Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Алтайы қызыл бөрік

2015-02-06T15:26:44Z

Аэлита Ануарқызы: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Алтайы қызыл бөрік''' - жүні салаланып өскен, қызыл реңкке енген [[Түлкі|түлкі]] терісінен немесе оның пұшпағымен жұрындалып жасалған [[Маусым|маусымдық]] [[Баскиім|баскиім]]. Қызыл түспен аталатындығы бөріктің алтайы қызыл түлкінің терісінен жасалғандығына байланысты.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Бау (жіп)

2015-02-06T15:24:53Z

Аэлита Ануарқызы: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Бау''' - [[киіз үй|киіз үйдің]] сүйегін бір-бірімен ұстастыру, сыртқы әбзелдерін бастырып тұру мақсатында қолданылатын тоқылған жіптер. Уықта екі түрлі: балақ бау, уық бау болады. Өріліп жасалатын балақ, ау [[уық]] алақанының тесігінен өткізіліп, [[кереге|керегеге]] уықты байлау үшін, уықтың ортасынан байланатын уық бау үйге сән беру үшін әрі жиылған уықты буып байлау үшін пайдаланылады. Иық бау, керме, шалма бау - қатарлап шалынып байланған уықтардың қисаймауы, қажамауы, қажалмауын қамтамасыз ететін бірнеше құлаш терме жіптер. Есік жылжып төмен түсе бермеуі үшін шалынып байланатын иық баулар есілген жіп немесе терме бау түрінде жасалады. Кіндік бау - киіз есіктің сырткы жағының ортасынан жоғарырақ тағылатын, есілген немесе термеленген ұзындығы бір жарым құлаш шамасында болатын бау. Бұп бауларды есікті боран, жел соққанда бастыруға пайдаланып, төменгі белдеуден байлайды. Күн ашық күні киіз есікті ғұріп байлауға қолданады. Түндік бау - түндіктің төрт жағынан тағылатын төрт бау. Көбінесе ақ жүннен қыл араластырып есіледі. Осы баулар арқылы түндікті үш жағынан белдеуге байлап, есік жағындағысын қайырып ашып, белдеуге іліп қояды. Ызылып немесе термеленіп жасалатын туырлық бау туырлық бауларының алдыңғы екі бұрышынан және одан төмендеу, туырлықтың орта тұсына таяу жерден, бір шетіне бірден, екі жанына екі баудан тағылады. Үлкен үйлердің туырлығы үлкен болатындықтан, 3-6 немесе одан да көп бау тағылады. Бұл — көтерме туырлықтарға тән. Белден басар, иін жабар туырлықтардың бауы бір шетіне екі-үштен, егер ауыр үлкен туырлық болса, 4-6-дан тағылады. Туырлықтың бұдан басқа екі түрлі бауы болады. Оның бірі - жабық бау, туырлыктың жабық бөлігіне, яғни керегеден жоғарырақ келетін уық иіндерінің тұсындағы айқасатын жеріне тағылатын бау Жабық бау жіңішке жіптен жасалады, туырлық жабықтарын айқастырып байлау да қолданылады. Етек бау-туырлық етегі жел соққан кезде желпілдеп тұрмас үшін етегінің ішкі жағының әр жерінен тағылатын, кереге аяғынан байлап қоятын жіңішке бау.

Ою бастырылып, термеленіп сәнделген үлкен үзіктерге дейін бау тағылады. Үлісеп үзіктерге етек бауының жоғарғы жағынан үш бау - үзік бау тағылады. Термеленіп тоқылып жасалатын тастама бау киіз есіктің ұшынан тағылатын, шаңырақтың күлдіреуіші арасынан тасталып, ағаш есіктің маңдайшасынан өткізіп байланатын киіз есікгі жабатын бау [[Таңғыш]]- екі керегенің сағанағын (жігін) кіріктіріп таңатын өрнекті жіңішке құр. Киіз үйдің бау-шуларына желбау мен басқұр да енеді. Желбау -[[өрнек|өрнекті]], төгілме шашақты құр, шаңыраққа үш жерден байланып, керегеге асылады, киіз үйге ерекше сән береді. Ол дауыл кезінде шаңырақты салмамен басып тұру үшін таңылады. [[Басқұр]] - киіз үйдің ішін безендіру үшін әрі туырлықтың кереге басына үйкелмеуі үшін уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып таңатын өрнекті жалпақ құр.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

'''Бау'''– үй жабдықтарын бекiту үшiн пайдаланылатын жiптен ширатылған, ызылған, тоқылған бау.
* Аяқ бау – керегенiң аяқ жағына тағылатын бау.
* Бас бау – киiз үй туырлығы мен үзiгiнiң үстiңгi жағына тағылатын бау.
* Жел бау – дауылды желге қарсы сақтықпен байлап қоятын баулар.
* Уық бау – уыққа тағылатын бау.
* Кереге бау – керегенiң басына да(сол жақ басынан) аяғына да (орта тұсынан) баулар не құрлар тағылады.
* Шет бау – текемет, сырмақ секiлдi үй жиһаздарын iлу үшiн шетiне тағылатын жiп баулар.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Киіз үй]]

Айып, дәстүр

2015-02-06T15:12:33Z

Аэлита Ануарқызы: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Айып, дәстүр''' - [[қазақ|қазақтың]] дәстүрлі құдандалық [[салт|салтында]] орын алған көңіл көтеру үшін қарсы тарапқа жасалатын міндеттеме «айып» түрі. Аты айып болғанымен, ешқандай құқықтық сипаты жоқ. И.И. Ибрагимовтың зерттеуіндегі айып туралы жинаған жазбаларынан үзінді келтіретін болсақ, [[құдалық|құдалыққа]] барған құдаларды ауылдың әзілкеш, сауықшыл 7-8 әйелдері қоршап алып, жұмбақ айтады. Егер [[құда|құдалардың]] ішінде келбетті, әйелдерге ұнайтындай біреу болса, әйелдер онымен әзілдерін де күшейтеді. Айталық, жұмбаққа жауап бере алмай қалса, әлгі құданы шешіндіріп, киіз үйдің ортасына байлап, түрткілеп, шымшылап, ішектері қатқанша күледі. Егер қарсылық көрсетсе, одан да сұмдығын көрсететінін алға тартады. Енді біреуі, өзіне жүктелген міндетті орындамаған құдаға сәукеле кигізіп, бұқаға теріс қаратып отырғызып, ауылды және көрші ауылды аралап шығатын болган. Егер талапты орындамаса тағы бір айып салады. Мұрыны таңкы, көзі соқыр, ұсқынсыз әйелді алып келіп, құдаларға оның бетінен сүюді талап етеді. Қиын айыптарда құдалар тек жақсы сыйлық беру арқылы құтылады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
{{stub}}
{{wikify}}

Франктер империясының құрылуы және құлдырауы

2013-10-03T15:45:23Z

Аэлита Ануарқызы:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Франктер империясы
|Шынайы атауы =
|Атау септігі =
|Елтаңба =
|Байрақ =
|Ұраны =
|Әнұранның аты =
|Аудио =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region =
|CoordScale =
|Картада = Franks expansion.gif
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі =
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні =
|Тәуелсіздігін алды =
|Тілі =
 франк, латын
|Мемлекеттік діні =
|Астанасы = Аахен
|Ірі қалалары =

|Басшы қызметі =
|Басшылары =
|Жер аумағы =
|Жер аумағы бойынша орны =
|Судың үлесі =
|Этнохороним =
|Жұрты =
|Халық саны бойынша орны =
|Сарап жылы =
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы =
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) =
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ =
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы =
|Интернет үйшігі =

|ISO =
|Телефон коды =
|Уақыт белдеуі =

|Түсініктемелер =


}}

'''Майордомдар билігі'''. "[[Майордом]]" латынша "үйдің үлкені", "басшысы" дегенді білдіреді. 511 жылы [[Хлодвиг]] өлгеннен кейін оның мұрагерлері жер мен билік үшін қиян-кескі күрес жүргізді. Ел біресе бөлшектеліп, біресе қайта бірігіп, тұрақсыз жағдай орнады. [[Меровингтер]] әулетінен шыққан корольдердің билігі әлсіреп, майордомдардың ықпалы күшейе түсті. Король майордомдарды сарай шаруашылығын басқаруға тағайындайтын. Біртіндеп майордом қызметі әкеден балаға мұра ретінде қала беретін мемлекеттегі ең жоғарғы лауазымды қызметке айналды.

Майордом Карл Мартелл 715-741 жылдары корольмен санаспай-ақ өз билігін жүргізді. Оның билігі кезінде араб әскерлері Испаниядан өтіп, Галлияға шабуыл жасады. Бірақ оларды франктер 732 жылы Пуатье түбінде талқандады. Арабтар тарапынан төнген қауіп Карл Мартеллді күшті атты әскер құруға итермеледі. Атты әскер қатарына қабылданғандар майордомнан тұрғылықты шаруаларымен қоса жер үлестерін алды. Ол жерден түсетін табысқа иесі өзіне ат пен қару-жарақ сатып алуға міндетті еді.

Алғашында жер жауынгердің меншігіне мәңгіге емес, тек әскерде қызмет атқарып жүрген кезінде ғана берілетін. Кейін ол жер үлестері әкеден балаға мұра ретінде қалып отырды. сөйтіп оның балалары да әскери қызметті жалғастыруға міндеттенді. Атты әскерлеріне жер үлестіру үшін Карл шіркеу иеліктерінің біраз бөлігін тартып алды.

Карл мартеллдің сыйлыққа жер үйлестіріп беруі Еуропада жаңа қоғамдық құрылыс - феодализмнің қалыптасуының бастауы болды.

'''Меровингтер әулетінің ақыры. Қортық Пипиннің билігі.''' 741 жылы Карл Мартелл өлген соң майордомдық оның баласы Қортық Пипиннің қолына түсті. Ол Меровингтерді құлатып, кароль атағын алуды аңсады. Пипиннің карольді тақтан күшпен құлатып, өзін король деп жариялауы да болатын еді. Бірақ ол таққа заңды жолмен отыруды дұрыс деп ұйғарды. Бұл мақсатына жету үшін ол құдай атынан сөйлеуге құқы бар Рим папасын падаланды.

Лангобардтардан қысым көріп жүрген Рим папасы франктердің көмегіне зәру еді. Сондықтан ол Пипиннің кароль атанғанына келісім берді. 751 жылы папаның келісімі бойынша, франк ақсүйектерінің Суассондағы жиналысында Пипин ресми түрде франктер каролі болып жарияланды. Ол 768 жылға дейін корольдік етті. Меровингтер әулетінің ең соңғы королі Хилдерик монастырьға қамауға алынып, сол жерде қайтыс болды.

Қортық Пипин папаның жақсылығына жақсылықпен жауап қайтарды. Ол Италияға Лангобард корольдігіне қарсы екі жорық жасап, жаулап алған жерлерін рим папасына сыйлады. Ол жерде 756 жылы Папа мемлекеті құрылып, 870 жылға дейін өмір сүрді. Римдегі қазіргі Ватикан сол "Пипин сыйлығының" жұрнағы болып табылады.

'''Ұлы Карл және оның империясы.''' Қортық Пипин франктер мемлекетіндегі жаңа аулеттің негізін қалады. Бірақ ол пипиннің емес, оның әкесі Карл Мартеллдің атымен Каролингтер аулеті деп аталды. Ол әулеттің ең атақты королі Ұлы Карл болды. Ол 768-814 жылдары билік құрды. Карл ұзын бойлы, алып денелі, батыл адам болған. оның ерліктері мен тапқырлығы көп аңыздар мен өлеңдер жазылды. Тіпті "король" деген сөздің өзі соның атынан шыққан.

Ұлы Карлдың билік құрған жылдарының бәрі соғыспен өтті. 53 әскери жорықтың 27-сін Карлдың өзі басқарды. Оның жорықтыры Испанияға, герман тайпаларына және Италияға бағытталды. Франктер Рим папасына көмектесу үшін Италияға екі рет жорық жасап, лангобардтарды талқандады. Италияың көпшілік бөлігін өзіне қосып алды.

778 жылы Карлдың Испанияға жорығы сәтсіздікке ұшырады. Тек 801 жылы арабтарға қарсы соғыста жеңіске жетіп, Испанияның шағын аумағын жаулап алды. жылдары Карл сакстарға сегіз рет қанды жорық жасап, әрең дегенде олардың ақсүйктерін өз дегеніне көндірді. Саксония бірнеше графтықтарға бөлінді. Графтықтар басшылығына король ақсүйек франктер мен сакстарды тағайындады. Сакстар Карлдың күштеуімен христиан дінін қабылдады. 788-803 жылдары франктер славян тайпаларымен одақтаса отырып, VI ғасырда қалыптасқан аварар қағанатын Паннонияда талқандады.

Ұлы Карл билігінің соңына қарай Франк корольдігі өзінің жер көлемі жағынан бұрынғы Батыс Рим империясына жақындады. Карл империясының астанасы Аахен қаласы болды. Қиын кезде өзіне көрсеткен көмегіне алғыс ретінде папа 800 жылы Римде Карлға тәж кигізіп, император деп жариялады. Сөйтіп батыста жаңа империя өмірге келді.

'''Империяның ыдырауы.''' Қарудың күшімен және Ұлы Карлдың беделімен ғана құрылған Франк империясы ұзақ өмір сүре алмады. Ұлы карл өлгеннен кейін-ақ оның империясы ыдырай бастады. 843 жылы Карлдың балалары мен немерелері Верден қаласында империяны бөлісу жөнінде келісім жасады. Кіші ұлына империяның батысы, ортаншысына - шығыс бөлігі, ал ең үлкен немересіне Италия тиді.
Сөйтіп Ұлы Карлдың империясы үшке бөлініп, үш корольдік пайда болды. Кейіннен олардың орнында Фанция, Германия және Италия мемлекеттері дүниеге келді.

'''Ұлы Карл кезіндегі империя мәдениеті.''' Ертедегі орта ғасырлардағы Еуропа мәдениетінің дамуына IV ғасырда мемлекеттік дін деңгейіне дейін көтерілген христиан діні елеулі үлес қосты. Жаңа дін сауатты қызметшілерге мұқтаж боды. Сол себепті монастырьлық мектептер көптеп ашылды. Халықтың сауатын ашып, білімін көтеруге Ұлы Карл қамқорлық жасап отырды. Ол өзінің білімі аз болса да, ұлан–ғайыр мемлекетті дұрыс басқару үшін сауатты адамдар керек екендігін жақсы түсінді. Императо өз сарайына Италиядан Павел Диакон, Испаниядан гот Теодульф сияқты көрнекті оқымыстыларды жинады.

Білім беу саласында, әсіесе ағылшын-сакс Алкуин көрнекті рөл атқарды. Ол тек оқыту ісін ұйымдастырумен шектеліп қоймай, оқулықта жазумен де айналысты. VI ғасырдағы ойшылдар Боэций мен Кассиодор антикалық мектептегі білімнің негізін құраған "жеті керікті өнерді" тривиум(грамматика, тіл өнері, диалектика) және квадривиум (геометрия, арифметика, астрономия және музыка) деп екіге бөлді.

Карлдың сарайында да мектеп болды. Ол мектепте императордың жан-жақтан жинаған оқымыстылары сабақ берді. Сондай-ақ сарайда академия деп аталған үйірме құрылды. Аңыз кейіпкері Академнің атымен аталған бұл философиялық мектептің негізін Платон қалаған еді. Оның мүшелері өлең жазды, философиялық мәселелерді талқылады,ежелгі авторлар мен шіркеу басшыларының еңбектерін оқып үйренді.

Ертедегі орта ғасырлардағы еуропалық мәдениеттің жетістіктері жинақталып, кітаптарға жазылды. Ол кітаптардың сапасын жақсартуға Ұлы Карл көп көңіл бөлді. Осы кезде кітаптардың сапасы да жақсара бастады. Кітаптар арнаулы өңделген бұзаудың немесе қойдың терісі - пергаментке жазылатын.

Ұлы Карл тарихқа, тарихи шығармаларға зор мән берді. Оның сарайында аннал (латынша "жыл") деп аталатын иаңызды оқиғалардың шежірелік тізбегі жазылып отырды.

V ғасырда Рим империясын жаулар алған варварлар ежелгі мәдениетті құлдыратып жіберген еді. Ұлы Карл ол мәдениетті, әсіресе ежелгі Рим мәдениетін қалпына келтіруге, одан әрі жетілдіріп, дамытуға үлес қосты. Сондықтан да Карл мен оның мұрагерлері билік жүргізген кезең тарихта "Каролингтердің қайта өрлеуі" деп аталып кетті.

== Дереккөздер ==
<references/>Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. 2003 жыл.
С.Мәшімбаев, С. Тортаев, М Мәженова.