен. Целиноград кооперативтік техникумын аяқтаған соң, біраз жыл сауда саласында қызмет істеген. [[1987 жыл]]дан бастап Ерейментау аудандық мәдениет бөлімінде, [[1997 жыл]]дан бастап Ерейментау қаласындағы [[Үмбетей жырау]] атындағы мәдениет үйінде жас ақындар мектебінің жетекшісі, сондай-ақ, аудандық «Ереймен», «Ерейментау» газеттерінде әдеби қызметкер, редактор, [[2006 жыл]]дан бастап Ерейментаудағы аймақтық «Ереймен елі», «Инфо-Рейтинг» газеттерінің редакторы болып қызмет атқарған. [[Ақмола облысы]] «Арқа ажары» газетінің меншікті тілшісі болған<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, [[2009]]</ref>.

==Шығармалары==
Алғашқы өлеңдері [[1986 жыл]]ы басылды. «Дат» атты өлеңдер жинағы ([[2001 жыл|2001]]), «... деген екен Ерейменде» атты әзіл әңгімелер жинағы ([[2002 жыл|2002]]), «Рух» атты өлеңдер жинағы ([[2007 жыл|2007]]), «Ерейментау» тарихи-танымдық кітабы ([[2007 жыл|2007]]) жарық көрген. «Мысли, афоризмы и шутки знаменитых мужчин» атты кітапты ([[Мәскеу]], «Эксмо» баспасы, [[2005 жыл|2005]]) тәржімалаған.

==Жетістіктері==
[[1998 жыл]]ы [[Қазақстан]] Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағын алған. Республикалық және облыстық деңгейдегі жыр мүшәйраларының, ақындар айтысының жүлдегері.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Ақмола облысы тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]

Сәмеке хан

2016-08-04T17:45:17Z

А.С.Кизиров:

'''Сәмеке хан''' (туған жылы белгісіз — [[1738 жыл]]) — [[Орта жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]] (шамамен [[1719 жыл|1719]]-[[1738 жыл|1738]]). [[Тәуке хан]]ның баласы. [[Ақтабан шұбырынды]] оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы [[Түркістан қаласы]]нда болды.

==Өмірбаяны==
Сәмеке хан [[найман]]дар мен [[қыпшақтар]]дың кейбір руларына және [[арғын]]дардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта [[жоңғарлар]] мен [[Орта Азия]] хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан [[Әбілқайыр хан]]мен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында [[1723 жыл|1723]] және [[1726 жыл]]дары [[Еділ]] бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі [[Ресей]]ге арқа сүйеуге тырысты. [[1731 жыл]]дың [[15 желтоқсан]]ында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды<ref>Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [[Қазақ хандығы]]
* [[Қазақ хандары]]

{{Kazakh Khans}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:1738 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Орта жүз хандары]]

Корея

2016-08-04T16:23:56Z

А.С.Кизиров: /* Тарихы */

{{Бөлінген мемлекеттер
|Қазақша атауы = Корея
|Шынайы атауы = 한국 (hangug)
|Атау септігі_1 = Оңтүстік Корея
|Атау септігі_2 = Солтүстік Корея
|Байрақ_1 = Flag of South Korea.svg|135px|Оңтүстік Корея туы
|Байрақ_2 = Flag of North Korea.svg|135px|Солтүстік Корея туы
|Ұраны =
|Әнұранның аты =
|Аудио =
|lat_dir = N|lat_deg = 38 |lat_min = 8|lat_sec = 27.62
|lon_dir = E|lon_deg =127 |lon_min =11 |lon_sec = 6.26
|region =
|CoordScale =
|Карта_1 = South Korea (orthographic projection).svg
|Карта_2 = North Korea (orthographic projection).svg
| p1 = Оңтүстік Корея
| flag_p1 = Flag of South Korea.svg
| p2 =
| flag_p2 =
| s1 = Солтүстік Корея
| flag_s1 = Flag of North Korea.svg
| s2 =
| flag_s2 =
|Үкімет түрі =
|Құрылды =
|Бөлінген уақыты = 1945 жыл
|Мемлекеттер = {{PRK}}, {{KOR}}
|Тілі = [[Корей тілі|корейше]]

|Мемлекеттік діні = [[буддизм]], [[христиандық]]
|Астанасы = {{PRK}} — [[Пхеньян]] {{KOR}} — [[Сеул]]
|Ірі қалалары = [[Сеул]]

|Лидерлері = {{KOR}} — Пак Кын Хе {{PRK}} — Ким Чен Ын
|Жер аумағы = 219,140
|Жер аумағы бойынша орны =
|Судың үлесі = 2.8
|Этнохороним =
|Жұрты = 74,000,000
|Халық саны бойынша орны =
|Сарап жылы = 2010
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 328.49
|Тығыздық бойынша орны =
|Валютасы = Корей вонасы (₩)
|Интернет үйшігі = {{PRK}} — .kp {{KOR}} — .kr

|ISO = 3166-2:KR/KP
|Телефон коды = {{PRK}} — +850 {{KOR}}— +82
|Уақыт белдеуі = [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTS]]+9, +8.5

|Түсініктемелер =
}}

'''Коре́я''' — Құрамына [[Корей түбегі]] және жанасқан аралдар мен мәдени-тарихи тұрғыдан бірккен мұрасы кіретін географиялық территория.<ref>Корея // БРЭ. Т.15. М., 2010.</ref>. Бұрында бір мемлекет болған. Солтүстігінде [[КХДР]] және [[Ресей]]і бар құрлықты шекара. Ал оңтүстігінде [[Жапония|Жапон аралдары]]

[[1945 жыл]]ы Жапонияның [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та жеңілгенінен кейін, сол кездері Японияның отары болған, Корея шекарасы екі ауқымды әскери жауапкершілікті аймаққа бөлінді:
* {{USSR}}ның бақылауында — 38° паралелінен солтүстікке қарай.
* {{USA}}тың бақылауында — 38° паралелінен оңтүстікке қарай. Осының нәтижесінде [[1948 жыл]]ы осы екі аумақта қос мемлекет орнады:
* солтүстікте — [[Корей Халық Демократиялық Республикасы]]
* оңтүстікте — [[Корея Республикасы]]

Корея шекарасы — 220,8 мың.км². Қос мемлекеттің жалпы халық саны 70 млн. адамнан жоғары, халықтың 99 % [[корейлер]]. Негізінен діни нанымдары — [[буддизм]] және [[христиандық]]

Табиғаты — ''[[Корей түбегі]]'', ''[[Маньчжурия -Корей таулары]]'' қараңыз.

==Тарихы==
Археологиялық зерттеулерге қарағанда Корея жерін [[палеолит]] заманынан бастап адамдар қоныстана бастаған. Б.з.б. 1-мыңжылдықта алғашқы [[мемлекет]]тер құрыла бастады. Олардың ішінде Чосон мемлекеті б.з.б. [[2 ғасыр|2]]-[[1 ғасыр]]ларда аса күшті мемлекетке айналды. Б.з. басында Кочуре (солтүстікте), Пэкче (оңтүстік-батыста), Силла (оңтүстік-шығыста) атты мемлекеттер құрылды. [[4 ғасыр|4]]-[[6 ғасыр]]ларда елге [[будда діні]] тарай бастады. Силла, Пэкче, Кочуре мемлекеттері өзара соғысып отырды. Осыны пайдаланған [[Қытай]]дағы Таң әулеті мемлекеті Кочуре мен Пэкчені басып алды. Бірақ Силла мемлекеті [[676 жыл]]ы қытайларға тойтарыс беріп, [[8 ғасыр]]да Кореяның көпшілік жерлерін біріктірген біртұтас мемлекет құрды. [[9 ғасыр]]да Силла ыдырап, [[935 жыл]]. Коре мемлекетінің (елдің қазіргі еуропаша атауы осы Коре атауынан шыққан) негізін қалаушы Ван Гон елді қайта біріктірді. Жаңа мемлекет қидандардың шабуылына (993, 1010 — 11, 1018 — 19) төтеп беріп, елдің тұтастығын сақтап қалды. Шаруашылық өркендеп, сауда мен қолөнер дамыды, металл ақша пайда болды. [[1231 жыл|1231]]-[[1259 жыл]]дары Коре мемлекеті [[Шыңғыс хан империясы]]ның қол астына өтіп, [[14 ғасыр]]дың орта тұсында ғана тәуелділіктен құтылды. [[1352 жыл|1352]]-[[1362 жыл]]дары Қытай әскерлерінің шабуылын тойтарып, Чосон атауын (ежелгі Чосон мемлекеті құрметіне) қайтып алды. Елорда Кэчен қаласынан [[Сеул|Хансонға (Сеул)]] көшірілді. [[16 ғасыр]]дың аяғында елге [[жапондар]], [[17 ғасыр]]да [[маньчжурлар]] басып кірді. [[корейлер|Корей халқы]] [[1592 жыл|1592]]-[[1598 жыл]]дары жапон басқыншыларынан елді қорғап қалғанымен, маньчжур шапқыншылығына төтеп бере алмады. [[1637 жыл]]ы Корея билеушісі маньчжур әулетіне бағынды. Дегенмен [[17 ғасыр|17]]-[[18 ғасыр]]ларда ел әлеуметтік-эконономикалық жағынан біршама ілгері басты. Ірі [[қала]]лар көбейіп, сауда орталықтары құрылды. [[18 ғасыр]]дың аяқ кезінен бері экономикада нарықтық қатынастар пайда болды. [[19 ғасыр]]дың 2-жартысынан бастап дамыған елдер Кореяға күш көрсете бастады. [[1876 жыл]]ы [[Жапония]] Кореяны тиімсіз Канхва шартына қол қоюға мәжбүр етті. Осындай шарттар [[1882 жыл]]ы [[АҚШ]], [[1893 жыл]]ы [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[1894 жыл]]ы [[Ресей]], [[Франция]] мемлекеттерімен де жасалды. [[1893 жыл|1893]]-[[1894 жыл]]дары елде болған халық толқуларын басуды сылтауратып, Кореяда Қытай мен Жапония әскерлері өздері таласқа түсті де, соның салдарынан жапон-қытай соғысы ([[1894 жыл|1894]]-[[1895 жыл|1895]]) болып өтті. Қытай Кореядан кетуге мәжбүр болды. [[1904 жыл|1904]]-[[1905 жыл]]дардағы болған [[орыс-жапон соғысы]]нан кейін Жапония елге біржолата орнықты, [[1910 жыл]]дан бастап Корея отарға айналды. Чосон мемлекеті жойылды. [[1919 жыл|1919]]-[[1945 жыл]]дары елде жұмысшы-шаруа және оқушы жастардың отаршыларға қарсы ұйымдары құрылды.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та Жапония жеңілгеннен кейін, [[1945 жыл]]ғы [[Ялта конференциясы]] шешімдеріне сәйкес, Корея 38° ендікте екі бөлініп, солтүстік КСРО-ның, оңтүстік — АҚШ-тың бақылауына өтті. Соғыстан кейінгі жылдары КСРО мен АҚШ арасындағы "[[Қырғи Қабақ Соғыс]]қа" байланысты ел жасанды түрде екіге бөлінді. [[1948 жыл]]дың [[15 тамыз]]да [[Сеул]]де ресми түрде [[Корея Республикасы]], ал [[9 қыркүйек]]те [[Пхеньян]]да [[Корей Халық Демократиялық Республикасы]] құрылды.

Екі ел арасында [[1949 жыл]]ы қарулы қақтығыстар
* [[1950 жыл|1950]]-[[1953 жыл]]дары корей соғысы болып өтті. [[1953 жыл]]дың [[27 шілде]]сінде соғыс еш нәтижесіз аяқталып, шекарада ені 4 км созылатын демилитаризацияланған аймақ пайда болды.
* [[1987 жыл]]ға дейін Кореяда әскери төңкерістер ([[1961 жыл|1961]], [[1979 жыл|1979]]) болып, билік басында әскерилер отырды. Дегенмен [[20 ғасыр]]дың 60-80-жылдары елде экономика қарқынды дамып, Корея кеме жасау мен электронды бұйымдар жасаудан жетекші орынға шықты. [[1987 жыл]]ы демократиялық қозғалыстардың қысымымен елде либералдық реформалар жасалды, президент сайлауы өткізілді. [[1988 жыл]]ы Сеулде [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1988|24-інші Олимпиада ойындары]] өтті. [[1998 жыл]]ы тұңғыш рет оппозиция үкімет басына келді.

== Оңтүстік Корея ==
{{main|Корея Республикасы}}
[[Сурет:Flag of South Korea.svg|нобай|Оңтүстік Кореяның мемлекеттік туы]]
Корея Республикасы (корейше 대한민국 [tɛːhanminɡuk̚] тэхан мингук) — Корей түбегінде орналасқан Шығыс Азия мемлекеті. Елдің бейресми, әсіресе, орыс тілді баспасөзде кеңінен қолданылатын атауы — Оңтүстік Корея

Астанасы: [[Сеул]] қ.

Ауданы — 99 617,38 шаршы км.

Халқы: 49 024 737 адам (2007 жылғы санақ бойынша)

Халқы: корейлер ел халқының негізгі көпшілігін құрайды. Кішігірім (100 мың) қытайлар тобы — негізінен Қытайдан, Гонконгтан және Макаодан тікелей келгендер емес, Жапониядан, Малайзиядан, Үндістаннан және Филиппиннен қоныс аударғандар.

Діні: Оңтүстік Кореядағы негізгі дін — дәстүрлі буддизм және қатысты түрде елге жақында енген христиандық.

Тілі: [[корей тілі]].
Ақша бірлігі: корей вонасы.

Мемлекеттік мерекелер: 1 қаңтар – Жаңа жыл, 1 наурыз – Корея тәуелсіздігі үшін қозғалыс күні, 5 мамыр - Оңтүстік Кореядағы балалар күні, 12 қыркүйек - Чхусок , 3 қазан – Оңтүстік Корея мемлекетінің негізі қаланған күн, 25 желтоқсан – Христиандардың «Рождество» мерекесі.

Аумағы: Корея Республикасы Азияның негізгі бөлігінен 1100 километрге шығып тұрған Корей түбегінің оңтүстік бөлігін алады. Батысынан түбек Сары теңізбен, шығысынан – Жапон теңізімен, ал оңтүстігінен Корей бұғазы мен Шығыс Қытай теңізімен шектеледі. Ландшафты негізінен таулы, жазықтар аумақтың тек 30% алады. Жағалаулардың 3000 жуық аралдары бар, олардың дені кішігірім және елсіз. Ең ірі арал - Чеджудо. Климаты муссондық, жазы ыстық және ылғал, қыс қатысты түрде суық және құрғақ.

== Солтүстік корея ==
{{main|КХДР}}
[[Сурет:Flag of North Korea.svg|нобай|Солтүстік Кореяның мемлекеттік туы]]
Корей Халық Демократиялық Республикасы, (КХДР), корейше — Чосон минджуджуый иымин конхвачук — Шығыс Азиядағы Корей түбегінде орналасқан мемлекет. Жер көлемі — 121,2 мың км².

Халқы — 22,5 млн. адам (1999).

Негізгі халқы — корейлер. Бірнеше мың қытайлар да тұрады.

Ресми тілі — корей тілі.

Тұрғындарының көпшілігі будда дінін ұстанады, конфуцийшілдікті, христиан дінін ұстанатындар да бар.

Астанасы — [[Пхеньян]] қ. (2,3 млн.).

Конституция бойынша, КХДР “Чучхе идеясын басшылыққа алған егеменді социалистік мемлекет”.

Елді президент басқарады (1998 жылдан Ким Чен Ир).

Заң шығарушы органы — Жоғары халық жиналысы. Ким Чен Ир, сондай-ақ, елдегі жетекші партия Еңбек партиясының Бас хатшысы және КХДР Қорғаныс к-тінің төрағасы болып табылады. Ұлттық мерекелері: 9 қыркүйек — КХДР-дің құрылған күні, 15 сәуір — Ким Ир Сеннің туған күні (1912 ж., Күн мерекесі), 16 ақпан — Ким Чен Ирдің туған күні. Ақша бірлігі — вон. Ел аумағы әкімш. жағынан 9 провинцияға, 2 орталыққа бағынатын қалаға бөлінген.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Корея тарихы бойынша аяқталмаған мақалалар]]

Даяршы

2016-08-03T20:18:27Z

А.С.Кизиров:

[[Сурет:Annie O'Black 1973.jpg|thumb|Энни О'Блэк. [[1973 жыл]]]]

'''Даяршы''' — қоғамдық тамақтандыру орындарының қызметшісі. Оның қызметі — [[клиент]]терге қызмет көрсету. Даяршының міндеттері өте қарапайым — келген клиенттердің үстеліне келіп, олардан тапсырыс алу, ас мәзірімен таныстыру және мүмкіншілігінше тез уақытта оларды алып келу болып табылады. Бірақ, әр [[мекеме]]нің өзінің сан қырлы заңдары болады: белгілі бір униформаны кию, берілген үлгі бойынша үстелдерді безендіру, қойылған әдет бойынша келген клиенттерге жылы қабақ таныту, олардың тілек-талаптарын орындау және т.б. Даяршы болу үшін арнайы курстарды бітіруге болады. Онда қызмет көрсету ережелерін және үстел әзірлеуді үйретеді. Даяршының қызметіне кіретін мыналар:
* келушілердің тапсырыстарын орындау;
* көрсетілген қызметтер үшін төлем алу;
* келушілер кеткеннен кейін үстелдің үстін жинастыру;
* жаңа клиенттердің үстелін дайындау, безендіру.

Даяршыда ыдыс пен табыс үшін материалдық жауапкершілік артады. Табысты жұмыс істеу үшін даяршыға физикалық төзімділігі, іс-қимылдарының үйлесімі, көзбен көру, есте сақтау жүйесі, зейінді дұрыс бөлісу және арифметикалық мүмкіншіліктері болуы керек.

==АҚШ-тағы даяршылар еңбегі==
Даяршы қызметі (медициналық қызмет көрсету мен білім беру сияқты) қызмет көрсету саласының маңызды бір бөлігі болып табылады және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тағы]] аса дамыған қызметтер қатарына кіреді. Еңбек санақ бюросының [[2008 жыл]]дың [[мамыр]] айына жүргізген мәліметтері бойынша, АҚШ-та 2,2 млн. адам қоғамдық қызмет көрсету жүйесінде қызмет атқаруда. Көптеген даяршылар жұмысқа қабылдаушылардың талаптары бойынша арнайы униформа киеді.

==Қызметтік міндеттері==
[[Сурет:Waitress taking an order.jpg|thumb|Даяршы қызмет көрсетуде]]

Даяршы келесідей қызметтік міндеттерді атқаруы тиіс:
* үстелдерді әзірлеу;
* кір майлықтарды ауыстыру;
* келушілерден тапсырыстар қабылдау, оларға сусындар мен тағамдарды таңдауға көмектесу, тамақтардың дайындалу уақытына қарай оларға бағыт-бағдар беріп отыру;
* тапсырысты орындалу жеріне қарай бармен және аспаз арасында болу;
* үстелге қояр алдында, дайындалған тағамның уақтылы дайындалуы мен жақсы сыртқы бейнесін бақылау;
* тапсырысқа берілген тамақтарды әкелу;
* тапсырыстың жалпы бағасын санап, оны келушіге ұсыну және тапсырыс бойынша барлық есептесуді жүзеге асыру;
* залдағы тазалыққа қарау;
* залды безендіріп, үстелдерді белгілі бір мерекелерге сәйкес әзірлеу;
* ай сайын ыдыстардың барлығын түгендеу.

==Құқықтары==
[[Сурет:Día del trabajador (8683652093).jpg|thumb|Даяршы қыз]]

Даяршының мынадай құқықтары бар:
* басшылықтан материалдық құндылықтарды сақтауға қажетті орынды, өзін арнайы униформамен және барлық қажетті заттармен қамтамасыз етуді талап етуге құқылы;
* мекеменің басшылығына қызмет көрсетуді жақсартуға байланысты ұсыныстар жасауға құқылы;
* келген клиенттен белгілі бір заңға қайшы іс-әрекеттер жасағандығы үшін қаражат талап етуге құқылы;
* оқыс оқиғалар орын алған кезде, өзінің мәртебесі мүмкіндік беретін іс-шаралар қолданып, мәселені шешуге құқылы, және де ол шешімі мекеменің мақсатына қайшы келмеуі тиіс.

==Жауапкершіліктері==
Даяршы төмендегілерге жауапкершіліктері бар:
* уақытында емес немесе шала орындалған қызметі үшін;
* коммерциялық құпия мен мекеменің белгілі бір құпияларын сақтамаған үшін, ережелер мен бұйрықтарды орындамаған үшін;
* қауіпсіздік ережелері мен өртке қарсы қауіпсіздік ережелерін бұзған үшін немесе орындамаған үшін<ref>http://www.rabota.ru</ref>.

==Жұмыс істеу орындары==
* [[мейрамхана]]лар;
* [[кафе]]лер;
* [[кофехана]]лар;
* [[бар]]лар.

==Қосымша ерекшеліктері==
Даяршылар жақсы табыс табады. Шығуға алатын жалақысымен қатар, олар клиенттерден қалған шайпұлдарды да алады. Бірақ бұл ақша оңай жолмен келген емес. Даяршы, көбінесе, түнгі уақытта және тұрақсыз кесте бойынша жұмыс істейді. Даяршылар күні бойы отырмайды, ал әйелдер, оның үстіне, биік өкшемен жүреді. Ұнамсыз клиенттерге қызмет көрсету үшін өте үлкен шыдамдылық қажет. Әсіресе, клиенттер өздерінің жеке ұнатпаған нәрселерін көрсетіп, әділетсіз айыптаса. Осы қызметтің ең ұнамсыз тосын сыйы — келген клиенттердің ретінде ақша төлемей, тезірек кетіп қалған жағдай. Даяршы өзі қызмет көрсететін барлық клиенттерін есте сақтау тиіс, өйткені олар ақшаларын төлемеген жағдайда барлығына даяршы өз қалтасынан шығаруға мәжбүр болады<ref>http://www.ucheba.ru</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қоғам]]

Паранжа

2016-08-03T18:58:09Z

А.С.Кизиров:

{{Ислам мәдениеті}}

[[Сурет:Uzbek paranja.jpg|thumb|200px|left|Өзбек паранжасы]]

'''Паранжа''' ({{lang-ar|فرنجية}}; [[араб тілі]]нен аударғанда "кең тігілген сырт киім" деген мағына білдіреді) — әйелдердің бөтен адамдарға жүзін көрсетпеу үшін жамылатын жамылғы. Жамылғыда қылжаннан тоқылған торлы бет перде — чачван бар. Паранжаның сыртына жапсырып тіккен бітеу жңін артына қайырып іліп қояды. [[Қазақстан]]да [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес өкіметі]] орнағаннан кейін тұрмыс-салтына өзекті өзгерістер енген [[Орталық Азия]] республикаларының әйелдері паранжаны кимей жүрді. Тек КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азияда тұратын әйелдер паранжаны кие бастады.

==Сілтемелер==
* [[Исламдағы киім әдебі]]
* [[Хиджаб]]
* [[Ниқаб]]
* [[Бурқа]]

[[Санат:Киім]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Исламдағы әйел киімі]]

Бурқа

2016-08-03T18:57:55Z

А.С.Кизиров:

{{Ислам мәдениеті}}

[[Сурет:Burqa_IMG_1127.jpg|150px|thumb|left|Бурқа]]

'''Бурқа''' ({{lang-ar|برقع}}) — әйелдің денесін және бетін толығымен жабатын киім үлгісі<ref>[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&word=%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B9&cat_group=1&lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&type_word=0&dspl=0 برقع — AlMaany.com]</ref>.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [[Исламдағы киім әдебі]]
* [[Хиджаб]]
* [[Ниқаб]]
* [[Паранжа]]

[[Санат:Киім]]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Исламдағы әйел киімі]]

Сүлеймение мешіті

2016-07-30T21:29:37Z

А.С.Кизиров: А.С.Кизиров Сулеймание мешіті бетін Сүлеймение мешіті бетіне жылжытты

{{Мешіт
| мешіт атауы =
| шынайы аты =
| суреті = View of Süleymaniye Mosque from the Galata Tower.jpg
| сурет атауы =
| позициялық карта = Түркия
|lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 97|lon_sec =
| карта атауы =
| карта ені =
| мемлекет = [[Түркия]]
| қала = [[Ыстамбұл]]
| статусы =
| ағымы =
| мұсылмандардың діни басқармасы =
| иесі =
| мешіт түрі =
| сәулет стилі =
| жобаның авторы =
| сәулетшісі =
| құрылысшысы =
| құрылыстың бастамашысы =
| құрылыс құны =
| қайырымгері =
| алғашқы деректер =
| құрылысы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды =
| жәдігерлер =
| имамы =
| қазіргі жағдайы =
| жалпы ауданы =
| көлемі =
| ішкі ауданы =
| сыйымдылығы =
| биіктігі =
| күмбездердің саны =
| күмбездің биіктігі =
| күмбездің диаметрі =
| мұнаралар саны =
| мұнаралардың биіктігі =
| материал =
| таравих =
| ифтар және сухур =
| кітапхана =
| мектеп =
| медресе =
| сайты =
| Commons =
| building_name = Süleymaniye Mosque
| infobox_width = 250px
| image = View of Süleymaniye Mosque from the Galata Tower.jpg
| image_size = 250px
| caption = View of the mosque from the Galata Tower
| map_type =
| map_size =
| map_caption =
| location = [[Istanbul]], [[Turkey]]
| geo = {{Coord|41|00|58|N|28|57|50|E|region:TR_type:landmark|display=inline,title}}
| latitude =
| longitude =
| religious_affiliation = [[Islam]]
| status =
| functional_status =
| heritage_designation =
| leadership =
| website =
| architecture = yes
| architect = [[Mimar Sinan]]
| architecture_type = [[Mosque]]
| architecture_style = [[Ottoman architecture]]
| general_contractor =
| facade_direction =
| groundbreaking =
| groundbreaking = 1550
| year_completed = 1558
| height_max = 53 m
| spire_quantity =
| dome_dia_outer =
| dome_dia_inner = 26 m
| minaret_quantity = 4
| minaret_height =72 m
| spire_quantity =
| spire_height =
| materials =
}}

'''Сулеймание мешіті''' – [[Стамбул]]дағы маңыздылығы жағынан екінші ал, көлемі бойынша бірінші мешіт. <ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 </ref>
[[Image:20101213_Suleymaniye_Mosque_Istanbul_inside_vertical_Panorama.jpg|thumb|right|250px|Мешіт іші.]]
Ішіне 5000 адам сыйдырады. Мешіт қаланың Вефа ауданындағы көне бөлігінде орналасқан. Ол Заңшығарушы Сұлтан Сулейманның бұйрығы бойынша салынған. Құрылыс жұмыстары 1550-1557 жылдар аралығында болған. Жоба авторы – Синан. Мұнараның биіктігі – 53 м, диаметрі – 26,5 м, күн сәулесі 136 терезеден түседі. Мешітте төрт мұнара бар. Мешіттің ауласында бейіттер бар және көрші екі мазарда ''Сулейман'' мен оның әйелі ''Роксолана'' жерленген. Кейбір дерек көздерінің айтуы бойынша мешіт [[Алтын Мүйіз]] шығанағына қарай баяу жылжып бара жатыр.

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Ыстамбұл мешіттері]]