Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Беттің үсуі

2017-02-16T09:27:06Z

Амзе Магжан:

[[Сурет:Frostbitten hands.jpg|thumb| Қол үсігі]]'''Беттің үсуі ({{lang-la|Congelatio}})'''. Қатты [[аяз]] әсерінен [[тері]]нің бүлінуі күнделікті өмірде [[құлақ]] , [[мұрын]], '''беттің үсуі''' жиі кездеседі.<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Стоматология]]

{{Medsci-stub}}

[[ru:Отморожение#Общая классификация поражения низкими температурами]]

Ақорда (резиденция)

2015-03-29T05:48:40Z

Амзе Магжан:

{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Ақорда
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы = Құрылысы аяқталған
| суреті =The RK Presidential Residence.jpg
| ені = 300px
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 32.98
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec = 46.67
| карта атауы =
| карта ені =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі = [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]]нің резиденциясы
| сәулет стилі =
| классификациясы =
| орналасуы = [[Қазақстан]], [[Астана]]
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды = 2001
| құрылысы аяқталды = 2004
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі = 80 м
| сәулет өнері =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны = 7
| қабаттың ауданы = 36,720 м²
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы = Mabetex Group
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты = [http://www.akorda.kz/ Ресми сайты]
}}

'''Ақорда резиденциясы''' — [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Резиденциясы.

[[Астана]] қаласы [[Есіл (өзен)|Есіл]]дің сол жағалауындағы жаңа әкімшілік орталығының аумағында [[2001]] ж. [[қыркүйек]] айында салына бастады. Ғимараттың жалпы көлемі {{formatnum:36720}} m2. Қазақстан Республикасы Президентінің Ақ ордасының ресми тұсаукесері [[2004]] ж. [[желтоқсанның 24]] күні өтті.

Ғимарат қазіргі заманғы құрылыстың ең таңдаулы әдістерін қолдана отырып, монолит құйматастан салынған. Шатырсүмбіні қоса есептегендегі ғимараттың биіктігі 80 м. Қасбеттің қаптамасы қалыңдығы 20—40  см. болатын итальян мәрмәрынан жасалған. Ғимарат жер бетінде 5 және жер астындағы 2 қабаттан тұрады, оның ішінде жер бетіндегі 1-қабаттың биіктігі 10 м., қалған қабаттардың биіктігі 5 м.

Жертөле қабаттарында техникалық қызмет, ас үй, асхана және гараж орналасқан.

Бірінші қабатта жалпы ауданы 1800 м2 құрайтын, еденіне гранит төселген салтанатты хол орналасқан.

Екінші қабатта қызметтік орынжайлар орналасқан.

Үшінші қабатта:
* киіз үйге ұқсатып жасалған, мәрмәр және гранит таспен өңделген Шығыс залы;
* сыйлықтар мен сенім грамоталарын тапсыру залы;
* екіжақты кездесулерге арналған «Алтын» зал;
* камин залы;
* қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары орналасқан.

Төртінші қабатта:
* қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары;
* Саммиттің Үлкен залы;
* кітапхана;
* кіші Шығыс залы орналасқан.

Барлық залдар ерекше мәнермен әрленген, люстралар мен жиһаз бар. Едендерге түрлі сортты мәрмәр, гранит тастары және көркем паркет төселген.

Резиденцияны салу барысында әлемдік ірі өндірушілердің озық инженерлік құрал-жабдықтары пайдаланылған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://www.akorda.kz/ ресми сайты

[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]]
[[Санат:Қазақстан сәулеті]]
[[Санат:Астана]]

Катана

2015-02-28T08:56:45Z

Амзе Магжан: /* Дайындалуы */

'''Катана''' (жапон. 刀) — жапон екі қолмен ұстауға арналған, жүзі 60 см-ден асатын [[cемсер]]і. Қазіргі жапон тілінде катана деп барлық қылыштарды атай береді. Катана—қытай иероглыфының жапонша оқылуы 刀; сино-жапондық оқылуда (онъёми) — бұл сөз «басы иілген бір жүзді семсер» деген мағынаны білдіреді. Жүзінің иілгені мен өткір ұшы онымен түйреу соққысын жасауға мүмкіндік береді. Жеңілдігіне (1-1,5 кг) қарамастан, тұтқасының жоқтығы бір қолмен семсерлесуді өте қиындатады.

==Даму тарихы==
Катана XV ғасырда татидің(жапон 太刀) дамуының әсерінен пайда болып, XIV ғасырдың (ерте Муромати кезеңі) соңына дейін самурайлардың ұлтық қаруы ретінде қолданыста болды. Негізінен дайсёдан (жапон. 大小. «үлкен-кіші») мен қысқа вакидзасиден (жапон. 脇差, қытай. 小刀 сёто. «кішкентай қылыш»).

Катана көп жағынан ертедегі мяо дао семсеріне құсайды. Нағыз жапондық катананы ширату сызығынан (хамон, жапон 刃文): бұл сесерге өзгеше соғу мен ширату әдістері қолданылады, және тұтқасынан (цука, яп. 柄): мал терісмен қапталып, жібек матамен оралған(кейде жай ғана былғарымен), білуге болады. Қатты ағаштан ойып немесе піл сүйегінен жасалған сапты семсер тек шерулік шараларда қолданылады. Катананың жүзі ең аз дегенде екі болат сортынан жасалады: негізіне арналған тұтқыр сорттан және кесуге арналған қатты сорттан. Бұл екі қабат жүзді соғу алдында дәнекерлеу мен балқыту әдістерімен әбден тазартылады.

==Семсерді ұстау тәртібі==

Катану мен вакидзасиді әрқашан сол жақтағы қынапта, арнайы оби белдігінде ұстайды. Бұл семсерді тағу әдісі қоғамдық жерлерде тағуға арналды, XVII ғасырдың басында Сэнгоку кезеңіндегі соғыстар аяқталған уақыттан бастап қолданылды. Ол кезде қару тағу соғыс мұқтаждығынан гөрі салт ретінде қаралды. Самурайлар үйге кірерде катананы белдіктен алатын еді. Олар мүмкін шабуылдан сақтанып семсерді сол қолында ұстаса,енді бірде сенім белгісі ретінде оң қолда ұстады. Отырғанда катана едендегі қол жететін жерге қойылды, ал вакидзасе самураймен әрдайым бірге болды. Катананы көшеде ұстау әдісі косираэ аталды. Егер семсердің керегі болмаса оны ағаштан жасалған сирасаяда сақтады. Ол семсерді тот басудан қорғады.

Ерте Муромати кезеңіне дейін тати деп аталатын ұзын семсер самурайлардың басты қаруы болып келді. Ол қынапсыз тағылды. Бірақ XIV ғасыр соңынан бастап оның орнын катана баса бастады. Катананың қынабы болып, белдікке жібек баудың(сагэо) көмегімен бекінді. Татимен бірге танто қанжары тағылса, катанамен вакидзаце тағылды.

==Дайындалуы==
[[File:Scene-de-forge-edo-p1000666.jpg|thumb|right]]
[[File:Scene-de-forge-edo-p1000665.jpg|thumb|right|Эдо кезеңіндегі семсер соғу көріністері]]

Катана дайындау көп бөлімдерден тұрды және көп уақыт алды, тіпті бірнеше ай уақыт кетті. Алдымен тамахаганэ сортының болат түйірлерін бірге пешке салып, cазды ерітіндіге салып, оған алтын септі. Бұл металдан қоқысты(шлак) алу үшін керек болды, саз бен алтын оны өздеріне тартып алатын. Бұдан кейін болат түйірлерін біріктіру қыздыратын. Одан соң алынған болат блогын балғамен ұрып, одан кейін тағы да жапырады және бүктемелейді, осылай қабаттардың санын көбейтеді (10 рет--1024 қабат, 20 рет—1048576 қабат) Осыдан кейін көмірқышқыл газы әр жерге бірдей тарайды және осының әсерінен жүздің қаттылығы да біркелкі болады. Бұдан соң тамахаганэ болаты блогына семсер үлкен күш түскенде сынбас үшін жұмсағырақ болат қосады. Бірнеше күнге созылатын соғу процесінде блок ұзарып, әр түрлі қаттылық тағы қабаттарда семсердің құрылымы түзіледі және бастапқы семсердің кескіні шығады. Енді бұған қызып кету мен қышқылдар әсерінен қорғау үшін сұйық саз жағылады. Келесі соғу кезеңінде якибой(қатты бөлік) мен хирадзи(жұмсақ бөлік) арасында хамон пайда болады. Осыдан кейін болат шыңдау мен тегістеуден кейін семсер бейнесіне енеді. Шыңдау кезінде әр металдың өзіндік қасиетіне температура көтеріліп, бірден суытылады, осының әсерінен белгілі бір композиттің атом құрылысы өзгеріп, өте қатты мартенсит күйіне өтеді. Одан кейін семсерге сұлба берілген соң өткірлеуші әр түрлі түйіршіктегі тастар көмегімен өткірлеу мен шыңдау процестерін өткізеді. Осы кезде ұста беттің тегістігі мен бұрыштардың туралығына ерекше көңіл бөледі. Өткірлеу соңында ұста өте кішкентай тас-пластиналармен жұмыс жасайды. Кейде ұшталмаған және жүзі жоқ жерлеріне әсемдеуші кескіндер салынады. Тағы да біраз күн тегістеулер мен әдемі сап жасауға кетеді. Осылардың бәрінен кейін катана дайын болады.

==Семсерге қолданылатын болат==

Жапондық семсерлердің барлығы рафинирленген болаттан жасалыды. Оған ұсталар темір ұнтағын пайдаланады. Оның ерекшелігі темірдегі сегрегацияны тудыратын күкірт пен фосфордың аз болуында еді. Темір ұнтағы жоғарғы температурада тазаланып, өте таза болатты алуға мүмкіндік береді. Ертеде бұл процесс татара пешінде жасалған. Өте таза және бетінде біркелкі тараған болатты алу үшін олар ерекше әдісті қолданған. Бұл әдіс өз нәтижесіне сай өте қиын болған. Одан кейін жоғарыда айтылған жапыру мен бүктемелеу әдісі қолданыды.

Балқыту кезінде болат газдар әсеріне ұшырап, салмағын жоғалтты, сонымен қатар бұл қышқылдану болаттағы көмірқышқыл газының мөлшерін де азайтатын. Бұл процессті қадағалау үшін балқыту кезінде тағы басқа да көмірқышқыл газының мөлшерлері әртүрлі құймалар қосылды. Көптеген осындай біріктірулерден кейін болаттың өте жұқа қабаттары пайда болды, бұның жүздің мықтылығына толық әсері болды.

Бұл әдістердің барлығы өте ұқыптылқпен орындалды және барлығы да қадағаланды.
катаналар құрамында 95,22 дан 98,12 % дейін темір, 15 % көмірқышқыл газы болды және кремний де қосылды. Осыған байланысты семсер қаттылыққа ие болды. Ол кездегі катаналарда шикізаттың қай жерден алынғанына байланысты мыс, марганец, вольфрам, молибден секілді металлдар да болды, титан да кездесті.

==Құрылымы==
[[File:Tachi-p1000626.jpg|thumb|right|Катананың ұшы]]
[[File:Katana brique.png|thumb|Әр түрлі құрылымдағы қылыштардың көлденең қимасы]]
Ұсталар өткір, шыдамды, өткірлігін ұзақ уақыт жоғалтпайтын, таттанбайтын және сынбайтын семсер жасағысы келді. Олар тек мартенситтің жоғары көрсеткішін, яғни қатты және өткірлігін ұзақ уақыт жоғалтпайтын, бірақ шыдымды емес семсер немесе керісінше, жұмсақ, тез жүзі қайтатын семсер жасай алды.
[[File:Katana Diagramm rus.png|500px|thumb|center|Семсер құрылымы]]
Бұл мәселені олар көпқабатты болат жасау арқылы шешті. Мысалы, қатты жүз бен майысқақ негіз тұтқыр және жүзі көп уақыт бойы қайтпайтын семсер жасауға мүмкіндік берді. Осындай комбинациялар барлық жоғарыда айтылғандарды қамтымасады, біраз мүмкіншіліктерге жол ашты.
Кейде қысқа жүзді қанжарлар бір ғана болаттан сортынан жасалды(мономатериал).
*Мару — құрылымдар ішіндегі ең арзаны. Әдетте танто мен ко-вакидзаси жасауға қолданылды. Бір ғана болат сортынан тұрды. Ерекше шыңдауды керек етпеді.
*Кобусэ — жеңілдетілген семсер құрылымы. Арзан болғандықтан ЕД соғысы кезіне дейінгі қақтығыстарға кеңінен қолданылды.
*Хонсаммаи — кеңінен қолданыста болған құрылым. Екі беті орташа қаттылықтағы болат пластиналармен күшейтілген. Жүзінің екінші бетінің шыңдалмағаны оған қаттылық беріп тұрады. Өте шыдамды.
*Сиходзумэ — хонсаммаиға ұқсас құрылым. Ерекшелігі жүзінің екінші жағы қатты қабатпен қорғалған.
*Макури — Ортасы жұмсақ, алсырты қатты қабатпен қапталған жеңілдетілген құрылым.
*Вариха тэцу — қарапайым, икемді құрылым.
*Орикаэси саммай —хонсанмаи құрылымының біраз дамыған түрі.
*Гомай — негізі қатты болаттан және оны қаптаған жұмсақ қабттан, соңғы сыртын қатты қабат қаптайтын ерекше құрылым.
*Сосю китаэ — ең қиын құрылымдардың бірі. Жеті болат қабаттарынан тұрады. Масамунэ атты ұста жасаған.

==Семсерде кездесетін ақаулар==
Семсерді соққаннан немесе дұрыс емес шыңдағаннан болатын ақаулар көп. Олардың кейбірі семсерді қолдануға жарамсыз етсе, бірі жөндеуге келеді немесе/және тек заттың сыртқы бейнесін бұзады. Бұл ақауларды ажырата алған дұрыс.
[[File:Katana kizu rus.png|820px|center]]
Көп кездесетін ақаулар:
*Карасунокути (からすのくち). Жүздегі сынық немесе шытынаған жері. Егер сынық жүз ортасымен параллель өтсе, ол жүздің қатты шыңдалған мен жұмсақ шыңдалмаған аймағын екіге бөледі, сөйтіп семсерді жарамсыз етеді.
*Синаэ (撓え). Семсердің сәл қисайған жерінде материалдың сапасыздығынан туындайтын маңызды емес ақау. Негізінен шыңдалмаған аймаққа перпендикуляр жерде туындайды. Ескермеуге де болады.
*Фукурэ (膨れ). Балқытқан кезде семсер денесінде қалып кеткен көмір немесе күл кейін түсіп, семсердің сапасы мен сыртқы келбетін бұзады.
*Кирикоми (切り込み). Семсердің артқы жағындағы тойтару кезінде пайда болған ойық. Маңызды ақау емес. Ол ойықты қайрау кезінде кетіруге болады.
*Умэганэ (埋め金). Ұстаның кей ақауды жасыру үшін істеген жамауы. Бұны қайрау кезінде пайда болған семсердің ішкі қабатын жасыру үшін де жасалады.
*Хагирэ (はぎれ). Хамонда пайда болған кетік. Сонымен қатар семсердің қатты иілуі әсерінен де болатын микроскопиялық сынық. Негізінен бұл ақау қауіпті емес және жақсы білінеді.
*Хакоборэ (刃毀れ).. Жиі сынық тудыратын дөрекі цилиндрлі ойық.
*Хадзими (はじみ) .Семсер көп қайрау әсерінен беткі жылтырнан айрылған жері. Көп кездесетін, бірақ қауіпті емес ақау.
*Ниой гирэ (匂切れ). Семсердің шыңдалған және шыңдалмаған аймағының шекарасында белгілі бір пішіні болмауы (бірақ шыңдау дұрыс жасалған) немесе шыңдалу сызығы семсердің белгілі бір аймағында жоқ(бұл аймақта шыңдалу дұрыс жасалмаған).
*Мидзукагэ (水影). Өткір шеттегі қарайған аймақ. Себебі қайтадан шыңдау мен қайтадан салқындату болуы мүмкін.
*Синтэцу (心鉄) («металл жүрегі»). Көп рет қайрау әсерінен болады. Миллиметрдің бірне ондаған бөлігіндей жуандықтағы семсердің беткі беті белгілі бір жерде түсіп қалады да, семсердің ішкі қабаты көрініп қалады. Бұл кезде семсердің «шаршағандығын» айтады.
*Цукарэ (疲れ) ( «шаршаған»)(суретте көрсетілмеген). Көп қайраудың әсерінен «арықтаған» семсер. Егер семсер көп колданылса, оны көп қайрайды, ал сол кезде қайрау материалды «жейді». Оны болдырмау үшін қайраумен қатар тегістеу де қатар жүргізіледі. Бұл семсердің сұлбасы мен үйлесімділігін сақтайды.

==Толық жиынтығы==
Өткірлегеннен кейін семсердің қынабы(сая) мен сабының(цука) магноли ағашынан жасалуымен семсердің толық жиынтығы дайын болады. Қынабы көлденең қимада сегізбұрышты, сопақ немесе эллипс тәрізді болуы мүмкін. Сап накагоға мэкуги арқылы бекітіледі. Ол үшін накагоға әдейі саңылау(мэкуги-ана) жасалады. Қынаптың жүз кіретін саңылауы (койгути) мүйіз немесе сүйекпен көмкеріледі. Егер қынап пен сап тек семсерді сақтау үшін керек болса оларды безендірмейді(сирасая, «ақ қынаптар»).

Толық құрамада(косираэ) қынап лакталады. Кейде мал терісі(самэ) қолданылып, оюланады. Қынап сыртына тесігі бар қапсырма(куригата) қапсырылады, оған семсерді бір қалыпта ұстап тұратын бау(сагэо) байланады. Бау жібектен, теріден, жүннен жасалуы мүмкін. Әскери семсерлерде оны кездейсоқ қынаптан шығып кетуінен сақтайтын арнайы фиксатор болуы мүмкін. Фути, мэнуки мен касира әдетте бірдей өрнекпен безендіріледі.
Катана осы бөліктерден тұрады:
[[File:Katana (shema).png|thumb|400px|]]
*Ха—өткір шеті
*Хабаки—бекіту жалғастырғышы (жүз олай-бұлай қимылдамас үшін)
*Касира—саптың бас жағы
*Коигути—қынаптың жүз кіретін жері
*Моно-учи/ути—соғатын шегі
*Муне—жүздің өтпейтін түбі
*Накаго—жүздің негізі
*Мэкуги—Накагоға сапта бекінетін бамбук істік
*Сагэо—жіп
*Сайя/сая—қынап
*Цуба—гарда
*Цука—сап
*Синоги—жүздің жоны
*Ха мати – Ханың шеті
*Хамон – шыңдалу сызығы
*Боси – ұшындағы шыңдалу сызығы
*Екоте – жүзді бөлетін сызық
*Дзи-ада - жүзі
*Ицу - Кодзукаға (пышақ) арналған жырашық
*Когай - көпсалалы ілгіш немесе Увари-Маси (сөрешелер)
*Киссаки - ұшы
*Кодзири – қынаптың ұшы
*Ко-синоги – жүздің ұштағы қыры
*Куригата – Сагэоға арналған ілмек
*Мунэ мати – Мунэнің шеті
*Мэи – Накагодағы жазу (ұстаның аты, соғылған жылы, т.б.)
*Мэкуги-ана - отверстие для штыря
*Мэнуки – саптың өрнегі(сән үшін)
*Нагаса – жүздің толық ұзындығы
*Накаго-дзири –Накагоның ұшы
*Ниои/Ниэ - мартенсит бөліктері(үлкені—Ниэ , кішкентайы—Ниои)
*Самэ – сапты қаптайтын мал терісі
*Ситотомэ –Куригатаға арналған саңылау
*Сори – иілген жері
*Сэпа - тығырық
*Фути – саптың жалғастырғышы
*Цука-ито – сапты орайтын бау
*Синоги-дзи – жүздің тегіс жері
*Яки-а (или Яки-ха) – жүздің шыңдалған жері
*Ясури-мэ - Накагодағы егелген кертіктер

==Семсер күтімі==
Катана күтімі негізінен оны тазалаудан тұрады. Оған түрлі құралдар қолданылады.
*Ойықтар мен кетіктерді қайрақ тастармен тегістейді.
*Қышқылы жоқ күріш қағазы көмегімен кір мен ескі май(қаламапыр мен шайшөп майы қолданылады) сүртіледі. Қағазды қолданбас бұрын оны мыжу керек, олай етпесе семсердің жүзін тырнауы мүмкін.
*Дақ тиген семсерді ізбес көмегімен тазалауға болады. Ол тазалайтын және жылтырататын қасиеттерге ие.
*Семсерді тазалағап болғаннан соң, оны қайта майлайды. Бұған да күріш қағазы қолданылады. Майды өте жұқалап, жұқа қабықша түзетіндей жағу керек. Артық майды да алып тастау керек, өйткені оған шаң-тозаң жиналып, семсер бетін тырнауы мүмкін. Негізі 1-2 тамшы май жеткілікті. Бұл рәсімдауа ылғалдығына байланысты үш айда бір рет жасаған абзал.
*Кез келген семсерді өз бөліктеріне бөлуге болады. Ескі семсерлерді ажырата бөліп, таттанған жерлерін тазалауға немесе басқа да іс-әрекеттерді жасауға болмайды, онымен мамандар айналысқаны дұрыс.<ref>[http://fight.uazone.net/?p=948 uazone.net]</ref><ref>[http://lurkmore.to/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 lurkmore.to]</ref><ref>[ http://bik1972.narod.ru/index/0-47 narod.ru]</ref><ref>[http://www.katori-khv.ru/content/katana-i-ee-stroenie katori-khv.ru]</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қарулар]]
[[Санат:Самурайлар]]

Танто

2015-02-28T07:51:57Z

Амзе Магжан:

[[File:Tanto_Kunimitsu.jpg|thumb|300px|right|Тонто және оның жүзі]]
'''Танто''' (жапонша. 短刀 танто «қысқа қылыш») — [[самурай]]лар қанжары.

==Дайындалуы мен құрылысы==
Танто бір жүзді, кейде екі жүзі бар, ұзындығы 1 сяку (30,3см) болып келеді. Егер бұдан ұзын болса вакадзи болып кетеді. Танто имеет односторонний, иногда обоюдоострый клинок длиной до одного сяку (30,3 см). Танто кеуекті темірден (тамахаганэ) жасалуы керек және бамбуктың артқы ілмегіне мекуги түйреуішімен бекітілген алмалы сабы мен алынбалы домалақ цуба гардасы болуы керек. Танто әдетте хира-дзукури стилінді соғылады, яғни тегіс және қатты қырсыз болып шығады. Кейбір тантолар үш қырлы болады, ёроидоси деп аталып, сайыттарға тығуға арналған.

==Қолданылуы==
Танто тек қана көмекші қару ретінде қолданған (бастарды кесуге, харакири жасауға). Бірақ ешқашан пышақ ретінде қолданбаған(Оған арнайы кішкентай когатана пышағы болған болған).

Танто самурайларда көп қолданылған, бірақ оны дәрігерлер мен сайдагерлер қорғаныс қаруы ретінде де пайдаланған. Тіпті жоғарғы тап әйелдері оның кайкэн деген кішкентай түрін обиға (кимоно белдігі) жасырып ұстаған (қорғанысқа немесе өзін-өзі өлтіруге). Ең маңызды бекінісі тізе бүгіп, Фусими қамалы қоршауға алынған кезде оның қожайынының барлық отбасысы тұтқын болудан қашу үшін өз-өздерін өлтірген. Кейінірек бұл әрекет барлық самурайлардың ары мен адалдығының символына айналған екен.

Сонымен қатар танто қазірге дейін императорлық отбасының үйлену той рәсімдерінде қолданылады.
Кейде бұны дайседа сето (екінші қылыш) ретінде де таққан.

==Тарихы==

Негізі танто, вакидзаси және катана «әртүрлі өлшемдегі, бірдей қылыштар» деп есептелінеді.Алғашқы танто Хэйан кезеңінде пайда болған.
Гэмпэй соғыстары кезінде самурайлар мәдениеті шарықтап, әскери жүйе де дамыды. Хэйон кезеңі аяқталып жатқанда жинаққа садақ, нагитана, ұзын қылыш пен танто кірген. Камакура кезеңінде жоғарғы сападағы, жақсы жасалған, Ёсимицу (ең танымал танто жасаушы) секілді шеберлердің жасаған тантолары шыға бастады. Танто жасау Муромати кезеңінде дамығанымен, Синто (жаңа қылыштар кезеңі) кезеңінде күрт төмендеді. Бұл кезеңде жасалған тантолар өте аз. Син-Синто («жаңадан жаңа» кезең) кезеңінде оларға сұраныс тағы да артып, өндіріс көбейді. Момаяма кезеңінде оның маңыздылығы төмендеді де, Эдо кезеңінде оны ешкім тақпайтын да болды. Мэйдзи Революциясы Токугава сёгундарын құлатып, өзінің жаңа императорлық билігін құрды. Император сарай қызметкерлері ескі дәстүрлерге қайта келіп, танто тағатын болды.

==Мәдени маңызы==
Қазіргі Жапонияның ережелері бойынша танто ниппонның (жапон қылышы) бір түрі ретінде елдің құндылығы болып табылады. Тантоны тек қана лицензиясы бар ұсталар ғана жасай алады. Қазіргі таңда осы салада Жапонияда 300-дей адам белсенді жұмыс істеуде.

Әрбір танто лицензиялануға тиіс, тарихи тантолар да лицензияланады. Екінші Дүние Жүзі соғысында сериялық болаттан жасалған тантолар лицензиялана алмайды және жойылады. Бұл ұлттық дәстүрлермен байланысты.

==Басқа түрлері==
Кусунгобу — жапон салттық жіңішке, жүзі 29,7 см болатын қанжар. Практикада ёроидоси, танто, мэтэдзаси және кусунгобудің бәрі бірдей. Бұл қанжардың көмегімен самурай өзін-өзі өлтіру рәсімінде харакири немесе сэппуку жасаған.<ref>[http://www.tanto-gallery.ru/ tanto-gallery]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қарулар]]
[[Санат:Самурайлар]]

Дайсё

2015-02-28T07:47:57Z

Амзе Магжан:

[[File:Antique Japanese (samurai) daisho koshirae..JPG|thumb|250px|Тұрғысындағы дайсё , [[Эдо кезеңі]]]]
'''Дайсё''' ({{lang-ja|大小}}, дайсё «үлкен-кіші») — [[самурай]]лардың жұп қылышы; сёто (қысқасы) және дайтодан (ұзыны) тұрады: Дайтоның ұзындығы 66 см болса, сётоның ұзындығы 33 см-ден 66 см-ге дейін болады. Дайто самурайлардың негізгі қаруы болса, сёто қосымша қару қызметін атқарған.

Дайсёны тек қана самурайлар табы ғана қолданған. Бұл қағида киелі заң секілді сақталып, әскери көшбасшылар мен сёгундар оны әрдайым мақұлдаған.Жауынгерлер оны өте күтіп ұстап, тіпті ұйықтаған кезде жанында ұстаған. Ал басқа таптар вакидзаси немесе танто секілді қылыштарды ұстай алған. Самурай қылышы жеке қару ретінде қаралып, үнемі егесінің жанында болғанына қарамастан, самурайлар әдебіне (этикеті) сай әдетте олар үйге кірерде ұзын қылыштарын шешіп кірген (үй қызметшісінде қалдырған немесе арнайы қояын орындарда қалдырған.

==Тарихы==
[[XIV ғасыр]]ға дейін катана деп белге айланған қысқа және ұзын қылыштарды атаған.Бұл уақыттарда катана сёто ретінде қолданылса, тати қылышы дайто ретінде қолданылған.

В XIV—XV ғасырларда катана деп дайтоның қызметін атқаратын ұзын қылышты атаса, сёто ретінде қысқа вакидзаси қылышы қолданыста болды.
Осыладан көріп отырғандай дайто және сёто белгілі бір қылыштардың атауы емес, олардың класстары екнін аңғарамыз. Осындай қиындықтар кейбір терминдердің қателігіне әкеп соқтырды. Мысалыға, еуропалық және басқа да әдебиеттерде қателікпен катана деп тек ұзын қылышты (дайто).

Әдетте шайқастарда тек дайсе қылыштарының біреуі ғана қолданылған. Ал екі қылышты да қолдану Рёто (両刀術) әдісіне қатысты болып, Тэнсин Сёдэн Катори Синто-рю мектебінде үйретілді.

==Қызықты деректер==
*Аңыз бойынша ең бірінші самурай қылышын Амакуни мен оның баласы Амакура жасаған дейді.
*Әдетте ұсталар барлық өмірінде орташа жүз қылыштай жасаған.
*Ұсталардың жай ғана кәсәпші болғанына қарамастан, оларға қылыш жасау үрдісі кезінде сарай қызметкерлері — кугэлардың киімін киюге рұхсат еткен.
*Ұсталар кейде жоғарғы тап өкілдері де болған. Мысалға, Император Готоба өз қолымен бірнеше қылыш соққан.<ref>[http://sawame.ru/facts/29-daise sawame.ru]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қарулар]]
[[Санат:Самурайлар]]

Қарақия ойысы

2014-11-24T10:36:11Z

Амзе Магжан: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:View_of_Karagiye_Depression.JPG|thumb|right|250px|Қарақия ойысы]]
'''Қарақия ойысы''', ''Қаракие'', ''Батыр'' <ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> - [[Маңғыстау түбегі]]ндегі [[ойыс]].

== Географиялық орны мен жер бедері ==
[[Маңғыстау облысы]], [[Қарақия ауданы]] жерінде орналасқан. Ойыс табаны мұхит деңгейінен 132 м төмен жатыр. Ұзындығы 85 км, ені 10-25 км, түбі [[жазық]]. Шығыс беткейі тұсында ойыстың түбін бойлай [[солтүстік]]-[[батыс]]тан оңтүстік-шығысқа қарай жазда [[қарасу]]ларға бөлініп қалатын [[Ащыағар]] өзені өтеді. Шығыс беткейі [[кертпеш]]теліп келген тік, [[жарқабақ]]ты. Олар [[жел]]мен аққан судың әсерінен тілімденіп, жеке [[төбе]]лерге бөлінген. [[Өсімдік жамылғысы]] мардымсыз.
 
Ойыстың кемерлі [[беткей]]лері мен табанында көптеген [[құдық]]тар (Жаңаорпа, Сауытты, Қынабай, Шұқыр, Көкше, т.б.) мен қыстаулар (Орша, Боржақты, Қарасеңгір, т.б.) орналасқан.

== Геологиялық құрылымы ==
Ойыстың шығыс [[кемер]]і негізінен түрлі түсті ұлутастар мен бор жыныстардан тұрады. Олар мыңдаған жылдар бойы ұдайы [[күн]]ге [[тотығу]] салдарынан қоңырқай тартқан. Сондықтан бұл бөлігі алыстан қарағанда қара түсті тік жарқабақ (биіктігі 10-15 м және одан да биік) тәріздес болып көрінеді. Осыған байланысты ойыстың аты "Қарқия" деп аталған.
Ойпаттың жоғарғы жағы сарматтық берік ізбестен, орталық жағы – жұмсақ балшық, тез қирайтын тау жыныстарынан құралған. Жаңбыр суының ағындары, жел, өзеннің бұзылған жылғалары ойпаттың жер бедерін қалыптастырады. Ойпаттың биік басынан айналаны тамашалауға – алыста мұнарланған тұман, төселген көкжиек, ал жаныңда деміңді шығармайтындай тұңғиық шыңырау. «Қарақия» түрік тілінен аударғанда «қара аңның араны» дегенді аңғартуы тегіннен емес. Айналаның барқыт жамылған адыр төбесі жол-жөнекей өтетін жолаушылардың көзін тамсандыратындай. Қарақия ойпаты өткен алыс жылдарда Каспий теңізінің бір бөлігі болған, теңіз иірімімен толып Қарақия шығанағында бөлініп шығатын болған. Міне, осы күйінде Қарақия шығанағы Шығыс Каспийді зерттеуші-ғалым Александр Бекович-Черкасский құрастырған картаға түсірілген. Қарақия ойпатының солтүстік-шығыс ұшпасында тарихи ескерткіштер, ежелгі адамдардың қоныстанған мекені болған.

== Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Ойыстың түбі [[сортаң топырақ]] (солтүстік-батысы) пен [[сор]] (оңтүстік-шығысы мен оңтүстік бөлігінде Батыр соры жатыр), өсімдігі негізінен қара [[жусан]]нан тұрады.

== Климаты ==
[[Климат]]ы контиенттік. [[Қыс]]ы біршама жылы, [[жаз]]ы ыстық, қуаң келеді. [[Қаңтар]]дың жылдық орташа [[температура]]сы -7°С, [[шілде]]де 26°С.
 
[[Жауын-шашын]]ның жылдық орташа [[мөлшер]]і 75-100 мм шамасында.

== Пайдалы қазбалары ==
Қарақия ойысы [[кен]] байлықтарына бай. Мұнда [[мұнай]], ұлутас [[кірпіш]]тері, [[уран]] кені өндіріледі.

== Қатынас жүйесі ==
Қарақия ойысы арқылы [[облыс]] орталығы [[Ақтау қаласы]]н мұнай мен [[газ]]-[[өңдеу]] орталығы - [[Жаңаөзен қаласы]]мен қосатын республикалық маңызы бар [[автомобиль жолы]], мұнай, газ, ауыз су құбырлары тартылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан географиясы]][[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]]

Қарасақал батыр

2014-11-24T10:27:27Z

Амзе Магжан:

'''Қарасақал''', '''Қарахан''', '''Шона''' (шамамен 1705 — 1749) - [[батыр]]. Шыққан тегі белгісіз. Алдымен И.Кириллов бастаған Орынбор экспедициясына қарсы шықты [[Башқұртстан]]ның Ресейге қосылуына қарсы бағытталған 1740 жылы [[башқұрт көтерілісі]]нің жетекшісі. Көтеріліс талқандалғаннан кейін Қара Ертіс жағына өтеді. Қазақ даласына келіп, Орта Жүзді паналады. Мұнда [[Қазыбек би]]дің қамқорлығымен қазақ даласынан саяси баспана табады. Қаз дауысты [[Қазыбек би]]дің, [[Қаракерей Қабанбай]]дың қол астындағы руларды паналап, өзінің саяси күресін жалғастырды. Сол кездегі қалыптасқан жағдайды шебер пайдалана отырып, өзін «жоңғар қонтайшысы Қалдан Цереннің інісі Шонамын» деп жариялады. Қазақ еріктілерінен кұралған жасақтарды бастап, жоңғарларға, орыс бекіністеріне, қарақалпақтарға жиі- жиі жорық жасап тұрды. Өмірінің соңына дейін қазақ жерінде тұрған. Белгісіз жағдайда қазаға ұшыраған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]