Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Алмалық

2016-07-30T09:58:26Z

Аслан Жукенов:

'''Алмалық''' — [[Орта ғасырлар|Орта ғасырдағы]] көне қала жұрты.

[[Іле өзені]]нің бойында, қазіргі [[ҚХР|ҚХР-дың]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы]] территориясында, Қазақстан шекарасына іргелес [[Қорғас ауданы]]ның солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Қираған қала орны шамамен 25 км2 аумақты алып жатыр. Кең ауқымды ресми [[археология]]лық қазба жұмысы жүргізілген жоқ. [[1950]] жылы [[қытай]] археологі [[Хуан Вэнби]] және соңғы жылдарда [[Шыңжаң тарихи мұражайы]]ның археологиялық экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргізген. [[Қыш]] және [[фарфор]], оның ішінде орта ғасырларда аса қымбат бағаланған қытайдың [[селадон]] фарфор ыдыстары, [[Шағатай]] ұлысының [[алтын]], [[күміс]] теңгелері, [[металдар|металдан]] жасалған тұрмыстық бұйымдар мен еңбек құралдары, түркі тілінде сөздер жазылған несториандық [[құлпытас]]тар т.б. құнды мұралар табылды.

Қаланың шығыс жағында Алмалықта билік жүргізген [[Тұғлық Темір хан]]ның ([[1329]] — [[1363]] жылдары) күмбезі бар. Алмалық туралы [[Шыңғысхан]] жорығына қатысушы қытай ғұламасы [[Чанчунь Жэнрэн]]ның, шүршіт [[Елуичусай]]дың сапары туралы жазбаларда, “[[Юань]] тарихында”, Алмалықтың өзінен шыққан тарихшы-ғалым [[Жамал Қарши]]дің “[[Мүлхакат әл-сурах]]” атты еңбегінде, сондай-ақ [[Дулати|М.Х.Дулатидің]], [[Рашид ад-дин]]нің, [[Жувейни]]дің, [[Бабыр]]дың кітаптарында, армян патшасы [[Геитун]]ның қолжазбаларында мол мағлұматтар келтірілген. Қаланың негізі қашан қаланғаны белгісіз. Оның бізге белгілі алғашқы билеушісі қарлұқ [[Озар Тұғырыл хан]]ды Шыңғысханға тізе бүккені үшін [[Найман]] ханзадасы [[Күшлік]] өлтірген. Шағатай ұлысы кезінде Алмалық хандықтың жазғы ордасы болды. 14 ғасырдың басында ұлыс ыдыраған кезде [[Моғолстан]] (Шығыс Шағатай) астанасына айналды.

Тарихи деректер бойынша Алмалық [[Әмір Темір]]дің Моғолстанға жасаған жорықтары барысында (1357, 1383, 1390 жылдар) күйреген. [[Жібек жолы]]ның негізгі күре тамырынан орын тепкен өзге де көптеген қалалармен қатар Алмалық та ірі сауда, мәдениет және саяси орталық ретінде Қазақстан мен Шығыс [[Түркістан]]ның орта ғасырлық тарихы мен мәдениетінде аса маңызды рөл атқарды.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]
[[Санат:Қытай көне қалалары]]

[[ru:Алмалык (средневековый город)]]

Көшпенділер (трилогия)

2015-09-14T14:23:50Z

Аслан Жукенов:

[[Сурет:Көшпенділер1.jpg|нобай|оңға|Көшпенділер кітабы]]
''' Көшпенділер ''' - [[трилогия]]

''' Көшпенділер ''' - Ілияс Есенберлиннің алты кітаптан тұратын тарихи эпопеясы. Бұл шығарма - қазақ сөз өнерінің әлемдік нұсқасына қосылған тарихты көркемдік пайымдаудың үздік үлгілерінің бірі,партиялық идеологияның қылышынан қан тамып тұрған уақытта дүниеге келген шығарма. Трилогия '''Алмас қылыш''' ,'''Жанталас''',
'''Қаһар''' деген бөлімдерден тұрады.

==Қысқаша мазмұны==
''' Көшпенділер''' трилогиясында бес ғасырлық оқиға, яғни, XV-XIX ғасыр аралығындағы [[Қазақ хандығы]] өмір сүрген кезең суреттеледі.
# '''Алмас қылыш''' романында ХV –ХVІ ғасырларда Қазақ хандығының құрылуы, Әбілқайыр, Жәнібек, Керей хандардың тақ үшін таласы, қазақ руларының бірлесу идеясы суреттеледі.
#'''Жанталас''' романында ХVІІ –ХVІІІ ғасырлардағы Қазақстанның шетел басқыншыларымен күресі және Әбілқайыр ханның Қазақстанның Батыс бөлігімен Ресей патшалығы қол астына кіруі сипатталады. [[Қалмақ хандығы]]ның қазақ еліне опасыздық шапқыншылығы, Алакөл маңайында, Ордабасы өңірінде болған қырғын ұрыстар, [[Ресей патшалығы]]ның қол астына кірген Әбілқайырдың түпкі армандарының жеке басындағы түңілістері туралы жазылған.
#'''Қаһар''' романында ХVІІІ ғасырда Абылай хан бастаған қазақ халқының қалмақ басқыншыларын біржолата талқан етуі, Абылайдың қазақ елін дербес Қазақ хандығына біріктіру әрекеттері және Абылай хан мен оның батырларының ел тәуелсіздігі үшін күрестегі ерлік, даналық істері баяндалады. Абылай ханның қазақ елін біріктіру жолындағы жанталас күйзелістері суреттеледі.

==Трилогиядағы тарихи тұлғалар ==
Шығарма кейіпкерлері – негізінен, тарихи тұлғалар, [[Шыңғысхан]] дәуірінен басталып [[Кенесары]]мен аяқталатын қазақ мемлекетінің бастау көзі мен қиын-қыстаулы тағдыр-талайының басында тұрған хандар тізбегі, ел мұңы мен арман-тілегінің хабаршысы – ақын-жыраулар, ел мен жер үшін, ұрпақ болашағы үшін жан аямай шайқасып, Отанын қорғай білген арыстан жүрек, атан жілік батырлар. Бұлар – ел есінде аттары жатталып, тарихта қалған, өмірде болған тұлғалар.
#Алмас қылыш романында - [[Әбілқайыр хан]] , [[Жәнібек хан]] ,[[Керей хан]]
#Жанталас романында -, [[Қасым хан]] , [[Хақназар хан]] , [[Абылай хан]] , [[Бұқар жырау]]
#Қаһар романында - [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Кенесары хан]], [[Ағыбай батыр]] сияқты тарихи,аты аңызға айналған тұлғалар басты кейіпкерлер болып табылады.

==Кітап туралы пікірлер==

[[Нұрсұлтан Назарбаев]]:
«Ілияс Есенберлиннің шығармашылығында атақты «Көшпенділер» трилогиясы негізгі орын алады, ол эпикалық құлаш - қарымымен, оқиғалардың серпінділігімен, қазақ тарихының жанды әрі қайталанбас тұлғаларының бейнесімен, тілінің шынайылығымен және айқындылығымен ерекшеленеді».

[[Шыңғыс Айтматов]]:
«...алайда, ең бастысы, «Көшпенділердің» бұрынғы қоғам жағдайына да, қазіргі жағдайға да тәуелсіз өз құндылығы мен әдеби тағдырының барлығында жатыр».

[[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов]]:
«І.Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясының беттерін мұқият зерделемейінше қазақ ұлтының сан ғасырлық тарихын талдап, пайымдау да мүмкін емес, әрі мұнсыз ол толыққанды болмайды».

[[Чингис Гусейнов]]:
« «Көшпенділер» трилогиясы халықтың өзін - өзі танып - білуінің тамаша кезеңдік туындысы болып табылады».

==Тағы қараңыз==
#UsinEYSz4ATlsoHQBQ&usg=AFQjCNEg9umUlqS_IRGrb0XapW6XSwMRRg
#http://www.tarih.spring.kz/kk/history/postwar/figures/esenberlin/
#[[Ілияс Есенберлин]]
#http://shkola-isatai.at.ua/load/kitaptar/kitaptar/ilijas_esenberlin_quot_k_shpendiler_quot_kitaby_quot_a_ar_quot_3_tom_2004_zhyl/37-1-0-215

==Дереккөздер==
#http://1referat.kz/shygarma/koshpendiler.html
#http://doc.nlrk.kz/result/ebook_1018/#ps
#http://www.kitap.kz/ru/content/koshpendiler-2-kitap
#І.Есенберлин.Көшпенділер:Тарихи трилогия.Алматы:''Көшпенділер'' баспасы,2006.
#І.Есенберлин.Көшпенділер:Тарихи трилогия. - Алматы:''І.Есенберлин атындағы қор'',2002.

[[Санат:Әдебиет]]

{{бастама}}

Итиль

2015-02-22T11:36:23Z

Аслан Жукенов:

'''Итиль''' – ортағасырлық қала орны, Хазар қағанатының 8 – 10 ғасырлардағы астанасы. Еділдің төм. сағасында, осы күнгі [[Астрахан]] қаласынан 15 км жерде орналасқан. [[Хазар]] тарихын зерттеуші М.И. Артамонов қалаға байланысты деректерді жинастырып, жүйеге түсірді. Итиль атауы [[Еділ]] өзені атымен тікелей байланысты. Қаланың аумағы өзеннің екі жағасын және ортадағы кішігірім аралды алып жатқан. Ол туралы бірнеше ортағасырлық жазба деректерде құнды мәліметтер сақталған. Хазар қағаны Иосиф Испаниядағы бір лауазымды адамға жазған хатында үш қаласы бар екенін, біреуінде өзі тұратынын айтып өтеді. Әбул-Қасым ибн Хаукал мұнда екі негізгі бөлік бар екенін айта келе, оларды Итиль және Хазарен деп ажыратады. Артамонов пікірі бойынша, қала үш жерде орналасқанымен, негізінен, екіге бөлінген және ол екеуінің өз атаулары болған. Бұлар 9 ғасырда Ханбалық және Сарашен деп аталса, 10 ғасырда Итиль және Хазарен атауларына ие болған. Деректер Итиль өте маңызды, бай, мәдениетті шаїар болғанын дәлелдейді. Онда бірнеше халық өкілдері өмір сүрген. Олардың негізгілері – арасынан қаған әулеті шыққан түркі тілдес хазарлар және басқа түркілер, славяндар, еврейлер. Халықтың басым көпшілігі мұсылман дінін ұстанған. Ибн Хаукал мұсылман дініндегілердің саны 10 мың адам дейді. Басқа тұрғындар христиандар мен иудейлер. Қаладағы 30-ға жуық мешіттің көбінде ислам қағидаларын үйрететін оқу орындары болған. Сондай-ақ, басқа діндердің мінәжат орындары, моншалар, базарлар болған. Екі жағалау мен арал аралығында кемелер мен қайықтар жүзген. [[Хазарлар]], олардың ішінде қаған мен оның әулеті қаланың батыс бөлігін қоныстанған да, шығыс жағында қарапайым тұрғындар, қолөнершілер, саудагерлер тұрған. Итиль тұрғындары егіншілікті, балық аулауды жақсы игерген. Тіпті сыртқы айналымға шығатын тауарлардың маңызды бір бөлігін балық желімі құраған. Мал шаруашылығымен шұғылданған. Баспаналардың негізгі түрлері – жеркепелер, ағаш тіреулі үйлер мен киіз үйлер, ал қалған сарайлары күйдірілген кірпіштен салынған. Итиль тұрғындары қаған бастап жазда жайлауға, қала сыртына шығып, күзде қайтып отыруды дәстүрге айналдырған. Хазарлар мен Киев Русінің арасындағы қақтығыстар 965 жылы князь Святослав шапқыншылығы кезінде қаланың қирауына әкеп соқты.
== Сілтемелер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей көне қалалары]]
[[Санат:Қазақстан көне қалалары]]

{{stub}}

Ойран

2015-01-02T06:58:19Z

Аслан Жукенов:

'''Ойран''' (Погром) - меншікке немесе [[тұлға]]ға қарсы бақыланбайтын және эмоционалды ызаланған тобырдың жасаған [[ұжым]]дық зорлық актісі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Флит-стрит

2014-12-26T14:59:12Z

Аслан Жукенов:

'''Флит-стрит''' - 1. ағылшын [[газет]]тері мен баспа [[редакция]]лары орналасқан [[Лондон]]дағы көше; 2. ағылшын [[буржуазия]]лық [[баспасөз]]інің аты.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Құман тілі

2014-12-08T12:14:00Z

Аслан Жукенов:

{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты = Құман тілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = [[Венгрия]]
|аймақтар = Құманиа (Құншақ)
|ресми тіл = құмандар
|реттейтін мекеме =
|сөйлеушілер саны =
|рейтинг =
|күйі = [[XIII]]—[[XIV]] ғ-да жойылған
|жойылды =
|санаты = [[Еуразия тілдері]]
|классификация =
[[Алтай тілдері]]
:[[Түркі тілдері]]
::[[Қыпшақ тілдері]]
|жазу =
|ISO1 =
|ISO2 =
|ISO3 =
}}
'''Құман тілі''' - [[Түркі тілдері]]нің [[қыпшақ тілдері]] тармағына жататын жойылып кеткен тіл. Тарихшылардың мәліметі бойынша, бұл тіл батыс және орталық Еуропа жерлерінде кең таралып, әдебиет тілі есебінде көп қолданған. Алтын Орданың негізгі тілі болған<ref>http://www.unesco.kz/qypchaq/Memorials-En.htm</ref>.

XI—XIII ғасырларда жазылған [[Кодекс Куманикус|«Codex Cumanicus»]] латын-парсы-құман сөздігінде түрікше дұға қылуды былай жазған:
{{Дәйексөз|''Atamız kim köktesiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçikkim kökte, alay [da] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!''}}

Оғыз түркі тілінде дәл осы мәтін былай жазылады:
{{Дәйексөз|''Atamız sen göktesin. Alkışlı olsun senin adın, gelsin senin hanlığın, olsun senin dilemeğin – nice ki gökte, öyle (de) yerde. Gündelik ekmeğimizi bize bugün ver. Dahi yazıklarımızdan (suçlarımızdan) bizi bağışla – nice biz bağışlarız bize yaman (kötülük) edenleri. Dahi şeytanın (yekin) sınamasından bizi koru. Tüm yamandan (kötülükten) bizi kurtar. Amin!''
}}

Қазіргі тілдердің арасында тікелей «ұрпағы» болып [[құмық тілі|құмық]], [[қырымтатар тілі|қырым-татар]] және [[қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]] тілдері болып есептеледі. Жақын тектестікте [[татар тілі]] және [[башқұрт тілі]] болып келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркі тілдері}}

[[Санат:Түркі тілдері]]

Готтар (субмәдениет)

2014-12-07T06:20:47Z

Аслан Жукенов: /* Сыртқы сілтемелер */

'''Го́ттар''' ({{lang-en|Goths}}, {{lang-en|gothic}}, және {{lang-ru|варварский,грубый}} ал қазақша ''дөрекі'') - XX ғасырдың 70 - сінші жылдарында Ұлы Британияда панкттік қозғалыс базасында өмірге келген жастар субмәдениеті. Готикалық субмәдениет мүшелері өздерінің әртүрлілігімен ерекшеленеді, бірақ бұл субмәдениеттің барлық мүшелері өзіндік бір спецификалық стильге ие және готикалық әуендерге қызығушылықтары бар болып келеді. Бұл субмәдениеттің мүшелері көбіне жастар болғанымен, 14 - 45 жастан жоғары адамдар да мүше бола алады.
== Готтар тарихы ==
Ұлы Британияда панкттердің әсері жойылып жатқан кезде 1970 жылдың аяғында готтар пайда болды. Олар негізіне белгілі бір музыкалық готтық-роктардың пайда болуымен ерекшеленеді. Готикалық рок группалар:
*''Bauhaus''
*''Virgin Prunes''
*''Southern Death Cult''
*''Sex Gang Children''
*''Specimen''
*''Ausgang''
*''Killing Joke''
*''Gloria Mundi''
*''Bela Lugosi’s Dead''
*''Unknown Pleasures''
*''Join Hands''
*''Batcave''
Әуенге әуестенген бұл ұйымдар негізінде 1980 жылдары готикалық қозғалыстар пайда болды. Міне ғалымдардың пайымдауынша осы жылдары нақты готтар субмәдениеті пайда болды делінеді.
== Готикалық стиль ==
Сыртқы бейнесі, яғна киімі, аяқ киімі, шаштың бірнеше стильдері, атрибуттар, темір әшекейлер, бұлар негізінен готикалық субмәдениеттің ең маңызды бейнесі болып табылады. Бұл бейне рок жұлдыздарының имиджтерінен пайда болған делінеді.
Қазіргі таңда готиканың негізгі элементтері- киімінде қара түстің болуы, темірден немесе күмістен жасалған готикалық символды бұйымдар, және макияж. Готикалық атрибуттар - олар, анх (Ежелгі грекиялық шексіз өмір белгісі), кресттер, көртышқан белгілері, өлімнің белгілері.
Ал макияжды көбіне жас қыздар, сонымен бірге жас ұлдар қолданады. Ол негізінен күнделікті атрибут болып табылады. Оған біріншіден ақ пудра(Негізінен адамның бейнесі өте ақ болу керек), көзінің айналасында қара бояу, қызыл немесе қара ерін бояғыштар. Сонымен қосы әр түрлі татуировкалар мен пирсингтер де бар.
== Сыртқы сілтемелер ==
*[https://ru.wikipedia.org/ Готика]
*[http://lurkmore.to/%D0%93%D0%BE%D1%82/ Готтардың түрлері]
*[http://vk.com/goth_goth_goth/ Готтар мистикасы]
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өркениет]]
[[Санат:Субмәдениет]]

Зайсан пристав

2014-12-06T15:35:49Z

Аслан Жукенов:

'''Зайсан Приставы''' - [[Ресей империясы]] сол кездегі [[Семей облысы]] аумағында [[Зайсан]], [[Күршім]], [[Бұқтырма]] өлкелерінің қазақтарын басқару үшін 1868 жылы құрған [[пристав]]. Алғашында Зайсан приставының жері Зайсан каласынің екі жағындағы солүстік. және оңтүстік бөліктерге бөлінді. 1870 жылы 1 қаңтарда Семей облысының шекаралық межесі өзгертіліп, соған сәйкес Зайсан приставының жаңа шекарасы белгіленді. Осы шекара бойынша Зайсан приставының құрамына 2 станица, 4 кент, 14 болыс, 104 ауыл, 20974 үй кірді. Басқару орталығы – [[Зайсан кенті]] болды. Зайсан приставы тұрғындарының саны 1891 жылы 109387 адамға жеткен (104811 қазақ, 1478 орыс казак). Олар, негізінен, [[мал шаруашылығымен]] және [[егіншілікпен]] шұғылданған. 1895 жылы [[25 наурыз]]да Ресей империясының [[Ақмола]], Семей, [[Жетісу]], [[Орал]] және [[Торғай облысы|Торғай облыстарын]] басқару ережесіне” сәйкес Зайсан приставы Зайсан уезі болып қайта құрылды.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]], 4 том 3 бөлім</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан]]

{{stub}}

Нотариат

2014-11-26T12:43:56Z

Аслан Жукенов:

'''Нотариат''' — даусыз азаматтық құқықтар мен заңдық нысандарды куәландыру жолымен жеке және заңды тұлғалардың мүдделерін заң жүзінде бекітуге бағытталған нотариалдық іс-әрекеттерді орындайтын, заңдық тұрғыда бекітілген органдар жүйесі.
Нотариат пен сот [[азаматтық іс]] айналымында заңдылықты алдын ала және істен кейін бақылаудың бірыңғай қызметін жүзеге асырады. Бірақ азаматтық іс жүргізуде [[құқық]] туралы дауды қарайтын соттан айырмашылығы, нотариат [[азаматтық құқық]]тарды заң жолымен бекітуге және олардың болашақта бұзылу мүмкіндігін алдын алуға бағытталған қызметтерді орындайды.
==Нотариат қызметі==
*мәмілелерді куәландыру;
*мұрагерлік туралы куәлік, құжаттар көшірмесін және олардан алынған үзінділердің дұрыстығы туралы куәлік;
*азаматтың тірі екендігін куәландыру;
*[[құжат]]тардың түсіру уақытын куәландыру;
*жеке және заңды тұлғалардың [[арыз]]дарын басқа жеке және заңды тұлғаларға табыс ету;
*атқарушы жазбалар жасау;
*құжаттарды сақтауға қабылдау сияқты іс-әрекеттер кіреді.

'''Нотариат куәландырған шарт''' — мүдделі жақтың өз құқығын дәлелдеуін жеңілдетеді, өйткені шарттың [[нотариус]] ресми түрде белгілеп берген мазмұны, мәмілеге қатысушылардың қойған қолдарының ақиқаттылығы, мәміле жасаған жері (орны), уақыты, өзге де жағдайлар нақты және бұлтартқысыз [[түпқұжат]] болып табылады.<ref>Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарльқ бағытындағы 11-сыныбына
арналған оқулық / А.Ибраева, Б.Қуандыков, Ш.Маликова, С.Есетова. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 192 бет. ISBN 9965-36-002-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{stub:Құқық}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құқық]]

Корейлер

2014-09-21T10:39:58Z

Аслан Жукенов:

{{Халық
|атауы = Корейлер {{linktext|한|국|인}}/{{linktext|조|선|인}}
|сурет = [[File:Flag of South Korea.svg|border|75px]] [[File:Flag of North Korea.svg|border|99px]]
|сурет тақырыбы = [[Оңтүстік Кореяның туы]] [[Солтүстік Корея туы]]
|сурет2 =
|сурет тақырыбы2 = [[Седжон|Ұлы Седжон]] • [[Ким Дон Джин]] • [[Виктор Цой]] • [[Коджон]] [[Ан Чунгын]] • [[Ким Ир Сен]] • [[Пак Чон Хи]] • [[Джон Чо]] 
|аймақ1 = {{flag|China}}
|саны1 = 2,336,771
|түсініктемелер1 =<ref name="MOFAT">{{Cite book|publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade|publication-place=South Korea|year=2009|accessdate=21 May 2009|url=http://www.mofat.go.kr/consul/overseascitizen/compatriotcondition/index6.jsp?TabMenu=TabMenu6|title=재외동포현황/Current Status of Overseas Compatriots|түсініктемелер=CITEREFMOFAT2009}}</ref>
|аймақ2 = {{flag|United States}}
|саны2 = 2,102,283
|түсініктемелер2 =<ref name="MOFAT"/><ref name="Census2006">Note that the 2006 American Community Survey gave a much smaller figure of 1,520,703. See {{Cite book|url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2006_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2006_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2006_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2006_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-reg=ACS_2006_EST_G00_S0201:042;ACS_2006_EST_G00_S0201PR:042;ACS_2006_EST_G00_S0201T:042;ACS_2006_EST_G00_S0201TPR:042&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|publisher=United States Census Bureau|title=S0201. Selected Population Profile in the United States|accessdate=22 September 2007}}</ref>
|аймақ3 = {{flag|Japan}}
|саны3 = 904,512
|түсініктемелер3 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ4 = {{flag|Canada}}
|саны4 = 223,322
|түсініктемелер4 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ5 = {{flag|Russia}}
|саны5 = 222,027
|түсініктемелер5 =<ref name="MOFAT"/><ref>The [[Russian Census (2002)|2002 Russian census]] gave a figure of 148,556. See {{Cite document|language=Russian|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|accessdate=1 December 2006|title=Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации|format=[[Microsoft Excel]]|publisher=Федеральная служба государственной статистики|postscript=}}</ref>
|аймақ6 = {{flag|Australia}}
|саны6 = 203,633
|түсініктемелер6 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ7 = {{flag|Uzbekistan}}
|саны7 = 175,939
|түсініктемелер7 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ8 = {{flag|Philippines}}
|саны8 = 115,400
|түсініктемелер8 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ9 = {{flag|Kazakhstan}}
|саны9 = 103,952
|түсініктемелер9 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ10 = {{flag|Vietnam}}
|саны10 = 88,120
|түсініктемелер10 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ11b = {{flag|Denmark}}
|саны11 = 15,000
|түсініктемелер11 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ11 = {{flag|Brazil}}
|саны11 = 48,419
|түсініктемелер11 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ12 = {{flag|United Kingdom}}
|саны12 = 45,295
|түсініктемелер12 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ13 = {{flag|Thailand}}
|саны13 = 40,370
|түсініктемелер13 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ14 = {{flag|Ukraine}}
|саны14 = 35,000
|түсініктемелер14 =<ref>http://www.ihrpex.org/en/article/2666/korean_diaspora_in_ukraine_increased_almost_three_times_during_10_years</ref>
|аймақ15 = {{flag|Indonesia}}
|саны15 = 31,760
|түсініктемелер15 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ16 = {{flag|Germany}}
|саны16 = 31,248
|түсініктемелер16 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ17 = {{flag|New Zealand}}
|саны17 = 30,792
|түсініктемелер17 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ18 = {{flag|Argentina}}
|саны18 = 22,024
|түсініктемелер18 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ19 = {{flag|Kyrgyzstan}}
|саны19 = 19,420
|түсініктемелер19 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ20 = {{flag|France}}
|саны20 = 14,738
|түсініктемелер20 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ21 = {{flag|Malaysia}}
|саны21 = 14,580
|түсініктемелер21 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ22 = {{flag|Singapore}}
|саны22 = 13,509
|түсініктемелер22 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ23 = {{flag|Hong Kong}}
|саны23 = 13,288
|түсініктемелер23 = <ref>http://www.mofat.go.kr/webmodule/htsboard/template/read/korboardread.jsp?typeID=6&boardid=232&seqno=334627&c=&t=&pagenum=1&tableName=TYPE_DATABOARD&pc=&dc=&wc=&lu=&vu=&iu=&du=</ref>
|аймақ24 = {{flag|Mexico}}
|саны24 = 12,072
|түсініктемелер24 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ25 = {{flag|Guatemala}}
|саны25 = 9,921
|түсініктемелер25 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ26 = {{flag|India}}
|саны26 = 8,337
|түсініктемелер26 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ27 = {{flag|Sweden}}
|саны27 = 7,000
|түсініктемелер27 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ28 = {{flag|Paraguay}}
|саны28 = 5,229
|түсініктемелер28 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ29 = {{flag|Cambodia}}
|саны29 = 4,772
|түсініктемелер29 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ30 = {{flag|Italy}}
|саны30 = 4,203
|түсініктемелер30 =<ref name="MOFAT"/>
|аймақ31 = {{flag|South Africa}}
|саны31 = 3,949
|тілдері = [[Корей тілі|Корейше]] 76 млн. адам сөйлейді.<ref>[[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref>
|rels = Majority: [[Irreligion|non-religious]] and [[Atheism|atheist]]. Large segments of followers of [[Korean Christianity]], [[Korean Buddhism]], [[Korean shamanism|Muism (Korean Shamanism)]], [[Cheondoism]]. Background of [[Korean Confucianism]].<ref>{{cite web | url=http://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108411.htm | work=U.S. Department of State | publisher=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor | title=International Religious Freedom Report 2008 – Korea, Republic of | date=22 January 2009 | accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=state.gov |publisher=state.gov |date=12 April 2012 |accessdate=4 May 2012}}</ref>
|діні = Негізінен: дінге сенбейтіндер және [[атеизм|атеистер]], Көбісінің діні: [[Христиандық|Корейлік христиандық]], [[буддизм|Корейлік Буддизм]], [[шаманизм|Корейлік шаманизм]], [[конфуциандық]], [[даосизм]] және [[чхондогё]]
|ескертпелер =
}}
'''Корейлер''' (өзд. атауы – чосон сарам) — [[Корея]]ның байырғы халқы. [[КХДР]]-нда 24 млн., [[Оңтүстік Корея|Корея Республикасында]] 50 млн. корейлер тұрады. Сондай-ақ, [[Ресей Федерациясы]]нда 108 мың, [[Өзбекстан]]да 184 мың, [[Қазақстан]]да 104 мың ([[1992]]) корейлер бар. Жалпы саны 81 млн. адам.
[[Антропология]]лық жағынан корейлер [[моңғол]] тектес нәсілдің шығыс азиялық тармағына жатады. [[Корей тілі]]нде сөйлейді.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Little Angels Dancers performing Buchaecum in Seoul.jpg|200px|thumb|right]]
Корейлердің ұлттық киімі, көбінесе, ақ матадан тігіледі. Ерлер кең балақты шалбар, күртеше, халат, әйелдер ұзын белдемше, қысқа кофта, дамбал киеді. Дәстүрлі бейнелеу өнері, [[архитектура]]лық ескерткіштері, қыштан, балшықтан әшекейлі заттар жасау өнері әлемге әйгілі. Корейлердің дәстүрлі [[фольклор]]лық шығармалары, халық әндері, ертегі-аңыздары сақталған. [[Музыка]]сы мен би өнері дамыған. Кең тараған музыкалық аспабына [[комунго]], [[каягым]], [[флейта]], [[барабан]] жатады. Қазақстанда корейлердің ұлттық-мәдени орталығы, Республикалық корей музыкалық [[комедия]] [[театр]]ы жұмыс істейді, корей тілінде газеттер мен кітаптар шығады.

== Діні ==
Корейлер [[буддизм|будда дінін]] ұстанады. Аз ғана бөлігі – [[христиандар]]. Ежелгі дәуірде корейлер шамандық сенім ұстанып, табиғат құдыретіне табынған. 3 – 4 ғасырларда Кореяға будда діні таралып, орта ғасырларда [[конфуцийшілдік]] күшті ықпал етті. 19 ғасырлардада Кореяға христиан діні де енді, бірақ ол кең тарай алмады.

== Шаруашылығы ==
Корейлердің ұлттық тағамдары – қышқыл дәмді, ащы тұздық қосқан [[балық]] пен көкөніс. Корейлер ежелден егін шаруашылығымен айналысып келген. Көбінесе, [[күріш]], [[арпа]], [[тары]], [[бұршақ]] дақылын, бау-бақша мен көкөніс егеді. [[Жібек құрты]]н өсіреді. [[Теңіз]] жағалауында балық аулайды. Мал шаруашылығымен қосалқы рөл атқарады. Қыш-құмыра жасау, балташылық, тоқымашылық, тұрмысқа қажетті бұйымдар жасау қолөнері кең тараған. Қазір жеңіл және тамақ өнеркәсібі, қара металлургия, машина жасау, т.б. ауыр өнеркәсіп түрлері дамыған.

== Дереккөздер ==
<references/>Народы Восточной Азии, М. – Л., 1965.
<references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}

[[Санат:Азия халықтары]]
[[Санат:Корейлер|Корейлер]]
[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]

{{stub}}

Валамир

2014-09-21T07:43:50Z

Аслан Жукенов:

{{Тұлға
|Есімі = Валамир
|Шынайы есімі = 𐍅𐌰𐌻𐌰𐌼𐌴𐍂𐍃/Walamers
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Туылған күні =
|Туылған жері =
|Мансабы =
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні = 469 жылы
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = [[Вандалар]]
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Валамир''', Балаәмір, Баламбер (т.-ө. ж.б.) — Батыс [[ғұн]] [[империя]]сының билеушісі. Валамирдің қолбасшылық етуімен [[ғұндар]] 370 жылы аландарды, 375 жылы [[Остгот]] корольдігін талқандады, 376 жылы [[Дунай]] өзен жағасында [[вестготтар]]ға қирата соққы берді. Соның нәтижесінде Батыс ғұн империясы [[Жайық]] өзеніненен Дунайға дейінгі территорияға иелік етті.<ref name = "source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

[[ru:Валамир]]

Көшпенді халықтар

2014-09-15T13:01:13Z

Аслан Жукенов:

'''Көшпенді халықтар''' (көшпенділер) — көшіп-қонып тіршілік ететін, негізгі кәсібі – мал-шаруашылығы болып табылатын халықтар. Кейбіреулері аңшылықпен, ал әлдебір [[оңтүстік-шығыс Азия]] теңіз көшпенділері балық аулаумен ауналыс-қан/-ады.
Бүгінгі күн мәдениеттерінің тамырлары көшпенділік дәстүрден бастау алады, алайда көшпенділік өмір дәстүрі біртіндеп тіпті дамушы елдерде жойылуда. Көптеген қазіргі заман көшпенді халықтары ассимиляция непесе өзіндік ерекшеліктерінен айрылу қаупінде, себебі жерге деген таласта олар отырықша халықтармен бәсекеге түсе алмайды.
Бүгінгі күн көшпенділеріне мына халықтар жатады:
* [[Аустралия аборигендері]]
* [[Бедуиндер]]
* [[Масайлар]]
* [[Пигмейлер]]
* [[Туарегилер]]
* [[Моңғолдар]]
* [[Тибеттіктер]]
* [[Саамдар]]
Тарихи көшпенділер:
* [[Аварлар]]
* [[Ғұндар]]
* [[Печенегтер]]
* [[Қыпшақтар]]
* [[Сарматтар]]
* [[Хазарлар]]
* [[Сығандар]]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Көшпенділер]]

Стенттілеу

2014-09-10T13:22:33Z

Аслан Жукенов: /* Аурудың пайда болуы */

'''Стенттілеу''' - бұл [[стент]] қою мақсатымен жасалатын, хирургиялық шара.

==Маңызы==

Қазіргі кезде халық арасында негізгі өлім себебі бұл [[жүрек]] [[тамыр]] аурулары болып саналады. Жиі, [[жүрек-тамыр жүйесі]]нің мәселелері 50 жастан асқан адамдарда пайда болады, бірақ қазіргі өмір салты, үйлесімдіден алыс, [[экология]]лық жағдайдың нашарлауы жас адамдарды да қауіп қатер тобына қосады.

Жүрек – қан айналымын қамтамасыз ететін, қуатты насос. Қан айналымы ағзалар мен [[тін]]дірге қоректік заттарды және [[оттегі]]ні тасымалдайды, яғни қан айналымынсыз тіршілік ету мүмкін емес.

Осы маңызды жұмысты атқаруға, жүрекке көп мөлшерде [[оттегі]] қажет, оның тасымалдануына [[коронарлы артерия]]ның тармақталған жүйесі жауап береді. Тамырдың [[патология]]лық өзгерісі жүректің қанмен қамтамасыз етілуінің нашарлауына тікелей әсер етеді, сонымен бірге аса қауіпті [[жүрек-тамыр аурулары]]ның дамуына да алып келеді.

[[Атеросклероз]] – [[артерия]]ларды зақымдайтың, кеңінен тараған созылмалы ауру. Тамырдың ішкі қабырғасында біртіндеп өсетің жекеше немесе көпше [[атеросклеротикалық түйін]]дер, [[холестерин]]ді шоғырлардың негізі болып саналады.

Артериядағы дәнекер тіннің өсуі ([[склероз]]) және тамыр қабырғасындағы [[кальциноз]] баяу өршитің деформацияға, артерия қуысының тарылуына кейде толық бітелуіне ([[облитерация]]) әкеледі, сонын әсерінен созылмалы, баяу өрістейтің зақымдалған [[артерия]] арқылы қоректенетің ағзаның қанмен қамтамасыз етілуінің жеткіліксіздігіне әкеледі. Егер [[жүрек]] [[бұлшықет]]іне қатысты болса, келесі [[симптом]]дар дамиды;

• Кеуде қуысындағы ауру сезімімен қоса, өлім қорқыныш сезімі

• Жүрек айну

• Ентігу

• [[Тахикардия]]

• Шамадан тыс терлеу

Бірақ аталып өткен симптомдардың кейде пайда болмауы да мүмкін, сонын әсерінен мамандарға уақтылы қаралу үрдісі кейінге қалуда және ем шарасы да қиындатылуда.

==Аурудың пайда болуы==
Аурудың пайда болуына [[тұқым қуалаушылық]]тан басқа қайталамалы психоэмоционалды күйзелістер, [[темекі]] шегу, дұрыс тамақтанбау, [[зат алмасу]]дың бұзылыстары, физикалық белсенділіктің төмендеуі, ұлты – жиі [[Үнді]], [[Оңтүстік-шығыс Азия]] және [[Мұхит]]тардың, сирек – солтүстік елдер халқы; [[финндер]], [[шведтер]], [[норвегтер]] шалдығады, ал [[якуттар]], [[эскимостар]], [[алеуттер]] және [[чукча]]лар мүлдем шалдықпайды.

Тамырлардың тарылуы әсерінен жүрек [[бұлшықет]]і – [[миокард]] – оттегі жеткіліксіздігінен зардап шегеді. Жүрек [[ишемия]]лық жағдайдан, біртіндеп декомпенсацияланады және өзінің функциясын біртіндеп жоғалтады. Біраз уақыттан кейін [[жүректің ишемиялық ауруы]] дамиды.

[[Кардиология]]да оталау емінің көптеген прогрессивті тәсілдері бар. Ишемиялық [[жүрек ауруы]]н емдеуде тамырішілік емдеу әдісінің пайда болуына дейін оталау әдісінің ішінде тек [[коронарлы шунттау]] (тарылған қантамырды айнала шунт жасау) ғана болатын. Қазіргі уақытта көптеген науқастар тиімді және аз травматикалық әдіс арқылы, оталаудан құтылула алады, яғни бұл [[коронар]]лы стенттеу әдісі (коронарлы [[стент]]тің имплантациясы).

==Әдістің мазмұны==

Тамырдың зақымдалған аймағын белгілі бір каркас көмегімен кеңейту концепциясын 40 жыл бұрын [[Charles Dotter]] ұсынған болатын. Оны дамыту ұзақ уақытқа созылды. Осы әдіс арқылы алғашқы оталау тек [[1986]] жылы ғана жасалған, және тек [[1993]] жылы ғана стенттеу әдісінің [[коронарлы артерия]]ның өткізгіштігіне және оның кейінде жаңа қалпында ұстап тұруы жайлы тиімділігі дәләлденді.

Стент – бұл сымды ұяшықтардан тұратын, арнайы баллонмен кеңейтілетін, жіңішке металды түтікше. Ол зақымдалған тамырға еніп, кеңейтіледі де тамыр қабырғасымен беттесіп, тамыр саңылауын кеңейтеді. Осылай жүректің қанмен қамтамасыздануы дұрысталады.

Диагностикалау кезеңінде коронарлы тамырдың зақымдалу жерін және дәрежесін анықтауға мүмкіндік беретін коронарлы [[ангиография]] жасалады. Арнайы [[катетр]] арқылы сан [[артерия]]сына контрасты зат енгізіледі, ол қан ағымымен коронарлы артерияларды бойлай отырып толық визиализациялауға(көзбен көруге) мүмкіндік тудырады. [[Рентген]] суреттері бірнеше бұрыштардан түсіріліп, сандық форматта архивацияланып нәтижесі мониторға шығарылады.

Арнайы жабдықталған ота жасау бөлмесінде рентгенді бақылау астында ота жүргізіледі, және үнемі науқастың [[кардиограмма]]сы тіркеледі. Бұл ота үшін кесік жасалмайды, барлығы [[жергілікті жансыздандыру]] көмегімен жасалынады. Науқас үрдіс кезінде сөйлеуі және де өзінің хал-жағдайын хабарлауы мүмкін, дәрігердің айтуы бойынша дем алу немесе дем тоқтату қажет.

Сан немесе қол тамыры арқылы тарылған коронарлы артерияға арнайы [[катетр]] өткізіліп, оған монитордың бақылауымен жіңішке металды өткізгіш енгізіледі. Өткізгіш арнайы баллонмен қамтамасыздандырылған. Оның көлемі тарылған аймақтың ерекшелігіне байланысты тандалады. Баллонда адам ағзасымен тіндеріне сәйкестендірілген, иілгіш және серпімді, тамыр жағдайына үйлестірілген, қысылған қалыптағы стент жинастырылған. Стенттің дұрыс ашылуына көз жеткізу үшін баллон бірнеше рет үрленеді. Кейін баллон қысылып немесе кейінгі қалпына келіп артериядан өткізгішпен және [[катетр]]мен бірге алып тасталынады. Стент қойылып, тамыр саңылауын сақтайды. Тамырдың зақымдалу мөлшеріне байланысты бір немесе бірнеше стент қолданылуы мүмкін.

Бірақ, артерияға катетрді енгізу кезінде [[йод]] құрамды заттар қолданылуына байланысты, науқаста йодқа [[аллергия]]сы бар жоқтығына көз жеткізу керек екендігін ескеру керек. Сонымен қатар созылмалы аурулардың өршуі кезінде мүмкіндігінше жоспарлы емшараны кейінге қалдыру қажет (алайда, ағзаға айтарлықтай күйзеліс болып табылатын, бұл ереже кез келген ота түріне маңызды).

==Дереккөздер==
http://drblog.ru/populjarno-o-boleznjah/36-kardiologija/106-koronarografija-i-stentirovanije.html

[[Санат:Медицина]]

Еуропалық орта ғасыр әдебиеті

2014-08-26T16:44:51Z

Аслан Жукенов:

== Еуропалық орта ғасыр әдебиеті ==
Антик құл иеленушілік қоғамның ыдырауы бір кезде Рим империясымен біріккен Солтүстік Америка және Орта Азиядағы сансыз көп тағы тайпалардың көшуіне жол ашты (ирландықтар, славяндар, арабтар, монғолдар, түріктер). Осы тайпалардың негізінде орта ғасырлық феодалдық мемлекеттер және қазіргі заманның европалық халықтары құрылды. Орта ғасыр әдебиетінің тууы мен дамуына үш ең басты фактор әсер етті: халық ауыз әдебиеті, антик әлемі және христиандық дін. Батыс Европада үстемдік алған варвар халықтарда сол кезде өздерінің өте жақсы дамыған поэзиясы болған. Сол поэзия кейінгі Европа әдебиетінің негізін салды. Ежелгі поэзияның бір түрі – еңбек өлеңдері. Бұл өлеңдер еңбек процесін қостайтын әр түрлі дыбыстардан пайда болған. Еңбек өлеңдерінен әдет-ғұрып өлеңдері өріс алды. Орта ғасыр әдебиетінің алғашқы дамуына католиктік шіркеу үлкен әсер етті. Сол кездегі бірнеше әйгілі әдеби жанрлар шіркеу әсерімен туған: діни гимндер мен өлеңдер, әулиелер өмірі, таурат парафразалар тағы да басқалар. Шіркеу ішінде діни драма да туды. Орта ғасыр әдебиетіне едәуір әсер еткен екінші ірі фактор – антик әлемі (өнер мен әдебиет). Алғашқы кезде германдық жаушылар антик мұраның барлығын жойды. Бірақ және мәдениетті құру үшін негізгі материал керек болды. Үлгі ретінде жойылған антик мұраның қалдығын жинау басталды. Мемлекеттік заң және жоғарғы әкімшіліктің тілі ретінде латын тілі қабылданды. Орта ғасыр әдебиетінің дәуірге бөлінуі сол кездегі Европа халықтарының қоғамдық дамуының кезеңдерімен бірыңғай келеді: 1) рулық қоғамның ыдырауы және феодалдық қатынастардың пайда болу кезінің әдебиеті, 2) өркендеген феодализмнің әдебиеті. Бірінші дәуір шамамен Х ғасырдың аяғына дейін созылады. Әр түрлі халықтардың тарихи және әдеби дамуы бірдей болған жоқ. Бәрінен бұрын ортағасырлық әдебиет Францияда дамыды. Ол елде феодализм негізінде ІХ ғасырда құрылған. Ал Германия, Европа елдері және Англия Франциядан біраз артта қалды. Даму жағынан соңғы орында қалған скандинавтар және кельттер басып алған Еуропаның шеткі солтүстік және солтүстік-батыстық аймақтары. І кезеңнің әдебиеті ІІ кезеңмен салыстырғанда біртұтас және бірыңғай болып көрінеді. Ал, ортағасырлық әдебиеттің екінші кезеңіне келсек, Европа мен Англияда ХІ ғасырдан XV ғасырға дейін өркендеген феодализм дәуірінің әдебиеті әлдеқайда қиын жағдайда дамыды. Мұнда сол елдердің даму жолымен анықталатын әдеби творчествоның бірнеше кезеңдерін айыруға болады. ХІІІ ғасырға дейін қоғамдық-саяси күрес негізінде феодалдар мен шаруа, басқаша айтқанда, бұқара халық арасында жүрді. Бұлардың арасында дін басылары өзгеше орын алады. Сонымен, ХІІІ ғасырға дейін үш ерекше әдеби ағым дамыды – халықтық, клерикалық және феодалдық-рыцарьлық әдебиет. Клерикалық әдебиет – шіркеудің әсерінен туған әдеби ағым. (клерикализм – шіркеудің саяси және мәдени үстемдігін күшейтуге бағытталған реакцияшыл ағым). ХІІ ғасырда қалалар көбейіп, өркендей бастайды. Оларда ерекше (қалалық деп аталған) өнер мен әдебиет пайда болады.
== Германдық эпос ==
Ежелгі германдық эпостың идеологиялық мазмұны сол кездегі барлық халықтарға тән. Батырлар жыры жауынгерлердің ерлігінің даңқын шығарады. Германдық эпоста кейіпкерлердің арасында жаңа қарым-қатынастар тағайындалады, бөлек-бөлек аңыздар циклдарға бірігеді. Эпостық қаһарман ерекше күштің, сұлулықтың, батылдықтың өнегесі болып табылады. Әр түрлі адамдардың ерліктері бір эпостық қаһарманның ерлігі болып есептеледі. Ежелгі германдық эпос арфаның қостауымен айтылған. Өлеңдерді (жырларды) орындаушы, шығарушылар және айтушылар – жасақшы – әншілер. Олар басқа жауынгерлермен бірге шайқастарға қатысып, солардың ерліктері туралы жырлаған. Сонымен қатар, жасақшы – әншілер ауыз әдебиетінде сақталған ескі, көне заманның оқиғалары туралы баяндаған. Жасақшы әншілер ерекше үлкен құрметке ие болған. Олар өздерінің айтқан немесе шығарған өлеңдері үшін бағалы сыйлықтарды алып тұрды (корольдің қазынасынан алтын сақиналар, білезіктер т.б.) Ежелгі неміс әдебиеті пайда болғаннан бастап (VIII ғасыр) монастырлық оқу мен христиандық дінге қызмет етті. Ежелгі германдық эпостың сақталған жалғыз ескерткіші – «Хильдебрант туралы өлеңнен» үзінді. Бұл өлең әкесі мен ұлының кездесуінен басталады. Мұндай сюжет басқа халықтардың эпосында кездеседі (мысалы, орыс былиналарда Илья Муромец пен Сокольниктің кездесуі, парсылар эпосында – Фирдоусидің «Шахнамесінде» – Рустам мен Сохрабтың кездесуі т.б.). Бұл аңыздарда қаһарманның ұлы басқа елде басқа әйелден туады (некесіз туған бала). Ол ер жетіп әкесін іздеуге кетеді. Көптеген сюжеттерде әкесі шайқаста ұлын жеңіп, оны танымастан бұрын өлтіреді. Ежелгі германдық эпостың сақталған ескерткіштерінің бірі – англосакс тілінде жазылған «Беовульф туралы поэма». Англосакс тілі деп ежелгі ағылшын тілін айтады. Бұл тілде V ғ. Британияны басып алған германдық тайпалар сөйлеген. «Беовульф туралы поэма» біздерге дейін тек жалғыз қолжазба түрінде жетті. Ол Х ғасырдың басында жазылған ежелгі өлеңдер. Поэма 2 бөлімнен және оларға кірген 3000 өлеңнен тұрады. Сол 2 бөлімді біріктіретін бейне – Беовульф бейнесі. Беовульф тарихи адам емес, поэмада тарихи оқиғалар көрсетілгенмен, көптеген эпизодтары басқа халық ертегілерімен салыстырмалы. Ежелгі германдықтар өзінің поэзиясын өлең түрінде ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жалғастырды. “Эдда” деген сөздің мағынасы әлі күнге дейін анықталған жоқ. “Эдда” жинағына кірген батырлар туралы өлеңдердің көбі Зифгридке, Нибелунгтар өліміне, Эрманарик пен Сванхильдаға арналған. Бұл сюжеттер Германияда пайда болып, соңынан Норвегия арқылы Исландияға жетіп, қайта жөнделген. IX – XIII ғғ. Норвегия мен Исландияда скальдтар өнері өркендейді. Скальд деп Скандинавияда жасақ көсемінің қарауындағы әншіні айтады. Скальдтар өздерінің заманы туралы және князьдар мен жасақшылардың ерлігін дәріптейтін өлеңдерді шығарды. Скальдтардың өлеңдері біздің уақытымызға дейін көбінесе үзінді түрде жетті. Басқа ежелгі герман халықтарымен салыстырғанда исландықтардың өте бай прозалық әдебиеті болған. Бұл әдебиет ана тілінде шығарылған. Оны “сагалар” деп атайды. Бұл әдебиеттің негізінде Исландияның алғашқы тұрғындары туралы әңгімелер, рулық аңыздар жатады. Олардың көбі XII – XIII ғ аралығында жазылған. Рулық сагалар тарихи фактілерді, адамдар мен қалалардың аттарын дәл көрсетеді. Әсіресе Исландия және Норвегияға байланысты оқиғаларды дәл көрсетеді. Рулық сагалар әдетінше бірнеше ұрпақтың тарихын, өмірін бейнелейді. Сагалар бас кейіпкердің өмірбаянынан басталады. Алдымен оның балалық шағы, алғашқы ерлігі туралы айтылады. Содан кейін оның теңіз саяхаттары, Норвегия королінің жасағына кіруі, теңіз жорықтарынан даңқы шығып, құрметпен еліне оралуы, үйленуі, бейбітшілікте өмір сүруі, атақты рулар арасындағы күндестігі мен өшпенділігі және солардың кесірінен тұған қанды шайқастар туралы баяндалады. Рулық сагаларда кейіпкерлер батырлар жырындағы қаһармандай дәріптелмейді. Мифологиялық және қиял – ғажайып ирландық сагалармен салыстырғанда исландық рулық сагалар сол кездегі Скандинавия халықтарының тұрмысын, қоғамдық және жанұялық қарым – қатынастарды, әдет – ғұрыптары мен діншілдігін көрсетті. Исландық сагалар бұл жағынан германдықтардың этнографиясын зерттеу үшін таптырмайтын материал болып табылады. Сансыз көп рулық сагалардың ішінде классикалық түрде жазылған және тарихи материалды дұрыс көрсеткен – “Эгил туралы сага” Рулық және тарихи сагалармен қатар аңыздар мен фантастикаға негізделген сагалар да болды.
== Халық поэзиясы ==
Қоғамның түрлі жеңілдіктерін пайдаланушы таптар өздерінің мүдделері мен көзқарастарын рыцарлық және клерикалық әдебиеттен тапты. ХІІ ғ. бастап қалалардың ролі күшейіп, олар өздерінің ерекше қалалық әдебиетін шығарды. Ал жазу білмеген бұқара халық өз шығармашылығын орта ғасырлардың ортасына дейін тек қана ауызша жалғастырды. Ортағасырлық әдебиеттің негізгі бағыттарының әлеуметтік тегі әртүрлі болса да, олар бір-бірімен байланысты болды. Халық ауыз әдебиеті жазба әдебиетіне өте бай материал беріп, оны өзінің сюжеттері мен бейнелерімен түрлендіріп, қамтамасыз етті. Халық поэзиясы өте бай және өз бетімен дамыған әдебиет болса да, ол ауызша дамығанның кесірінен тек XIV-XV ғғ. дейін өркендеді. Халық өмірі туралы өлеңдердің авторы болған кәсіби әншілер. Оларды Францияда жонглерлер, Испанияда – хугларлар, Германияда – шпильмандар деп атаған. Жонглерлер ортағасырлық қоғамның барлық топтарына танымал болған. Олар жүргінші жолдармен жиһан кезіп, жолында кездескен қамалдарға, қалаларға және селоларға кірді. Жонглерлер сол кездегі жаңалықтарды жинап таратушы болды. Олар өз заманының барлық оқиғаларына үн қосты. Оларсыз ешбір сарай салтанаты, жәрмеңке, діни я халық мейрамы өтпейтін болды. Халық поэзиясының барлық түрлерінен ең жақсы сақталған батырлар жыры. Бұл жанр Ирландияда жақсы дамыған. Оның негізінде рулық және жергілікті аңыздар жатады. Батырлар жырын орындайтын ақын жыршыларды бард деп атаған. Бард әнін музыкамен (сазбен) қостап, әртүрлі тарихи және аңыздарға айналған оқиғалар туралы, әр түрлі батырлар мен князьдардың құрметіне арналған өлеңдерді айтты.
== Француз батырлар жыры ==
Батырлар жыры туралы материал әсіресе Францияда жақсы сақталған. Бұл шығармалар жүзге жақын поэма түрінде сақталған. Олардың ең көне түрлері XI ғ. аяғында, соңғылары XIV ғ. жазылған. Француз эпосының негізгі мазмұнын үш тақырыпқа бөлуге болады: 1) елін қорғау (мавр, норман, сакс жауларынан); 2) корольге адал қызмет ету; 3) қанды феодалдық шайқастар. Алдыңғы екі тақырып мейрімді және дана корольдың бейнесімен байланысты. Көптеген поэмаларда бұл король Ұлы Карл болып аталады. Карл поэмаларда шындыққа жатпайтын бейне: ол әрқашан мейірімді, әділ, ұрыстарда жеңімпаз, сатқындарға қатал король болып бейнеленеді.
== Роланд туралы жыр ==
Француз эпосының әйгілі шығармасы, ортағасырлық поэзияның шыңы болып есептелетін поэма – «Роланд туралы жыр». Бұл поэма 4002 өлеңнен тұрады, жазылу уақыты – 1100 ж. шамасы, алғашқы крестік жорығы кезіне дейін. Авторы белгісіз. Поэма Ұлы Карлдың жиені граф Роландтың Ронсеваль шатқалында маврлармен шайқаста ерлікпен қаза тапқаны туралы баяндайды. Эпос Роландтың қазаға ұшырауына себеп болған өгей әкесі Ганелонның сатқындығы және Ұлы Карлдың Роланд және 12 пэр үшін кек алуы туралы баяндайды. Роланд поэмада рыцарлық ерлік пен аса мейірімділіктің өнегесі болып көрсетілген. Роландта феодалдарға тән эгоизм, қомағойлық, қатыгездік жоқ. Ол өзінің отанына, халқына, короліне шын берілген рыцарь. Ол өзінің өмірін «сүйікті Францияға» арнаған. Рыцарь болғанымен Роланд халыққа жақын, ол нағыз халық қаһарманы болды. Сондықтан «Роланд туралы жыр» тек қана Францияда емес, басқа Еуропа елдерінде де танымал болды. Поэманың аудармалары орта ғасырдың өзінде-ақ неміс, ағылшын, итальян, испан, скандинавтар, кельттер тілінде болған.
== Клерикалық әдебиет ==
ХІІ – ХІІІ ғ. аяғына дейін халық поэзиясымен қатар клерикалық әдебиет өркендеді. ХІІ ғ. дейін тек дін басылары мен ақсүйектер ғана монастырлық мектептерде оқып білім алатын болған. Клерикалық әдебиетте әулиелер өмірі мен әртүрлі діни аңыздар үлкен орын алады. Бұл аңыздар латын және басқа тілдерде елден елге, халықтан халыққа көптеген варианттарда тараған. Әулиелер өмірі туралы әңгімелердің мазмұны әр алуан. Оны 3 топқа бөлуге болады.
1.бірінші топқа әр түрлі мұқтаждық, азап көрген, өзін өзі аштықпен, суықпен т.б қинаған, әулиелердің өмірбаяны ( мыс. Әулие Алексейдің өмірі ) ; 2.әртүрлі тайпаларды, аймақтарды христиандыққа айналдыратын миссионерлердің өмірі туралы ( үстем шіркеудің басқа діндегілердің арасында өз дінін уағыздау үшін жіберетін адамы ).
3.Құлдыққа түскен адамдарды қорғау және адамгершілік туралы әңгімелер ( мыс., Әулие Герман – ол өзінің барлық жинаған ақшасын тұтқындар мен құлдарды сатып алуға жұмсаған ).

ХІІ ғ. ортасынан бастап құдайанаға табынумен байланысты оның жасаған таңғажайып істері туралы көптеген әңгімелер шығады. Сол кезде адамдардың өлгеннен кейінгі тағдыры туралы әңгімелер көп таралды. Осы әңгімелердің сюжеттеріне ортағасырлық адамдар көп назар аударған, өйткені ол әңгімелерде өлгеннен кейін мейірімді адам жұмаққа барады, ол дүниелік жазаны тартады деген. Осыны естіген ортағасырлық қанайған адамдар ол дүниеде қанаушылар жазаға тартылады деп сеніп, үміттенген.
== Рыцарлық әдебиет ==
ХІ-ХІІ ғғ. Батыс Европада феодалдық қоғамның үстем табы біржолата құрылды. Рыцарьлар енді әскери-феодалдар ақсүйектердің ерекше ұйымына айналды. Олардың өздерінің жазылмаған заңдары, дәстүрлері, жүріс-тұрыстың ережелері (қағидалары), абырой мен айыбының идеалдары болған. Сол заң бойынша рыцарь ер жүрек, әділ, адал, мейрімді, мырза адам болуы керек. Ол шіркеуді, әлсіз, әйел адамдарды, жетімдерді қорғау керек, өз қожайына (сюзеренге) адал еңбек ету керек және бөтен діндегі адаммен күресу керек. ХІІ-ХІІІ ғғ. (рыцарьлар поэзиясының) осы идеалды шығаруда рыцарьлар поэзиясының ролі орасан зор болды. Рыцарьлар әдебиеті әсіресе Францияда өркендеді, ол басқа европа елдерінің әдебиетіне өнеге болды. Францияда ХІІ ғ. – ғылымның гүлдену кезеңі 1200 ж. Париж университеті құрылады. Ол ғылымның ірі орталығы болады. Әдебиетте әсіресе Аристотель, Вергилий, Овидий, Цицерон еңбектері оқылады. Рыцарьлық әдебиет өз мүмкіндіктерін әсіресе лирика мен романда толық пайдаланды. Ұлы Карл империясының күйреуінен кейін Францияның оңтүстігіндегі Прованс облысы солтүстіктен саяси тәуелсіз болды. Онда латын тілінен өз бетімен провансаль тілі өркендедеі. Ол сол кездегі әдеби тілдің дамуы болды. Прованс әдебиеті барлық халықтарға үлгі өнеге болды. Рыцарь идеалы бәрінен бұрын осы Прованста пайда болды. Рыцарьлар лирикасының халық өлеңдерінен үлкен айырмашылығы болды. Рыцарьлар лирикасының ерекше техникасы мен шеберлігі көрінеді. Прованс ақынды трубадур деп атаған. (трубадур – табу). Олар өлеңдерінің стиліне, әсіресе көркемдік формасына үлкен мән береді. Сонымен қатар трубадурлар лириканың сан алуан түрлерін шығарған. Солардың негізгі түрлері: кансона (сүйіспеншілік өлеңдері), сирвента (саяси тақырыпқа жазылған өлең), тенсона (екі ақынның арасындағы мораль, әдеби т.б. тақырыпқа дауласу). Пасторелдер мен альбалар ерекше орын алады. Трубадурлар арасында 30 шақты әйелдер болған. Трубадурлар лирикасында жиі кездесетін сөздер – «қуаныш», «шаттық», «жастық». Негізгі тақырыбы – махаббат, соның ішінде бұл күйеуге шыққан әйелге сүйіспеншілік. (Труба) Біздерге дейін трубадурлардың өлеңдерінен басқа ХІІІ ғ. құрылған олардың өмір-баяндарының жинағы жетті. Солардың ішіндегі ең әйгілі трубадурлар – Бернарт де Вентадорн және Бертран де Борн. Біріншісі махаббат тақырыбына, екіншісі – саясат тақырыбына жазған. ХІІІ ғ. провансаль лирикасы төмендейді. Оның орнына қалалық поэзия келеді. Жалпы прованс лирикасы европа поэзиясының негізін салушы болды.
== Қалалық әдебиет ==
ХІІІ ғ. Батыс Еуропаның көптеген елдерінде ортағасырлық мәдениет өзінің жоғары деңгейіне жетеді. Сол кезде саяси және қоғамдық өмірдің барлық салаларында, адамның ақыл-ойында үлкен өзгерістер пайда болады. Философия және басқа ғылымдар да өркендейді. ХІІ ғ. қалалар туралы әдеби шығармалар шыға бастады. Әдебиетте өмірмен бірте-бірте байланысын үзген рыцарьлар поэзиясымен қатар жаңа, қалалық әдебиет дамыды. Ол күнделікті өмірді, қоғамның барлық таптары өкілдерін, әсіресе, шаруаларды, бейнелеуді мақсат етті. Қалалық әдебиет рыцарьлар әдебиетімен байланысты болса да, оған негіз болған халық ауыз әдебиеті. Қалалық әдебиетте кездесетін ең жақсы образдар мен сюжеттер фольклордан алынған. Қалалық әдебиет рыцарьлар поэзиясының кейбір жанрларын пайдалып, өздерінің өзгерістерін енгізді. Қалалық әдебиеттің жанрлары: публицистикалық, сатиралық лирика, өлеңмен жазылған қысқа тұрмыстық әңгімелер, үлкен сатиралық және аллегориялық романдар, әртүрлі дидактикалық (өсиетті) шығармалар. Қалалық әдебиеттің стилі де өзгерді. Ол рыцарьлар поэзиясының сыпайылығына, әсемділігіне, нәзіктілігіне қарсы халық тіліне жақын болды. Францияның қалалық әдебиеті. Ортағасырлық қала тұрғыны өлеңмен жазылған күлкілі қысқа әңгімелерді жақсы көрді. Оның басты кейіпкері көбіне епті әрі қу қала тұрғыны немесе жайдары, тапқыр шаруа болды. Олар үнемі өзінің жауларын – тәкаппар рыцарьларды және қомағай монахтарды келекеледі. Францияда өлеңмен жазылған ұсақ әңгімелер – фаблио қалалық әдебиеттің (ішінде) кең тараған жанрларының бірі болды. Ол күнделікті өмірден алынған қызықты, ерсі оқиғалар туралы әңгімеледі. Фаблио 3 топқа бөлінеді. Оның қарапайым түріне анекдоттар жатады. Фаблионың 2-ші тобына әлеуметтік бағытта жазылған, сюжеті жақсы дамыған әңгімелер жатады. Бұларда рыцарьдан гөрі қала тұрғынына тән қасиеттер дәріптеледі: тапқырлық, ұқыптылық, ептілік т.б. Типтік фаблиоға «Шаруа – емші» атты әңгіме жатады. Осы фаблио ХVII ғ. драматург Ж.-Б.Мольердің «Амалсыз емші болған» шығармасына негіз болды. Фаблионың 3-ші тобына қоғамның әртүрлі таптарына, соның ішінде, қала тұрғындарына тән кейбір кемшіліктер әшкерленетін шығармалар жатады. Бұл әлеуметтік сықақ ауқатты қала тұрғындарының сараңдылығына, рақымсыздығына, мейірімсіздігіне, қомағойлығына, дін қызметшілерінің әдепсіздігіне, екіжүзділігіне, рыцарьлардың ақылсыздығына, дөрекілігіне, кәсіпқой алдамшылардың қитұрқы қылықтарына қарсы бағытталған. Фаблионың ортасында – қала тұрғындары, олардың сол кездегі сауда-саттыққа байланысты дамыған жаңа қарым-қатынастар, қалалықтардың типтік белгілері. Бірақ қала тұрғындары екі жақты суреттеледі: бір жағынан, олардың ептілігі, икемділігі авторды таңқалдырады, ал екінші жағынан, сол қасиеттер адамды тонау немесе қанау үшін пайдаланатын болса, олар қатты әшкереленеді. Бұл сол кездегі қарапайым халықтың, шаруаның, қала тұрғындарының көзқарасы болды. Көптеген фаблиолардың сюжеттері өзге халықтардың ертегілері, новелла, өсиетті әңгімелеріне жақын. Ортағасырлық фаблио кейінгі француз әдебиетіне үлкен әсерін тигізді. Фаблионың сюжеттері Ф.Рабленің «Гаргантюа мен Пантагрюэль» романында, Ж.Б. Мольердің комедияларында, П.Лафонтеннің ертегілерінде, Ги де Мопассанның новеллаларында кездеседі. Фаблионы материал ретінде Д.Боккаччо және басқа да итальян жазушылары пайдаланған. Франция қалаларында ондаған жылдар бойында мысалдар мен ертегілерден «Түлкі туралы роман» дастаны шығарылды. Дастанда аң бейнесінде жалқау ірі феодал – Аю, шіркеудің топас қызметкері Есек, жемтік іздеп шарқ ұрған жауыз рыцарь – Қасқыр (Изенгрим), ақылды, тапқыр қала тұрғыны – Түлкі көрсетіледі. Түлкі Қасқырмен тартыста үнемі жеңіп шығады. Ал Қораз, Қоян, Ұлу бейнесінде берілген кедейлерді ол жәбірлегенде оның өзі қиын жағдайға душар болады.

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://5fan.ru/wievjob.php?id=15087 Еуропалық орта ғасыр әдебиеті]

[[Санат:Орта ғасырлар]]
[[Санат:Әдебиет]]

Калевала

2014-08-25T06:38:00Z

Аслан Жукенов:

[[Сурет:KarelianCoatsOfArms.jpg|thumb| right]]
'''“Калевала”''' (Kalevala) – карел-фин халқының эпосы. Балтық жағалауындағы [[финн тайпалары]]нда пайда болып,
кейінірек карел халқына тараған. “ Калевала” бірнеше жырлардан тұрады. Алғаш зерттеп, оның тұтас жыр екендігін анықтаған және біріктіріп (1835 жылы, 32 жыр; 1859 жылы, 50 жыр) бастырған Э.Ленрот (1802 – 1844) болды. “ Калевала ” эпосында халыққа гүл, егін егуді үйреткен ақылды Вяйнямейнен, шебер ұста Ильмеринен, ер жүрек батыр Лемминкяйнен, өз қожасы көрсеткен азапқа төзбей, күш жұмсауға көшкен Куллерволар арқылы карел-финн халқының тарихы мен салт-санасы, арман-мүддесі бейнеленді. “ Калевала ” орыс, ағылшын, неміс, француз, швед, жапон, т.б. халықтардың тіліне аударылған.
==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{wikify}}

[[Санат:Финляндия]]
[[Санат:Алфавит бойынша кітаптар]]
[[Санат:Өнер]]

{{stub}}

[[ru:Калевала]]

Монументтік өнер

2014-08-23T18:07:28Z

Аслан Жукенов:

'''Монументтік өнер''', пластикалық өнердің шығармаларын нақты архитектуралық орта үшін кеңістік-идеялық жағынан толықтыру мақсатымен жасалады. Бірнеше түрі бар: ескерткіштер (көшеде, алаңда қойылатын), монументтер (ірі тарихи оқиғаларға байланысты қойылатын), мүсінді – архитектуралық ансамбльдер, т.б. Бұл өнерге өте қатты, төзімді материалдар: [[гранит]], [[қола]], [[мрамор]], т.б. қолданылады. Қазіргі кездегі монументтік өнерге дәстүрлі өнермен қатар, оның жаңа түрлері мен жанрларын (портреттік ескерткіштер, витраждар, сграффито, тұс кілем, қабырға өрнектері, т.б.) дамыту, сонымен қатар бейнелеу пластикасын архитектуралық тектоникаға үйлестіру тән. Бүл өнерге қатты, төзімді материалдар: гранит, қола, мрамор, т.б. қолданылады. Қазақстан жеріндегі М. ө. Қола дә-уірінен (Алматы облысы Тамғалы шатқалындағы, Маңғыстау түбегіндегі, Балқаш жағалауындағы және Оңтүстік Қазақстандағы тас таңбалар-петроглифтер) басталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі сырлы сурет көріністері мен қабырғаларының мозаикалық қалауы-орта ғасырлардағы Қазақстан М. ө-інің жоғары деңгейін танытады. М. ө. [[КСРО]] тұсында біршама дамыды. Осы жылдары 28 панфиловшы-гвардияшылар атындағы паркте монументтік Даңқ мемориалы ([[1975]]) тұрғызылды. Тарихи тақырып М. ө. түрлерінде көрініс тапты. Олар: Алматы қаласындағы А.Иманов ([[1947]]) жөне Ә.Жангелдин ескерткіштері ([[1975]]). Облыс орталықтарындағы алаңдар мен парктердегі тарих, мәдениет, өнер кайраткерлеріне орнатылған ескерткіштер: Жам-был бюсті (1971), Абай ескерткіші (1960), Т.[[Рысқұлов]] ([[1979]]), М.[[Әуезов]] ([[1981]]) ескертіштері болды. М. ө. мен архитектураның әдемі үйлескен түрі барельеф (бедерлі мүсін). Әсіресе Қазақстан Жазушылар одағы ғимаратындағы "Кітаптар кейіпкерлері" ([[1985]]) көлемі мен композициясы жағынан ере-кше көзге түседі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Өнер]]

Дубляж

2014-08-23T09:53:49Z

Аслан Жукенов:

'''Дубляж'''({{lang-fr|doublage}} — қосақталу) — кинофильмнің дыбысы екінші бір тілге аударылып, жаңадан жасалған [[фонограмма]]сы. Дубляжда сөздің естілуі актердің ауыз қимылына, ернінің ашылып-жабылуына үйлесуі және сөз мағынасы түпнұсқадан алшақ кетпеуі шарт. Алдымен дубляж жасаушылар ([[режиссер]], [[дыбыс операторы]], [[монтаждаушы]], [[Аудармашы, тілмәш|аудармашы]] және [[сөз мөлшерлеуші]]) фильмді көріп алады. Сонан соң фильм таспасы 2-ден 10 м-ге дейінгі шамада бірнеше бөлшекке бөлініп кесіледі де, нөмірленіп, бөлшектер желімденеді. Одан кейін аудармашы мен сөз мөлшерлеуші бірлесе отырып, әр бөлшектегі сөздерді аударылған мәтінмен салыстырып, актердің ауыз қимылы мен сөйлемнің ұзын-қысқалығына қарай үйлестіреді. Осылайша аяғына дейін фильмнің сөзі түгел мөлшерленіп болғаннан кейін мәтін аударушы актерге беріліп, жаттықтыру жұмысы жүргізіледі. Әр бөлшектегі сөзге актер әбден машықтанып алған соң дыбыс жазылады. Мұнда актердің әр көріністегі сөздерді еркін, шынайы сөйлеуі мұқият қадағаланады. Фильмнің музыкасы, басқа да дыбыстары жазылған фонограмма киноны шығарушы студиядан дайын күйінде алынады. Жаңаша дыбысталған сөз бен музыка және өзге қосалқы дыбыстар фонограммасы біріктіріліп, қайта жазылады. Бұдан кейін әзір болған фильмді көбейту жұмысы жүргізіледі. [[Қазақстан]]да дубляж жасау ісі алғаш 1940 жылы қолға алынып, одан кейінгі жылдары аса қарқынды дамыды.

'''[[Қазақ тілі]]не''' дубляждалған тұңғыш [[Голливуд]] туындысы - '''[[Көліктер 2|"Көліктер-2'']]''' ([http://en.wikipedia.org/wiki/Cars_2 Cars 2]) [[анимация]]лық фильмі.
[[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]], [[Ресей]] мен [[Қазақстан]] мамандарының қатысуымен дюбляждалған [[Көліктер 2|"Көліктер 2"]] [[мультфильм]]інің [[Қазақстан]]дағы тұсаукесері 2011 жылдың 23 маусымы күні өткізілді.
[[Қазақ тілі]] - [[Көліктер 2|"Көліктер 2"]] туындысы ресми түрде дубляждалған әлемдегі 39-шы [[тіл]] болды. [[Түркі тілдері]]нің арасында [[Голливуд]] туындылары бұған дейін тек [[түрік тілі]]не ғана дубляжданған.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Кино]]

Пұтқа табынушылық

2014-08-22T16:41:09Z

Аслан Жукенов:

[[Сурет:Стороны збручского идола.jpg|thumb|300px|right]]
'''Пұтқа табынушылық''' - алғашқы [[қауым]]дық [[құрылыс]] кезінде - яғни [[тайпа]]лық құрылыс пен оның ыдырауы кезінде - ұлттық-мемлекеттік [[дін]]дердің [[пайда]] болуына дейін болған барлық [[сенім]]дер мен [[салт]]тарды бейнелеу үшін моногеистік діндер ([[иудаизм]], [[Христиандық|христиан]], [[ислам]]) өкілдерінің енгізген термині.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]

{{stub}}

Санат:Алфавит бойынша телесериалдар

2014-08-18T10:55:39Z

Аслан Жукенов:

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Телесериалдар]]
[[Санат:Алфавит бойынша санаттар|Телесериалдар]]

[[ru:Категория:Телесериалы по алфавиту]]

Massive Assault

2014-08-12T11:32:58Z

Аслан Жукенов:

{{Компьютерлік ойын
| жасаушы = Wargaming.net
| баспагер = Медиа-Сервис 2000
| анонс күні =
| шығарылған күні = 2013 жылы
| жанр =
| қозғалтқыш =
| режимдер = Бір ойыншы,көп ойыншы
| платформалар = [[Microsoft Windows]]}}
'''Massive Assault''' — [[Wargaming.net]] студиясымен 2003 жылы жасалынып, [[Медиа-Сервис 2000]] компаниясымен шығарылған компьютерлік ойын. Massive Assault 3D қозғалтқышта құрылып, өзіндік политикалық жүйесі арқылы ойын барысындағы теңгерім кез келген жаққа ауқып кету мүмкін. Ең алғанқы Massive assault 1955 жылы үстел ойыны ретінде жарық көрген, уақыт өте келе пікірлес екі команда ойында кеткен қателіктер мен теңгерімді дұрыстауды қажет еткен «Iron Age» атты прототип ойыны шықты.
==Ойын ерекшелігі==
* «Құпия одақтас» концепциясында дағдыланған, өзіндік политикалық жүйе;
* Өзіңнің деңгейіне сәйкес тез арада әріптесіңді табуға мүмкіндік беретін, ''multiplayer'';
* Турнирлар, кланды соғыстар, марапаттар мен рейтинг жүйесі;
* Стратегияны максималды қызық ететін, 26 юнит;
* Ақылды жасанды интеллект;
* [[hotseat]] режимі;
* Картаны редакторлау.
== Сюжет ==
2056 жылы болған соғыста, "Демократиялық альянс", Жамандық бiлiг елдерін жеңіп шығады. Бірнеше жыл соң "Еркiн ұлттардың одағы" жасалып шығарылады. Содан бастап, әлемде тыныштық орнатылады. Технологиялқ жаңалықтар тез арада космосқа көшу үшін жаңа жерлерді бақылау мақсатымен, бақылаушы экспедицияны жебереді. Бірақ тыныш өмір ұзаққа созылмады. 2094 тен 2101 жылдар аралығында, Финляндияда, Германияда, Японияда революциялық соғыс басталды. Келесі ел Ресей...
Осы уақыт аралығы әлемде Қаранғы Лига тобының жаралуымен сәйкес келді. Осы топ үлкен, беделді корпорациялармен қамтылып отырды.Көптеген елдер демократиялық келбеттерін өзгертіп, тоталитаризацияға ұшырады. Екі жақ ұрысы, қаруланған соғыспен аяқталады деген қорқыныш болып, барлық ел, шаштың бір талшығында тұра қалды. Мекендердің қарулануы, күн сайын күшией берді...
Космостағы экспедиция мәртебесіне жетіп, тұруға ыңғайлы жерлер ашылып, сол кезде колонизация басталды. Сонымен тағы да бір соғыс басталды. Жер қуатын әлсірету үшін, Лига, Еркiн ұлттың бір планеталарына шабуыл жасайды. Осы кезде Сіз "Еркiн ұлт" тобымен басқарып, шабуылды тоқтатуыңыз қажет.
==Геймплей==
Ойын барысы қызық, сонымен қатар қатты қиын емес. Өзге стратегияларға қарағанда, Massive Assault-та дипломатия жоқ. Ойын бірнеше фазаларға бөлінген:
1) Ойнда әріптестерді тауып алып, оларды сатып алу;
2) Өздеріңіздің арсеналындағы барлық күштермен қолданып көреу;
3) Қол астындағы барлық елдерден салық жинап, юниттарды дамыту;
4) Жаңа серіктестерді ашу;
Елді мекенді жаулап алу үшін, өзіндік арнайы стратегия құрап, астанасын басып алу қажет.
Ойын өте қызықты және '''мультиплэйер''' секілді жаңартулар арқасында, сіз басқа да адамдармен соғыса аласыз. сонымен қатар оқиға шиеленсуі Сіздің қолыңызда.
==Ойыннң келесі сериялары==
* Massive assault Network;
* Massive Assault: Domination/Phantom Renaissance;
* Galactic Assault: Prisoner of Power;
* [[Massive Assault Network 2]].
== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.massiveassault.com

[[Санат:Компьютерлік ойындар]]

PlayStation Vita (PS Vita)

2014-08-12T11:17:06Z

Аслан Жукенов:

[[File:PlayStation Vita illustration.svg|thumb]]
'''PlayStation Vita (PSV)''' - '''Sony Computer Entertainment''' жасаған портативті консоль, '''PlayStation Portable''' мирасқоры болып табылады. Жапонияда 17 желтоқсан 2011 жылы, Солтүстік Америка және Еуропада 22 ақпан 2012 жылы шығарылды.

27 қаңтар 2011 жылы '''PlayStation Meeting 2011'''-де бұл жүйе '''PlayStation Suite'''-пен бірге құлағдар етілді. Консоль анонсқа дейін, бөтен өндірушілердің сыбыстары арқылы бізге '''PSP2''' атауымен белгілі болды. '''E3 2011''' болмас бұрын, жүйе '''Next Generation Portable (NGP)''' деген атауға ие болды. Консоль Ресейде '''ИгроМир 2011'''-де алғаш көрсетілді.

===== Мазмұн =====
# Техникалық мінездемелері
# Тасымалдаушы
# Бағдарламалық қамтамасыз ету
# Ойындар
# Консольдың шығуы
# Сатылымы

== Техникалық мінездемелері ==
Бастапқыда консоль анонспен бірге сипаттамаларыда жарияланған болатын. E3 2011 кейін нақты сипаттамалары анықталды.
 *Орталық процессор: 4-ядерлі процессор ARM CortexTM-A9 Cortex-A9.
 *Графикалық процессор: SGX543MP4+ OpenGL 2.0 қолдауымен (200 MHz, 133 MPolygon/s, 4 GPixel/s) және 128 мегабайттық бейнежад.
 *Оперативтiк жад: 512 мегабайт.
 *Дисплей: 5-дюймді (127мм) OLED-дисплей, 960 × 544 (16:9) 220 dpi, TrueColor.
 *Өлшемдері (ұзындығы × биіктігі × қалыңдығы): шамамен 182×83,55×18,6 мм.
 *Енгізу батырмалары: PS батырмасы, қоректенудiң батырмасы, крестовина (жоғары/төмен/оңға/солға), әрекет жасау бытырмалары (Үшбұрыш, Дөңгелек, Крест, Квадрат), (L, R) бүйiр батырмалар, 2 аналогты стик,, Start және Select батырмалары, (+/) дауыс қаттылығын реттеудiң батырмасы; сонымен бiрге multi-touch сыйымдылық сенсор пердестерi және артқы сенсор панелi.

{{stub}}

[[Санат:Компьютерлік ойындар]]

Сказ о розовом зайце

2014-08-05T05:51:28Z

Аслан Жукенов:

{{Кино
| Қазақша атауы =
| Шынайы атауы = Сказ о розовом зайце
| Сурет =
| Сурет ені =
| Жанры = драма
| Режиссёрі = [[Фархат Шарипов]]
| Продюсері = [[Ермек Аманшаев]]
| Актерлер = Әнуар Нұрпейісов,Максим Акбаров,Қарлығаш Мұхамеджанова,
| Компания = [[Қазақфильм]]
| Бюджеті = 550 000
| Түсім =
| Мемлекет = Қазақстан
| Тілі = [[орыс тілі|орысша]]
| Ұзақтығы = 105 минут
| Жыл = 2010
}}
[[Сурет:Сказ.jpg|left|thumb|px00|фильм баннері]]
[[Сурет:Конференция кезі.jpg|right|thumb|Конференция кезі]]
'''«Сказ о розовом зайце»''' — [[Шәкен Айманов]] атындағы «[[Қазақфильм]]» киностудиясының 2010 жылы түсірген қазақ көркем фильмі. Режиссёрі – [[Фархат Шарипов]]. Басты рөлдерде [[Әнуар Нұрпейісов]] және [[Максим Акбаров]] ойнайды.<ref>http://www.kinopoisk.ru/level/1/film/479698/</ref>

==Рольдерде:==
{| class="standard"
|-
! Актёр||Кейіпкер
|-
|[[Әнуар Нұрпейісов]]||''Ерлан''
|-
|[[Максим Акбаров]]||''Локо''
|-
|[[Қарлығаш Мухамеджанова]]||''Джека''
|-
|[[Фархат Нұрсұлтанұлы Әбдірайымов|Фархат Абдраимов]]||''Джайбархан''
|-
|[[Санжар Мадиев]]||''Жан''
|-
|[[Бахтияр Қожа]]||''Жанның әкесі''
|-
|[[Ерболат Тогузаков]]||''Қайрат''
|-
|[[Саят Исембаев]]||''Джоник''
|-
|[[Мурат Бисембин]]||''Тимур''
|-
|}

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Кино]]
[[Санат:Қазақфильм]]

Артефакт (археология)

2014-07-29T17:41:40Z

Аслан Жукенов:

'''Артефакт''' (лат. arte/actum — жасанды істелген) — табиғилықтан тыс қолдан жасалған нәрсе, мәдениеттің жемісі. Артефакт ретінде тек денелік белгілері емес, сонымен бірге таңбалық, рәміздік мазмұны бар кез келген жасанды нәрсе қарастырыла алады. Мәдени артефактға мыналарды жатқызуға болады: адамдар жасаған заттар мен нәрселер, техника және еңбек құралдары, киім-кешек пен тұрмыстық жабдықтар, тұрғын үй, жол т.б. Артефакт ретінде қоғамның рухани өмірінің кез келген құбылысын (ғылыми теория немесе наным-сенім, өнер және фольклер туындысы, моральдық қағидалар т.б.) алуға болады. Артефактның пайда болуын және олардың негізіндегі адамдық мақсаттар мен мүдделерді талдау арқылы, заттық болмыстың символикасын айқындауға болады. Артефактлар әлемі — таңбалар әлемі және оларды адамдық әрекет контексінде ғана түсінуге болады. Адам тұрмайтын үй қаңырап бос қалады, функционалдық мазмұны ескірген құндылықтар тек «музейлік» мағынаға ие болады. Қазіргі мәдениеттерде артефакт мәдениеттердің динамикасын зерттеуде бастапқы алғышарт ретінде қабылданады.

<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Археология]]

[[ru:Артефакт (археология)]]

Қазақ хандығының жылнамасы

2014-07-29T15:35:36Z

Аслан Жукенов:

Қазақ хандығының жылнамасы
* 1456 — Қазақ хандығы құрылды. Ел бастаған Керей хан мен Әз-Жәнібек хан Шу, Талас алқабына ірге тепті.

* 1456—1470 шамасы — Керей хан билік құрды. Орда орнықты.
* 1460 — Керей хан мен Әз-Жәнібек хан Моғолстанның Есен-Бұға ханымен одақтаса отырып, қалмақ (ойрат) шабуылының бетін қайырды.
* 1465 — Керей ханның туы астындағы жұрттың саны екі жүз мыңға жетті.
* 1470 — Керей хан мен Әз-Жәнібек хан [[Сырдария|Сыр бойына қайтып оралды. Түркстан өңірінің біраз аймағы Қазақ Ордасының құрамына қосылды.
* 1471—1480 шамасы — Әз-Жәнібек хан билік құрды. Орда іргеленді. Сыр бойындағы кенттер үшін күрес басталды.
* 1480—1510 — Бұрындық хан билік құрды. Орда нығайды. Сырдария алқабы, Түркстан өңірі үшін қантөгіс майдан ашылды.
* 1486 — Қазақтар Шәйбани ханды ауыр жеңіліске ұшыратып, Хорезмге тықсырды.
* 1491 — Қазақтар екі үлкен ұрыста моғолдарды жеңді.
* 1510 — Қасым сұлтан қысқы соғыста Шәйбани ханды біржола талқандап, ұлыс шегінен асыра қуды. Түркстан уәлаятына қарасты қалалардың көпшілігі Қазақ Ордасының құрамына енді.
* 1511—1520 — Қасым хан билік құрды. Ежелгі Көк Орда жерінің басым бөлігі және Жетісу Қазақ Ордасының иелігіне айналды, халықтың саны бір миллионнан асып, әскер саны үш жүз мыңға жетті.
* 1511 шамасы — Қасым хан Қазақ Ордасының «Қасқа Жол» аталатын ең алғашқы заң жүйесін қабылдады.
* 1512 — Қасым хан Сайрам қамалын алды, Ташкентке жорық жасады.
* 1521—1522 — Момыш хан билік құрды.
* 1523—1533 — Тайыр хан билік құрды.
* 1525 шамасы — Екі жүз жылдық ойрат-қазақ соғысы басталды.
* 1533—1537 — Тоғым хан билік құрды.
* 1537 шілде 27 — Сан-Таштағы төрт халықтың соғысында қазақ-қырғыз әскері түгелімен қырылды, Тоғым хан тоғыз ұлы және әскербасы отыз жеті сұлтанмен бірге шәйіт болды.
* 1537—1559 — Бұйдаш хан билік құрды. Орда оңалды. Ойратпен арадағы соғыс созылмалы, қатаң сыпат алды.
* 1556 — Бұйдаш хан Ноғай Ордасының шығыс бөлегін Қазақ Ордасына қосып алды.
* 1558 — Қазақ Ордасы Бұқар хандығын тықсыра бастады.
* 1559 — Бұйдаш хан шәйіт болды.
* 1560—1580 — Хақ-Назар хан билік құрды. Қазақ Ордасы ежелгі қуатын қалпына келтірді.
* 1569 — Хақ-Назар хан Ноғай Ордасын қиратып жеңді.
* 1570 — Қазақ Ордасы Ойраттардың бір бөлігін бодандыққа түсірді.
* 1579 — Хақ-Назар хан Түркстан мен Сауранды, Оңтүстік өңірдегі тағы біраз қонысты қайтарып алды.
* 1580 сәуір 23 — Хақ-Назар хан шәйіт болды.
* 1580—1582 — Шығай хан билік құрды.
* 1582 маусым — Тәуекел сұлтан Түркстан түбінде Ташкент уәлаятының әміршісі Баба сұлтанды талқандады.
* 1583—1598 — Тәуекел хан билік құрды. Қазақ Ордасы өзінің әскери, саяси қуатының шарықтау шегіне жетті.
* 1586 — Тауекел ханның Мәуреннахрға қарсы алғашқы шапқыны.
* 1594—1595 — Тәуекел хан Русияға елші аттандырды; жауап елшілік.
* 1598 ақпан. Тәуекел хан Ташкент түбінде Абдолла ханның негізгі күштерін талқандады.
* 1598 жаз — Тәуекел ханның Орта Азияға] жеңісті жорығы.
* 1598 күз — Тәуекел хан шәйіт болды.
* 1598—1643 — Еңсегей бойлы Ер Есім хан билік құрды. Қазақ тарихының қаһармандық кезеңі.
* 1598 күз — Бұқар-Қазақ бітімі нәтижесінде бүкіл Оңтүстік Қазақстан және Ташкент уәлаяты Қазақ Ордасының құрамына қайта қосылды.
* 1599 шамасы — Есім хан «Ескі жол» аталатын жаңа заң жүйесін орнықтырды. Қазақ Ордасының астанасын Түркістанға көшірді.
* 1603 — Екінші қазақ-бұқар соғысы басталды. Айғыр-жар ұрысында қазақтар жеңіске жетті.
* 1604 — Есім хан ойраттарды күйретіп жеңді.
* 1613 — Есім хан Самарқан түбінде бұқар-ауған әскерін талқандады.
* 1619—1624 — Есім хан Шығыс Түркістан үшін күрес жүргізді.
* 1620 — Есім хан ойраттарды кезекті жеңіліске ұшыратты.
* 1624 — Есім хан Ферғанадағы майданда жеңіске жетіп, Екінші қазақ-бұқар соғысын аяқтады.
* 1627 — Есім хан бүкіл алаш жұрты түп көтерілген ұлы жорықта Ойрат Одағын қиратып, босқынға ұшыратты.
* 1627 — Ташкент уәлаятының әміршісі опасыз Тұрсын хан Қазақ Ордасындағы азамат соғысына жол ашты, Түркістанды шапты.
* 1627 — Сайрам түбінде Тұрсын хан бастаған екі сан қатаған қазақтар мен Есім хан бастаған үш сан алаш қазақтар арасында қантөгіс ұрыс болды, Есім хан басым түсті, Тұрсын хан әскерінен айрылып, Ташкентке келіп тығылды.
* 1627 — Есім хан Ташкентті алды, Тұрсын ханның басын шапты, қатаған руы жазаға тартылып, қырылганнан қалғаны басқа рулар ішіне таратылды. Есім хан жазылмас дертке ұшырады.
* 1635, жаз — Жәңгір сұлтан торғауыт Хо-өрлік тайшының ұлысын шапты, Жемнен өткеріп, батысқа қарай тықсырды.
* 1643 — Есім хан дүние салды.
* 1643—1652 — Салқам Жәңгір хан билік құрды.
* 1643 желтоқсан — Қоңтажы Батұр ойраттар, халхалар, торғауыттар — бүкіл моңғол жұртынан құралған қалың әскермен Қазақ Ордасы құрамындағы қырғыз жеріне басып кірді.
* 1644 қаңтар—мамыр — Кең көлемді қазақ-моңғол соғысы.
* 1644 маусым, шілде — Салқам Жәңгір хан екі үлкен ұрыста біріккен ойрат-халха әскерін қиратып жеңді, соңғы шайқаста қазақ әскеріндегі жаңа шерік-мылтықпен қаруланған алты жүз мерген айрықша көзге түсті.
* 1644 күз — Салқам Жәңгір хан Ұлы Моғол империясы мен Бұқар хандығы араласындыға соғысқа араласты, Ауғанстандағы майданға жүз мың әскер жіберді; қазақ аламандары Балық қаласының түбіндегі елу күн бойғы қырғын шайқастан соң соғысты өзбек-бұқар хандығының пайдасына шешіп берді.
* 1652 қантар—ақпан — Хошауыттар қырғыз жеріне тұтқиыл шабуыл жасады. Салқам Жәңгір хан шәйт болды.
* 1676—1680 — Қазақтар Бұқар хандығындағы тақ таласына араласты.
* 1680—1715 — әз-Тәуке хан билік құрды.
* 1681—1684 — Сайрам соғысы; Дұрбін-Ойрат Қазақ Ордасын ауыр жеңіліске ұшыратты.
* 1690 шамасы — әз-Тәуке хан Қасым ханның «Қасқа жол», Есім ханның «Ескі жол» заң үлгілерін жаңғыртып, «Жеті жарғы» аталатын жаңа заң жүйесін еңгізді. Төрелерді іркіп, ел басқару ісін билерге жүктеді.
* 1698 — Дүрбін-Ойрат Шу, Талас бойына басып кіріп, Қазақ Ордасын шайқалтып кетті.
* 1710—1711 — Ойраттардың жаңа жорығы.
* 1712 — Қазақтардың ойрат шапқыншылығын тоқтату әрекеті.
* 1713 — Абылай хан туды.
* 1714 — Қазақ Ордасының Дүрбін-Ойраттан кезекті ауыр жеңілісі.
* 1715 — әз-Тәуке хан дүние салды.
* 1715—1718 — Қайып хан билік құрды.
* 1717 жаз — Қайып хан мен Әбілқайыр сұлтан бастаған Қазақ әскері Аягөз ұрысында ойраттардан қирап жеңілді.
* 1718 — Ойраттар қазақ жасақтарын Арыс, Бөген, Шаян озендерінің бойында бет қаратпай жеңіп, бүкіл Оңтүстікті шапқындап кетті.
* 1718—1729 — Болат хан билік құрды.
* 1723—1725 — Ойраттардан түбегейлі жеңіліс, Түркістан, Сауран, Ташкенттен, бүкіл оңтүстіктен айрылу, Ақтабан шұбырынды.
* 1728 — Буланты ұрысы, ойраттар Сары-Арқадан кері қайрылды.
* 1730 — Аңырақай ұрысы, ойрат шабуылы тойтарылды, қазақтар ес жинай бастады.
* 1730 — Қазақ Ордасы дербес ұлыстарға бөлінді; ру, жүз ішінде билердің өкімі күшейді.
* 1731 — Кіші жүздің бір бөлігі мен Орта жүздің біраз руларын билеп отырған Әбілқайыр хан Ресей өкіметімен бодандық негізіндегі әскери және саяси қамқорлық туралы келіссөзге жол ашты.
* 1733 — Әбілмәмбет хан бастаған қазақ әскері ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты; жиырма жасар Абылай сұлтан атаққа шықты.
* 1740 қыркүйек—желтоқсан — Ойраттардың Сары-Арқаға жорығы.
* 1741 қаңтар—наурыз — Ойраттардың кезекті жорығы қысқа соғысқа ұласып, одан ары жазға жетті.
* 1741 көктем, жаз — Абылай хан ойрат шабуылын тойтарды, өрісін ұзартып, Жоңғардің ішкі аймақтарына жортуылдар ұйымдастырды.
* 1752 қазан — Екі жүз жылдық ойрат-қазақ соғысындағы бетбұрыс кезең: Абылай хан Аягөз-Нарын ұрысында ойраттардың негізгі күшін талқандады.
* 1753 — Қабанбай, Жанатай, Мүйізді өтеген, Ер-Жәнібек, Бөгенбай батырлар бастаған қазақ қосындарының Жоңғарға қарсы түйдек-түйдек, жеңісті жорықтары.
* 1754 күз — Абылай хан Дұрбін-Ойратты біржола талқандап, Екі жүз жылдық соғыста түпкілікті жеңіске жетті.
* 1755 көктем — Абылай ханның Жоңғарды жуасыту жорығы.
* 1756—1757 — Шүршіт-қазақ соғысы —
* 1756 — Абылай хан Қалмақ-Толағай, Аягөз ұрыстарында шүршіт-цин әскерлеріне ауыр соққылар беріп, жазғы майданда, тактикалық және стратегиялық үлкен жеңіске жетті.
* 1757 — Цин патшалығының Қазақ Ордасына қарсы жаңа жорығы; ауыр шығынға ұшыраған Абылай хан әскердің негізгі күштерін сақтай отырып, кері шегінді.
* 1757 мамыр 15 — Абылай ханның сенімді өкілі Әбілпейіз сұлтан мен мәнжү-цин қолбасшысы Фу Дэ арасындағы ауқытша бітім туралы Айдын-Су мәмлесі.
* 1757 маусым 7 — Цин патшалығы өкілдері мен Абылай хан арасындағы Аягөз бітімі.
* 1757 қыркүйек—қазан — Абылай хан Бейжінге елшілік аттандырды. Тәуелсіз сыйластық туралы келісім.
* 1760 соң — Қазақтар бейбіт жолмен ата жүрт Шығыс Түркістанға қайтадан қоныстана бастады.
* 1765 қазан—қараша. Абылай ханның қырғызға қарсы жеңісті жорығы.
* 1766—1768 — Абылай хан Қоқан хандығына қарсы соғыс ашты, Ташкентті бағындырды.
* 1770 — Абылай хан Қырғыз ұлысын талқандап, қазақ-қырғыз шекарасын айқындады.
* 1771 — Абылай хан «Шаңды жорық» соғысында торғауыт қалмақтарды біржола тоздырды.
* 1771 — Абылай хан Түркістанда бүкіл Қазақ Ордасының ханы ретінде ақ киізге көтерілді.
* 1781 мамырдың басы — Абылай хан дүниеден көшті.
* 1781 соң — Батыс және Орталық Қазақстанда Ресей ықпалы күшейе түсті, біртұтас Қазақ Ордасы жеке ұлыстарға бөлшектенді. Ресей патшалығы Орталық және Батыс Қазақстанды біржола отарлау ісін жүзеге асыра бастады.
* 1801 — Бөкей хан Ресей патшалығымен бейбіт келіссөздер жүргізу арқылы Еділ мен Жайық арасындағы ата жұртты қайтарып алды, бұл өңірде Бөкей Ордасы құрылды.
* 1801—1822 — Оңтүстік Қазақстан Қоқан хандығының теліміне түсті.
* 1822 — Ресей патшасының жарлығымен Орта жүзде хандық билік жойылды деп жарияланды.
* 1835 — Абылай ханның шөбересі, болашақ ұлы ғалым Шоқан тұды.(1865 ж. өлді)
* 1838—1847 — Абылай ханның немересі Кенесары ханның Қазақ Ордасын сақтап қалу жолындағы күресі.
* 1841 — Кенесары үш алаштың ханы ретінде ақ киізге көтерілді.
* 1845 — Қазақ халқының ұлы ақыны Абай туды. (1904 ж. дүниеден озды)
* 1847 — Кенесары хан шәйіт болды. Қазақ Ордасы құлады. Қазақ тарихындағы жүз қырық төрт жылға созылған отарлық заман басталды.

[[Санат:Қазақ хандығы]]

Космостық медицина

2014-07-25T14:55:43Z

Аслан Жукенов:

'''Космостық медицина''' — медицина ғылымының жаңа саласы. Космостық медицинанің міндеті - космосқа ұшқан, сондай-ақ космос кеңістігіне шыққан космостың зиянды әсерінен қорғау, ғарышкердің қыщметіне қолайлы жағдай туғызу. Мысалы биікке ұшқанда ауада адамға қажетті оттек жетіспеуінен, қысым төмендігінен ауыз-мұрыннан қан кетіп, ентігіп, тыныс алуы жеілейді. Және ғарышта ауаның жоқтығы және адам денесінің салмақсыздануы ағзада көп өзгерістерді туғызады. Адам тұрса, қозғалса қалқып жүргендей болып қимылы өзгереді, қызмет жасауға қолайсыз жағдай туады. Сондықтан да ғарышкерлер күні бұрын осындай жағдайларға жаттығады, дайындалады.

Космостық медицина қазіргі ғарыштық техникамен тығыз байланыста, ғарышкердің денсаулығына одан бұоын айтып кеткен қолайсыз жағдайлардың әсер етпеуін қарастырады. Ол үшін ғарышқа ұшатын ғарышкерлерді шынықтырып, ғарышта кездесетін қиындықтарға дайындайды. Мұндай дайындық кезінде ғарышта кездесетін жағдайларды имитация жасап, сол жағдайларға үйретеді. Ғарыш кеңістігіндегі әр түрлі зиян сәулелерден қорғану үшін скафандр кию, сол кездегі космостық медицина сала иновацияларының бірі болды. Космостық медицина, ғарышкерлердің тағамына да көңіл бөледі. Ғарыш кеңістігін ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеу нәтижесінде 1961 жылы ''Ю. А. Гагарин'' ғарышқа сапар шекті. Ал ғарышкер ''А. Леонов'' ғарыш кеңістігіне шықты.

Адам ғарышқа ұшар алдында ұзақ уақыттағы жалғыздыққа үйретіледі. Бұл кезде адамның психолгиялық өзгерісері зерттеледі. Ағзаға қоршаған орта факторларының қандай әсер ететіндігі туралы ''космостық физиология '' зерттейді. Космостық медицинаның алдында әлі де болса қосмосқа ұшу кезіндегі зат алмасу, жүрек, қан-тамыр жүйесі жұмысының өзгерісін толығырақ зерттеу міндеті тұр.
==Дереккөздер==
Алматы-кітап, 1997 жыл, 5-том

[[Санат:Медицина]]

Кунама тiлi

2014-07-22T16:21:41Z

Аслан Жукенов:

'''Кунама тілі -'''[[Африка]]да тұратын Кунама елінің ана тілі. Ніл-Сахара тіл тобына кіреді. Негізінен [[Эфиопия]] мен [[Эритрея]]ның шекарасында орналасқан Кунама елі тарапынан қолданылады.

{{stub}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]
[[Санат:Тілдер]]

Балқар тілі

2014-07-22T16:13:32Z

Аслан Жукенов:

'''Балқар тілі''' — түркі тілдерінің бірі. Балқар тілінде 75 мыңдай адам (1990) сөйлейді. [[Түркі тілі|Түркі тілдерінің]] [[қыпшақ]] тобына жатады. Кейде Балқар тілін қарашай тіліне қосып [[қарашай-балқар]] тілі деп те атайды. Бірақ бұл екеуінің [[дыбыс]], [[грамматика]] жүйесінде біраз айырмашылық бар. [[Қарашай тілі]]нде ч, дж, п дыбыстарының орнына Балқар тілінде ц, дз, ф дыбыстары қолданылады: [[шаш]], [[жер]], [[шап]] сөздері [[Қарашайлар|қарашай]] тілінде чаш, джер, чап, Балқар тілінде цац, дзер, цаф болып айтылады. Балқар тіліндегі барайын, келгенмен (қазақшасы — келгенімен) тәрізді етістік тұлғалары [[қарашай тілі]]нде барайым, келгенме түрінде қолданылады. Балқар тілі — жазуы кейін дамыған тіл. 1924 жылы [[балқар]]лар [[латын]], 1939 жылы [[кирилица|кириллицаны]] қабылдады.
<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref>

== Дереккөздер ==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]]
[[Санат:Тілдер]]

{{stub}}

Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру

2014-07-09T10:04:43Z

Аслан Жукенов:

==Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру==

'''Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру''' – Кеңестік жүйенің қазақ қоғамын дәстүрлі даму жолынан тайдыру үшін жүзеге асырған саяси-шаруашылықтың шаралары. Алғашқы жылдардан бастап-ақ Қазақ өлкесінің табиғи-климаттық және әлеуметтік ерекшеліктерін ескере қоймаған кеңестік әміршіл-әкімшіл жүйе 20-жылдардың ортасына қарай көшпелі қазақ шаруаларының отырықшыландыру мәселесіне назар аудара бастады. Бүкілресейлік ОАК пен РКФСР ХКК 1924 жылы 17 сәуірдегі ережесі бүкіл елде шаруалар қожалықтарын күшпен ұжымдастыру науқанына ықпал жасады. Жаңадан құрылатын колхоздар көшпелі және жартылай көшпелі бола алмайтын еді. Оның үстіне бүкіл одақтағы барлық көшпелі және жартылай көшпелі шаруалар қожалықтарының 80 %- ға жуығы осы қазақ жерінде болатын. Мемлекеттік жоспарлау бойынша Қазақстандағы көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтар сандары 706 мыңды, жұмыс істеуші 7 млн-нан астам адам құрады. Қазақстан өлкелік партия комитетінің бюросы 1929 жылы 6-қарашадағы мәжілісінде 1929 – 1930 жылдар, яғни отырықшыландырудың алғашқы жылында, осы шарамен кем дегенде барлық қожалықтардың 12 %-ын қамтуды ( 84000-нан астам) жергілікті органдарға міндеттеді. Қаулыда көшпелі тұрмыстың «социалистік құрылыспен үйлесе алмайтындығы» тағы да атап көрсетілді. Өлкелік партия комитетінің 1930 жылы 19 –қаңтардағы қаулысы бұл жұмысты жаппай ұжымдастыру негізінде күшейте түсу қажеттігіне баса назар аударды.

Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру туралы мәселе Қазақ АКСР ОАК-нің 1930 жылы қаңтарда болып өткен 2-сессиясында жан-жақты әңгіме болып, онда «Қазақ халқын отырықшыландыру жолдары туралы» арнайы қаулы қабылданды. Онда қабылданған шешімдері орындау үшін Қазақ АКСР ХКК-нің жанынан Отырықшыландыру жөнінде тұрақты комитет құрылды. 1930 жылға арналған отырықшыландыру аудандарын анықтау туралы мәселе осы комитеттің ақпанда болған мәжілісінде арнайы қаралды. Бірінші бесжылдықта 380 мың қазақтың көшеплі және жартылай көшпелі қожалықтарын отырықшыландыру көзделді. Алайда, шын мәнінде, осы кезеңде нақты отырықшыланғандар 70,5 мың ғана қожалық болып шықты. Бұл отырықшыландыруға тиісті қазақ қожалықтарының 17,6 % ғана еді. Қазақстан басшылығы отырықшыландыру үрдісін Бүкілодақтық екпінді шараға айналдыруға барынша күш салды. Осы мақсатпен жергілікті жерлерде Қазақстан одақтағы көшпелі халықтар арасындағы отырықшыландыру пионері болуы тиіс ұсыныс та белең алды. Алайда, мұның ешқайсысы да одақтық үкімет тарапынан қолдау таба қойған жоқ. Орталық бұл жылдары жаппай ұжымдастыру шараларын жүргізуді алғашқы орынға қойды. Республика басшылығының ұжымдастыруды отырықшыландыру негізінде жүргізу туралы ұсыныстары қабылданбай, керісінше «жоғарыдан» отырықшыландыру ұжымдастыру негізінде жүзеге асыру талап етілді.

Отырықшыландыру шараларын жүзеге асыруды қиындата түскен басты нәрсе – оған деген бюрократиялық және әкімшіл-әміршіл біржақты көзқарастың орын алуы еді. Осының әсерінен отырықшылана бастаған шаруаны құрылыс материалдарымен қамтамасыз ету мүмкін болмай қалды. Бұл, әсіресе, Қазақстаннан тыс жерлерден ағаш тасып әкелуге байланысты жұмыстарда анық көрініс берді. Ағашпен қамтамасыз ету жоспарлары орындалмай, жаңа құрылыстар бар болғаны 25 -30 % құрылыс материалдарымен ғана қамтамасыз етілді. Ағаш дайындайтын одақтық мекемелер Қазақстанға арнап ағаш тасымалдауға немкетті қарады. Отырықшыландыру үрдісі басталғанда техникалық жабдықтау мәселесі аса үлкен қажеттілікке айналды. Сондықтан, отырықшыланатын қазақ ауылдарын соқамен, тырмамен, тұқым сепкіш машинамен алдын-ала қамтамасыз ету жоспарлары белгіленді. Алайда, Мәскеудегі орталықтардың отырықшыландырудың өзіне жеткілікті көңіл бөлмеуі, ал республика басшылығының өздері бекіткен машинамен жабдықтау жоспарының орындалуын қадағаламауы салдарынан жоспарда белгіленген аз ғана техниканың өзі де қазақ ауылына уақытында жетпей қалды. Арнайы шаруашылық машиналарына бөлінген қаржыны өндіріп алуда жүгенсіздіктер орын алды. Қазақстан үкіметінің шешімі бойынша машинамен жабдықтауға бөлінген кредитті халықты отырықшыландырудың төртінші жылынан бастап қана төлей бастаулары керек еді. Ал, жергілікті басшы органдар болса бұл тәртіпті о бастан-ақ бұзып, машинаны босатқан бетте оның құнының 30-40 % -ын алдын-ала жедел төлеуді талап етті. Мұның өзі отырықшыландыру барысында бар малын қауымдастырып, өздері қайыршылана бастаған халықтың тұрмысын ауырлата түсті. Жергілікті жерлерге машиналар жеткізу ісіне немқұрайлы қарау да орын алды. Егер егіншілік аудандарына шөп шабатын машиналар апарылса, ал мал шаруашылығымен айналысатындарға топырақ өңдейтіндер жеткізілді. Бұрынғы көшпелі қазақтың ауыл шаруашылығы машиналарының тілін білмеуі, машинамен жабдықтаушы ұйымдар тарапынан үйретудің болмауы отырықшыланған шаруаны бұрынғыша ата-баба әдісімен жұмыс жасауға – шалғымен орып, ағаш соқамен жыртуға мәжбүр етті. Еш қозғалыссыз, ашық аспан астында жатқан машиналар тозып бітті. Мамандар жетіспеді. Округтік органдардың қазақ аудандарын қажетті мамандармен қамтамасыз етуге немкетті қараулары салдарынан материалдық жағынан қамтамасыз етілмеген, пәтері жоқ және қазақ тілін білмейтін мамандары отырықшыландыру аудандарында көп тұрақтамады. Қазақстанға сырттан келген келімсектерден құралған өндіріс орындары мен кеңшарлардың қазақ шаруаларына қол ұшын бермеуі де отырықшыландыру үрдісін қиындата түскен еді. Қазақстандағы ірі одақтық кәсіпорындар басшыларының байырғы халықтан өнеркәсіп пролетариатын жасауға көңіл бөлмеулері де отырықшыланатын қазақтарды жұмысшылар қатарына тарту жоспарын 66 % -ға ғана орындауға мүмкіндік берді.

Қазақстандағы жаппай күшпен отырықшыландыру үрдісі, негізінен, қазақ халқының өзінің қаражатымен қаржыландырылды. Ал мемлекеттік органдар бөлген қаражат бұл шараны жүзеге асыруда қосымша қолдау түрінде ғана көрінді. Отырықшыландыру аудандарын қажетті әртүрлі мамандармен қамтамасыз ету ісі және мамандардың жергілікті жерлерде тұрақтамауы, қазақ ауылының мәдени-әлеуметтік өмірі басшы адамдар назарынан тыс қалып отырды. 1930 жылға дейін қазақ балаларының оқығаны туралы деректер мүлде жоқ. Ал 1932 жылы қыркүйектегі деректерде мектепте қамтылған оқу жасындағы қазақтар 45 % болған. Отырықшыландыру барысында саяси қуғын – сүргін қатар жүргізілді. Отырықшыландыру қарқыны төмен аудандардағы басшылар егер де басқа ұлт өкілдері болса, олар ұлыдержавалық « шовинизмге», ал олар қазақтар болса онда жергілікті «ұлтшылдық » пиғылға бой ұрды деп айыпталды. Шовинизм көрінісі – қазақтарды отырықшыландыруға бөлінген қаржыны еуропалық селоларға жіберу, сондай-ақ, отырықшыландыру ісін тек қазақтарға қатысты нәрсе ретінде түсіну, еуропалық ұжымшылардың және кеңшарлардың қазақтар шаруашылықтарын қамқорлыққа алуға немқұрайлы қараулары болды. Ал, ұлтшыл деп отырықшыландыру үрдісін кезекті арандатушылық, қазақтар қожалықтары эволюциялық жолмен бірітіндеп дамуы керек, көшпелі шаруашылық Қазақстан табиғатына бейімделген қажеттілік дегендей пікір білдірушілер кінәланді. Сонымен бірге отырықшыландыруды тек сырттан қазақ жеріне қоныстанушыларды жермен қамтамасыз ету үшін жүргізіліп жатқан шара деп түсіндіретіндерге де ұлтшылдар ретінде айып тағылды. Бұл жұмысты жүзеге асыру барысында «оңшыл», «солшыл» деп айыпталғандар да аз болған жоқ. Отырықшыландыру шараларына немкетті және жауапсыз қарағандар «оңшыл», ағым өкілдеріне, отырықшыландыруды барлық, соның ішінде мал шаруашылығы аудандарында да бірдей деңгейде және қарқындата жүргізу керек деп ұрандаушылар «солшыл» ретінде сипатталды. Осындай әртүрлі саяси кінәлаулардан қаймыққан жергілікті басшылар отырықшыландыруға байланысты шараларды, жоғарыдан келген нұсқауларды орындауға тырысып бақты. Ал мұның өзі алғашқы бес жылдық жоспарға сәйкес белгіленген отырықшыландыру жоспарларын орындау қарқынын үдете түсуге себеп болды. 1930 – 1933 жылдардағы жоспарларда Қазақстанда отырықшыланатын қожалықтар саны жыл сайын 20000-ға өсіп отыратын болды. Ал бұл, өлкелік партия комитетінің болжауынша бесжылдықтың тұсында қазақ аудандарындағы егістік көлемін 1 млн. гектардан 5 млн. гектарға дейін өсіруге ықпал етуі тиіс еді. Қағазда белгіленген осы жоспарлардың орындалуына орын алған нақты кемшіліктер кедергі жасады. Ешқандай даярлық және түсіндіру жұмыстары жүргізілмеді. Кейбір қожалықтар тіптен өздерінің отырықшыланып жатқанын білген де жоқ. Отырықшыландыруға қажетті орындар батпақты сайлар аңғарларынан, суы жоқ, егін егуге жарамсыз жерлерден «таңдап» алынды. Мұндай жағымсыз көріністердің орын алуына Қазақстан үкіметінің жерге орналастыру мәселесіне жете мән бермеуі де тікелей себепкер болды. Отырықшылану жөніндегі республикалық комитеттің жерге орналастыру және суландыру мәселесіне арналған қаражатты басқа мақсатқа – отырықшыландыру аудандарында құрылыстар салуға жұмсауы да осының көрінісі еді. Жерге орналастырушы және гидротехник мамандарды материалдық жағынан ынталандыруға жете мән бермеген Қазақстан үкіметі, оларға қысым жасауға және оларды жазалауға әрқашан да бейім тұрды. Мұндай отырықшыландыру жөніндегі тұрақты комитеттің жекелеген мамандарды «бүлдірушілік» әрекеттері үшін тұтқынға алу және сотқа тарту туралы ұсыныстар жасаулары орын алды. Топырақтанушылардың немесе агрономдардың арасында өз міндеттеріне жауапсыз, үстірт және немкетті қарағандар да кездескен. Олар кейде жергілікті халықтың мүддесін де, пікірлерін де ескермей, жерді өз беттерінше өлшеп, белгілеп картаға түсірді және аудандық қызметкерлерді үгіттеп, олардың келісімдерін алды. Кейіннен осы жерлерде отырықшыландыру іс жүзінде басталған кезде бұл жерлерде тұщы судың жеткіліксіздігі, топырақтың құнарсыздығы анықталып, бұл орындарды қайтадан өзгертуге тура келді.

Осындай «тәртіпсіздіктерді» дер кезінде әшкерелеп, оларға кінәлілердіайқындап жазалау үшін отырықшыландыру жөніндегі тұрақты комитеттің жанынан «жұмыс үштігі» құрылды. Оның міндеті отырықшыландырудың республикалық комитетіне көмектесу болды. Кеңестік жазалау органдарымен тығыз байланысты болған, Конституцияға қайшы бұл үштік жергілікті жерлерде отырықшыландыру үрдісінің қарқынын күштеп жеделдете түсуге елеулі үлес қосты. Жұмысты қиындата түскен тағы бір мәселе – Қазақстан партия ұйымының басшысы Ф. Голощекиннің отырықшылануы шаруаларға деген көзқарасының дұрыс еместігі еді. Оның ойынша, тұрғын үй, баспана мәселесі екінші қатарға жатқызылды. Ол отырықшыландыруда шаруашылық мәселелері – шөп шабу, егіншілікпен айналасуға үйрету бірінші кезекте тұруы керек деп санады. Ал, шаруа екі жылдай киіз үйде отыра тұруы және бірітіндеп өз күшімен баспананы өзі салып алуы тиіс болды. Осыдан келіп Ф.Голощекин отырықшыландыруға байланысты құрылысты шаруаның отбасына арналған баспана салудан емес, алғаш қора-қопсылар, яғни шаруашылық құрылыстарын салудан бастауды ұсынады. Мұндай қате көзқарас және жұмыс барысындағы асыра сілтеулер ауыр зардаптарға ұрындырды. 1930 жылдан бастап қазақтардың қоныстарынан ауа көшулері үдей түсті. Көп кешікпей-ақ босқын қазақтар Қазақстанның өз ішінде шұғыл көбейді және олар көрші республикалар аумағына қоныс аударды. Олардың саны 1 млн. адамнан асып түсті. Осылайша отырықшыландыру саясаты шын мәнінде сәтсіздікке ұшырады, Қазақстанда 1931-1933 жылдары қолдан жасалған алапат аштықтың кең өріс алуына зор ықпал жасады. Зорлап отырықшыландыру науқанында орын алған өрескел кемшіліктер жаңа шаруашылықтық-саяси науқанда босқындарды орналастыру барысында бірітіндеп жойылды. Алайда, қазақтар эволюциялық өркендеудің табиғи, дәстүрлі шаруашылық жолынан тайдырған зорлап отырықшыландыру шаралары демографиялық және рухани тұрғыдан қазақ халқының өмірінде қасіретті ауыр іздер қалдырды.

==Дереккөздері==
Қ 18 '''Қазақстан тарихы'''. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X

Омарбеков Т.,'''20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті'''. Алматы, 1997ж.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Ақбілек (роман)

2014-06-10T12:13:15Z

Аслан Жукенов:

[[Сурет:Ақбілек.jpg|600|нобай|оңға|Ақбілек романы]]
'''Ақбілек''' - роман

'''Ақбілек''' - [[Жүсіпбек Аймауытов]]тың қаламынан туған роман. Роман тұңғыш рет 1927 жылы «Әйел теңдігі» журналында жарияланды.

=Қысқаша мазмұны=
Ақбілек романындағы барлық оқиғалар тікелей өмірден алынған. Ақбілек романы - қазақ ауылындағы дүрбелең жылдар шындығын, олардың дәстүрі мен тұрмысын, жекелеген адамдардың іс-әрекеттері мен қарым-қатынастарын, әсіресе негізгі тұлға - Ақбілектің қызығынан қиындығы мол өмір жолдары жайында мұң мен шер де, сыр да толғайтын туынды.Бір ғана қазақ қызының күрделі тағдыры негізінде әлеуметтік төңкерістер тұсындағы қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ романдарының бірі. Сонымен бірге халқымыздың өткен өмір көріністерін, адамдар арасындағы көзқарастар қақтығысын, ел мен жер, келешек күндерге деген наным, сенімдері серпінді, шабытты, көркем кестеленеді. Кейіпкерлер келбеті, іс-қимылдары да нанымды жеткізіледі. Қазақ төңкерісінен кейінгі қазақ ауылының өмір-тірліктері, ақ гвардияшылар әрекеті кеңінен көрініс береді. Романда көтерілген басты мәселе - қазақ қызының тағдыры,.әйел теңсіздігі.
«Ақбілек» романы - бір ғана қазақ қызының күрделі тағдыры негізінде әлеуметтік төңкерістер тұсындағы қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ романдарының бірі. Шығарманың бас кейіпкері Ақбілек өшіккен адамдардың кесірінен ақ әскерлердің тұтқынына түсіп, неше қилы қорлық көреді. Өз елінде де алуан қиындықтарға жолығады. Кейін төңкеріс аяқталған соң қалаға кетіп, оқу оқып, өз бақытын табады.
Ақбілектің басынан өтетін осы оқиғалар арқылы жазушы сол бір қиын-қыстау кезеңдегі қазақ ауылдарындағы өмір шындығын, адамдардың түрлі тағдырын кеңінен бейнелейді.

==Шығарманың басты кейіпкерлері==
*'''Ақбілек''' - құрбыларының алды, теңдікке ұмтылған, азаттықты аңсаған, зорлыққа мойымаған, өмірінен тағылым-ғибрат алған, жан-жүрегі таза, махаббат, мейірімі мол, өжет қыр қызы.Ақбілек содырлардың ортасына түсіп, қарамұртқа ермек болды.Соған қарамастан өмірге деген құштарлық сезімінен айырмады.
*'''Бекболат''' - қара торы, орта бойлы, қошқар тұмсық, түлкі мұрт, шүңірек көз жігіт. Жасы жиырма жетіде. Басында барқытпен тыстаған қара елтірі жекей тымақ, үстінде орысшалау пенжек, шалбар. Сұр шапан, сар сафиянға қара ала жапқан күміс белбеу, аяғында көнелеу қисық табаны бар. Белбеуіндегі жарғақ далбағайы, шашақты сары қынды мүйіз сапты өткір кездігі, алдыңғы қапталдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс шеттегі- оның өнерсіз жігіт еместігіме айғақ болады.
*'''Мұқаш''' - таңқы мұрын, бадырақ көз, шұнақ құлақтау, жарбақтау, кірпі шаш, қырыс маңдай, қара сұр жігіт. Жасы 35-те. Болыстыққа сайланбай қалған.
*'''Офицер'''- романның басты тұлғасын жәбірлеп, арын аяққа таптаған жиіркенішті жан ғана емес, империялық саясаттың ғасырлар бойы халқымызды билеп, басып-жаншып келген көрінісі ретінде де есте қалады.
*'''Ұрқия - Ақбілектің жанашыр жеңгесі. Ақбілектің қалаға келіп, көзін ашуына бірден бір себепкер. Сонымен бірге баласы Ескендірді өсіруіне де көп көмектеседі.
Балташ - Ақбілектің жанын түсінген жігіт. Ақбілектің басынан өткен тағдырға қарамай, оған ғашық болады. Балташтың бұл қасиетін бағалап, Ақбілек оған күйеуге шығады.

==Тағы қараңыз==
* [[Жүсіпбек Аймауытов]]

==Дереккөздер==
#http://aimauytov.psu.kz/images/stories/pdf/akbilek_aimauytov.pdf
#http://baq.kz/kk/regional_media/post/1742
#http://www.pushkinlibrary.kz/vyst/Akbilek_kaz/nasha_akbilek_kaz.html
#http://kitaphana.kz/odna-strana-odna-kniga/247-odna-strana-odna-kniga/3539--lr-.html
# Аймауытов Ж. Ақбілек: роман / - Алматы: Раритет, 2003. - 240 бет.

==Сыртқы сілтемелер==
*http://www.kitap.kz/ru/content/akbilek

[[Санат:Алфавит бойынша кітаптар]]

Адам тағдыры

2014-06-08T07:17:27Z

Аслан Жукенов: /* Экранизациялануы */

'''Адам тағдыры''' — кеңестік орыс жазушысы [[Михаил Александрович Шолохов|Михаил Шолоховтың]] әңгімесі. Шығарма 1956—1957 жылдары жазылған. Алғашқы жарияланымы — [[«Правда» |«Правда» ]] газетінің [[1956|1956]] жыл, 31 желтоқсан-1957 жыл, 02 қаңтардағы санында жарияланды.

== Сюжеті ==
[[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысы]] басталысымен Андрей Соколов есімді шопырға отбасымен қоштасып майданға кетуге тура келеді. Соғыстың алғашқы айларынан-ақ ол жарақат алып қалып, фашисттердің тұтқынына түседі. Тұтқында жүріп [[концлагерь|концлагерьдің]] барша қиындығын бастан өткереді, дегенмен өрлігінің арқасында ебін тауып құтылып шығады. Қысқа мерзімді майдандық демалыс алып Отанына оралғанда, сүйікті жары Ирина мен екі қызы бомбалау кезінде қайтыс болғанын естиді. Ет жақындарынан жас [[офицер]] ұлы тірі қалыпты. Майданға келгенде Андрей соғыстың соңғы күнінде ұлының да қаза тапқанынан хабардар болады.
Соғыстан кейін жалғыз қалған Соколов басқа өңірде қызмет етеді. Ол жерде жетім қалған Ваня есімді кішкене баланы кезіктіреді. Ваняның анасы бақилық болған, ал әкесі хабар-ошарсыз жоғалған болатын. Соколов балаға оның әкесі екенін айтады, осы арқылы баланың (және өзінің) жаңа өмірге деген зор үмітін, құлшынысын қалыптастырады:

''Жетімсіреген екі адам...Әскери дауылдың орасан күшімен өзге өлкеге лақтырылып тасталған құм ұнтақтары тәрізді...Оларды алдан не күтеді? Және тұла бойы ерік-жігерге толы осы бір орыс адамы бәріне шыдайды және әке иығына дейін өсіп, толысып Отанына оралу жолында барлық қиындыққа төзе, төтеп бере отырып жеңіске жетеді деп ойлаудың қисыны бар еді...''

== Шығу тарихы ==

Әңгіменің [[сюжет|сюжеті]] ойдан шығарылмаған. [[1946 |1946 ]] жылдың көктемінде М. Шолохов аңшылықта жүріп бір адамды кезіктіреді, ол басынан өткен қайғылы оқиғаны түгел баяндап береді. Шолоховты бұл әңгіме қатты толғандырады да ақыр соңында мұны шығармаға айналдыруды жөн деп табады. "Бұл жайлы міндетті түрде әңгіме жазып шығамын". Арадан 10 жыл өткенде [[Хемингуэй|Хемингуэй]], [[Ремарк|Ремарк]] пен өзге де шетелдік жазушылардың шығармаларын қайталап оқи отырып, бас-аяғы жеті күнде "Адам тағдыры" атты шығарманы дүниеге келтіреді.¹

== Экранизациялануы ==

Әңгіме 1959 жылы басты рөлді сомдаған совет режиссері [[Сергей Федорович Бондарчук|Сергей Бондарчук]] тарапынан экранға шықты. "Адам тағдыры" фильмі [[1959|1959]] жылы [[Мәскеу кинофестивалі|Мәскеу кинофестивалінде]] бас жүлдеге лайықты деп танылып, жас режиссердің үлкен [[кино|киноға]] жол тартуына серпін берді.

== Дереккөздер ==

* [[Лейдерман Н. Л. |Лейдерман Н. Л. ]] «Монументальный рассказ» М. Шолохова // Лейдерман Н. Л. Русская литературная классика XX века. — Екатеринбург: 1996. — С. 217—245. — ISBN 5-7186-0083-X.
* [[Павловский А.|Павловский А.]] Русский характер (о герое рассказа М. Шолохова «Судьба человека») // Проблема характера в современной советской литературе. — М.-Л., 1962.
* [[Ларин Б.|Ларин Б.]] Рассказ М. Шолохова «Судьба человека» (Опыт анализа формы) // Нева. — 1959. — № 9.

== Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.lib.ru/PROZA/SHOLOHOW/sudbache.txt Электронды нұсқасы]

[[Санат: Орыс әдебиеті]]

Исландиялықтар

2014-06-06T12:41:05Z

Аслан Жукенов:

'''Исландиялықтар''' (өздерінің атауы – ислендингар) – ұлт, Исландияның байырғы халқы. Жалпы саны – 300 мыңнан астам адам (1999).[[Исландия]]да 245 мың, [[Канада]]да 34 мың, [[АҚШ]]-та 6 мың Иисландиялықтар тұрады. [[Дания]], [[Швеция]], [[Норвегия]], [[Германия]]да да Исландиялықтар бар. Антропологиялық жағынан Исландиялықтар еуропалық нәсілдің атлант-балтық түріне жатады. Үндіеуропалық тілдер шоғырының герман тармағының скандинавиялық тілдер тобына кіретін исланд тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. [[Христиан діні]]нің протестант ([[лютеран]]) тармағын ұстанады. Исландиялықтар 9 – 10 ғасырларда Норвегиядан қоныс аударып келген ежелгі скандинавиялықтар ұрпақтары болып табылады. [[Ирландия]] мен Шотландиядағы скандинавиялықтар иеліктерінен шыққандар да Исландиялықтардың этнос ретінде қалыптасуына ішінара қатысты. 13 – 14 ғасырлардың аяқ шенінде Исландиялықтар ұлты қалыптасты. Негізгі кәсібі – мал шаруашылығы (жайылымдық қой мен сиыр, жылқы өсіру). 19 – 20 ғасырларда балық аулау, өңдеу Исландиялықтардың басты кәсібіне айналды. Ағашқа [[өю-өрнек]] салу, бұйым жасау, [[аяқ киім тігу]], [[металл өңдеу]], ұсталық дамыған. Тұрғын үйлері темір бетоннан тұрғызылып, шатырын шифермен, темірмен жабады. Ұлттық киімін әйелдер көбірек киеді. Оған жүннен тоқылған белдемше, ақ жейде мен алжапқыш жатады. Дәстүрлі аяқ киімін итбалық немесе қой терісінен тігеді. Исландиялықтар балық тағамын, теңізден алынатын басқа да азық-түліктерді, сондай-ақ, қой, жылқы етін, сүт тағамдарын (скир) көбірек пайдаланады. Нанды аз қолданады. [[Халық ауыз әдебиеті]]н сагалар, мифтер мен “эдды” батырлық жырлары, ертегі-аңыздар, балладалар құрайды.
==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]

{{stub}}

[[en:Icelanders]]
[[ru:Исландцы]]

Шрек

2014-06-05T09:16:20Z

Аслан Жукенов:

'''Шрек:'''
*Шрек, Макс (1879—1936) — [[неміс]] актёрі.
*Шрек, Юлиус (1898—1936) — алғаш Рейхсфюрер СС (Оберляйтер СС).
*Шрэк — [[Уильям Стейг|Уильям Стейгтің]] балаларға арналған «Шрэк!» кітабының кейіпкері - ақкөңіл сұр-жасыл дәу.
*Шрэк — Шрэк туралы [[фильм|фильмдердің]] тізімі.
*Шрек —серия біріншісі.
*Шрек — [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландиялық]] [[меринос]] қойы.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Кино]]
[[Санат:Мәдениет_тұлғалары]]
{{wikify}}

Санат:Android

2014-05-26T09:29:34Z

Аслан Жукенов:

[[Санат:Google]]

[[en:Category:Android (operating system)]]
[[ru:Категория:Android]]

FIFA 13

2014-04-30T14:59:43Z

Аслан Жукенов:

{{Ойындар сериясы
|атауы = FIFA 2013
|жанрлар = Спортты симулятор
|таратушы = Electronic Arts
|суреті =
|қолтаңба =
|жобалаушы =
|жасап шығарушылар =
|платформалар = PlayStation 3, Xbox 360, Wii U, Microsoft Windows, Wii, PlayStation 2, PlayStation Vita, Nintendo 3DS, iOS, PlayStation Portable, PC
|қозғалтқыштар =
|бірінші ойын = [[1994]] жылы FIFA International Soccer [http://ru.wikipedia.org/wiki/FIFA_(%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%B3%D1%80)#FIFA_International_Soccer <ref>FIFA - серия игр</ref>]
|бірінші ойын уақыты =
|соңғы ойын =
|соңғы ойын уақыты =
|спин-оффтар =
|ресми сайты = http://www.ea.com/soccer/fifa
}}
'''FIFA 2013''' - [[FIFA]]-ның сериясындағы жиырмасыншы футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар, тек Android-та ғана жоқ. Ең алғашкы консольдық нұсқасы 2012 жылы 27 қыркүйекте өтті.

==Ойын артықшылықтары==
== Ойластырылған шабуыл ==
Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады , жігер және арамдықпен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды . Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.
== Максималды шабуыл==
Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.
== Допты бір жанаумен басқару==
Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертеді: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.
==Tactical Free Kicks==
Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.
==Player Impact Engine==
Ең басты енгізілген жақсарту ойынның дәрежесін физикалық тұрғыдан допқа талас жақсарады(яғни реалистикалық түрде болады). Допқа таласта футболшының бойы және күші көп рөл атқарады.
==Коментаторлар==
Орыс тілдегі Фифа 2013-те ойынды баяғы Юрий Розанов және Василий Соловьёв оған қоса жаңадан коментатор Александр Логинов(ол аланның шетінде жұмыс істейтін болады). Александр жарақат алған ойыншылардың қандай халде екенің айтады.

==Демо нұсқауындағы футбол клубтары==
Демо нұсқауындағы командалар:
Милан
Арсенал
Боруссия Дортмунд
Ювентус
Манчестер Сити

== Жалпы Стадиондар ==
*Akaaroa Stadium
*Aloha Park
*Arena D’Oro
*British Modern
*Century Park Arena
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Bombastico(El Libertador)
*El Medio(Estadio Nacional)
*El Reducto(La Canchita)
*Estadio Latino
*Estadio President G.Lopes
*Estadio de las Artes
*Estadio del Pueblo
*Euro Park
*Forest Park Stadium
*Ivy Lane
*O Dromo
*Olimpico Arena
*Pratelstvi Arena
*Sanderson Park * Stade Kokoto
*Stade Municipal
*Stadion 23,Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
*DW Stadium
*The Britannia Stadium
*White Hart Lane
*Carrow Road
*Goodison Park
*Stadium of Light
*The Hawthorns
*Liberty Stadium
*The Reebok Stadium

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]

FIFA 12

2014-04-30T14:58:14Z

Аслан Жукенов:

{{Ойындар сериясы
|атауы = FIFA 2012
|жанрлар = [[Спортты симулятор]]
|таратушы = [[Electronic Arts]]
|суреті =
|қолтаңба =
|жобалаушы =
|жасап шығарушылар =
|платформалар = [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Wii U]], [[Microsoft Windows]], [[Wii]], [[PlayStation 2]], [[PlayStation Vita]], [[Nintendo 3DS]], [[iOS]], [[PlayStation Portable]], [[PC]]
|қозғалтқыштар =
|бірінші ойын = [[1994]] жылы FIFA International Soccer [http://ru.wikipedia.org/wiki/FIFA_(%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%B3%D1%80)#FIFA_International_Soccer <ref>FIFA - серия игр</ref>]
|бірінші ойын уақыты =
|соңғы ойын =
|соңғы ойын уақыты =
|спин-оффтар =
|ресми сайты = http://www.ea.com/soccer/fifa
}}
'''FIFA 2012''' - [[FIFA]]-ның сериясындағы он тоғызыншы футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар, тек Android-та ғана жоқ. Ең алғашкы консольдық нұсқасы 2011 жылы 27 қыркүйекте өтті.

==Ойын артықшылықтары==
== Ойластырылған шабуыл ==
Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады, жігер және айламен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды. Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.
== Максималды шабуыл==
Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.
== Допты бір жанаумен басқару==
Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертті: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.
==Tactical Free Kicks==
Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.
==Player Impact Engine==

==Коментаторлар==
Орыс тілдегі FIFA 2012-те ойынды баяғы [[Юрий Розанов]] және [[Василий Соловьёв]]

==Демо нұсқауындағы футбол клубтары==
Демо нұсқауындағы командалар:
Милан
Арсенал
Боруссия Дортмунд
Ювентус
[[Манчестер Сити]]

== Жалпы Стадиондар ==
*Akaaroa Stadium
*Aloha Park
*Arena D’Oro
*British Modern
*Century Park Arena
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Bombastico(El Libertador)
*El Medio(Estadio Nacional)
*El Reducto(La Canchita)
*Estadio Latino
*Estadio President G.Lopes
*Estadio de las Artes
*Estadio del Pueblo
*Euro Park
*Forest Park Stadium
*Ivy Lane
*O Dromo
*Olimpico Arena
*Pratelstvi Arena
*Sanderson Park * Stade Kokoto
*Stade Municipal
*Stadion 23,Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*FIWC Stadium — (тек PlayStation 3-те ғана)
*DW Stadium
*The Britannia Stadium
*White Hart Lane
*Carrow Road
*Goodison Park
*Stadium of Light
*The Hawthorns
*Liberty Stadium
*The Reebok Stadium

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]

Нибелунгтар туралы жыр

2014-04-27T12:24:53Z

Аслан Жукенов: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Нибелунгтар туралы жыр''' – [[неміс]] халқының батырлық эпосы. 1200 ж. ш. жазылып, 1757 ж. кітап болып жарық көрген. 16 жырдан тұратын нибелунгтер циклінде мазмұн тұтастығы байқалмайды. Бөлек-бөлек жыр үлгілерінде [[Зигфрид]] атты батыр мен оның әйелі Кримхильданың мифологиялық образдары, трагедиялық сюжет пен сиқырға негізделген мотивтер қамтылған. Ғұндар мен бургундар (нибелунгтер) арасындағы соғыс тарихы, оларды ғұндардың талқандауы (436 ж.ш.), рыцарьлық өмірдің көріністері бейнеленген. Зерттеушілер бұл қаһармандық эпосты “[[Аттила]]” дастанының негізінде қыпшақ ақындары жазған деген болжам айтады. “[[Ниьелнугтар]] туралы жырдың” мифологиялық концепциясы негізінде неміс композиторы Р.Вагнер “Нибелунг жүзігі” (1854 – 74) аталатын опералық тетралогиясын жазған.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 7 том 2 бөлім</ref>

==Сілтемелер==
*[[Ғұндар]]
*[[Бургундар]]
*[[Эпостық жыр]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жырлар]]

{{stub}}