Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Түсіндіру

2015-05-21T16:13:02Z

Алия Султанмуратова:

'''Түсіндіру''' - зерттелетін объектінің мәнін ашудан тұратын адам танымының, оның ішінде зерттеудің ең маңызды қызметі. Зерттеушінің нақты ісінде Түсіндіру түсіндірілетін объектінің белгілі бір заңға бағынатынын көрсету арқылы жүзеге асады. Түсіндіру атрибутивті, субстанционалды, тектік (оның ішінде, себептілік), контрагенетикалық (оның ішінде, функционалды), құрылымдылық және т. с. с. түрде болуы мүмкін. Өзінің механизмі бойынша Түсіндіру өз заңы арқылы Т. және [[модельдеу]] арқылы Түсіндіру бөлінеді. Түсіндіру суреттеумен тығыз байланысты, әдетте соған негізделеді, ал өзі ғылыми болжамның тұпқазығы болады.
[[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Альфред Норт Уайтхед

2015-05-21T16:07:13Z

Алия Султанмуратова:

{{Философ
|есімі = Альфред Норт Уайтхед
|шынайы есімі = Alfred North Whitehead
|сурет =
|ені =
|сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туылған күні = [[15 ақпан]] 1861
|Туылған жері = Рамсгит, [[Кент]], [[Ұлыбритания]]
|Қайтыс болған күні = [[30 желтоқсан]] 1947 (86 жас)
|Қайтыс болған жері = Кембридж, [[Массачусетс]], [[АҚШ]]
|Еңбегі = ''Principia Mathematica''
|Ұлты =
|Шығармалардың тілі =
|Мектеп =
|Бағыты =
|Кезең =
|Қызығушылығы =
|Пікірі =
|Ізашарлары =
|Мұрагерлері =
|Сыйақылары =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|сайт =
|уикикітап =
|уикидәйек =
}}

'''Альфред Норт Уайтхед''' (1861-1947) - логик, математик және философ, [[Лондон университеттік колледжі|Лондон]] және [[Гарвард университеті|Гарвард университеттерінің]] профессоры. Расселмен бірге математикалық логикаға негіз болған еңбектің авторы ("'''''Principia Mathematica'''''", 1910-13). Табиғаттың өзгергіштігі мен тұрақтылығы арқылы физикадағы дағдарысты шешуге тырысу әрекетін Уайтхед "процесс" ретінде түсінді. Табиғатты "тәжірибе" деп анықтау Уайтхедті [[реализм]] мен [[идеализм]] элементтерін бойына сіңірген неореализмге әкелді. Кейіннен Уайтхед объективтік идеализмге ауысты. Әлемдік процестер, Уайтхед бойынша "Құдайдың тәжірибесі", бұнда объектілер (универсалдар) идеалды әлемнен ("Құдайдың жасампаздық табиғаты") әлемге ауыса отырып, "оқиғаны" сапалық жағынан айқындады. Уайтхед [[Социология|социологияда]] жеке адамның ("Ғылым адамдарының") ролін асыра дәріптеу арқылы тарихты тізгіндейтін күшке айналдыруға болады дейтін идеяларды біріктіре отырып, "түптің-түбінде ел әлемді басқаратын болады" деп тұжырымдады.
[[Санат:Ғылым]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:1861 жылы туғандар]] [[Санат:1947 жылы қайтыс болғандар]]
===== Негізгі шығармашылықтары: =====
* "Процесс және шындық" (1929);
* "Идеялардың басынан кешкендері" (1933).
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Ұсқынсыздық

2015-05-21T16:03:03Z

Алия Султанмуратова:

'''Ұсқынсыздық''' - мәнісі [[Әсемдік|әсемдікке]] қарама-қайшы ақиқат құбылыстарын сипаттайтын [[Эстетика|эстетикалық]] категория.Ұсқынсыздық адамның осы құбылыстарға теріс көзқарасынан көрініс табады. Әсемдікпен салыстырғанда қоғамдық қатынастарда Ұ. мәс., әлеуметтік жағдайлардың адамның өмірлік күштерінің емін-еркін пайдалануы мен гүлденуіне бөгет болуынан, олардың шектеулі, сорақы - сынаржақты дамуынан, эстетикалық мұраттың жойылуынан байқалады. Ұ. адам болмысына өзінен-өзі қайшы келіп, бұрмаланған, адамға жат түрінде көрінеді. Нағыз өнерде Ұ-ты бейнелеу дегеніміз [[сұлулық]] мұратын орнықтырудың өзгеше бір формасы.
[[Санат:Эстетика]] [[Санат:Әлеуметтану]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Фабиандық социализм

2015-05-21T16:01:55Z

Алия Султанмуратова:

'''Фабиандық социализм''' - ғыл. [[социализм|социализмнің]] антиподы ретінде пайда болған [[Англия|Англиядағы]] реформистік ағым. "Фабиастық социализм" деген ат римдік қолбасшы ''Фабий Кунктатордың'' (Медлительдің) есіміне байланысты берілген. 1884 жылы Англияда Фабиан қоғамы ұйымдастырылып, ол 1900 жылы әдеби-публицистикалық топ хұқымен лейбористік партияның құрамына енді. Ф. с. өкілдері: ерлі-зайыпты С. және Б. Вебб, М. Филлипс, Г. Уэллс, Б. Шоу және басқалар. Ф. с. ресми түрде қандай да болсын [[Философия|философиядан]] бас тартты, алайда оны жақтаушылардың көпшілігі дінді қолдап, тарихқа деген көзқараста идеялардың қоғам өміріндегі шешуші ролі туралы ілімді ұстанды, таптық күресті мойындамады.
[[Санат:Ғылым]] [[Санат:Социализм]] [[Санат:Тарих]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Философия қайыршылығы

2015-05-21T16:00:52Z

Алия Султанмуратова:

'''"Философия қайыршылығы"'''. [[Прудон]] мырзаның "Қайыршылық философиясына" жауап - [[Маркс|Маркстің]] ертеректегі шығармасы, онда ғыл. социализмнің негіздері баяндалған. 1847 жылы [[Француз тілі|француз тілінде]] жазылды және француздың ұсақ бурж. философы әрі экономисті, анархист Прудонның көзқарастарына қарсы бағытталды. Маркс Прудонның "диалектикалық" сөзуарлығына қарсы шығып, оның бурж. ой өрісінен жоғары көтеріле алмағанын көрсетті. Маркс Гегель диалектикасын сынау мен материалистік диалектиканы талдап жасауға көңіл бөлген. "Ф. қ." еңбегінде капит. өндіріс әдісіне ғыл. талдау жасалып, жаңа саяси экономияның негізі салынды. Еңбекте Маркс пролетариаттың экон. жағдайын, тарихи ролін және тап күресінің міндеттерін зерттейді.
[[Санат:Философия]] [[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Хилиазм

2015-05-21T16:00:00Z

Алия Султанмуратова:

'''Хилиазм''' (гр. ''Chilias'' - мың) - ақырзаман алдында жаратқанның жер бетіндегі мыңжылдық "патшалығы" туралы діни ілім. Хилиазм [[Иудаизм|иудаизмге]] және алғашқы [[Христиандық|христиандыққа]] тән болып, жебеуші мессияның келу идеяларымен байланыстырылды. Хилиазм идеялары құлдар мен кедейлерді өзіне тартуға тырысты. [[Рим империясы|Рим империясының]] ресми дініне айналған христиандық жер бетіндегі тәртіпті өзгерту әрекеттерінен бас тартты, о дүниеде сый-құрмет көрсету идеясынан баса назар аударып, Хилиазмды жалған әлем ретінде теріске шығарды. Орта ғасырда хилиазм шаруалар мен қала тұрғындарының [[феодализм]] қанауға қарсы әлеуметтік наразылығының діни сипатын білтіретін бірқатар эретикалық ілімдерде қайта жанданды. Қазір хилиазм - кейбір діни секталар идеологиясының құрамдас бөлігі.
[[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Дін]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Ефим Исаакович Шехтерман

2015-05-21T15:56:34Z

Алия Султанмуратова:

{{Философ
|есімі = Шехтерман Ефим Исаакович
|шынайы есімі = Шехтерман Ефим Исаакович
|сурет =
|ені =
|сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туылған күні = 5 тамыз 1923 жыл
|Туылған жері = Одесса, [[Украина]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы =
|Ұлты =
|Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]]
|Мектеп =
|Бағыты =
|Кезең =
|Қызығушылығы =
|Пікірі =
|Ізашарлары =
|Мұрагерлері =
|Сыйақылары =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|сайт =
|уикикітап =
|уикидәйек =
}}

'''Шехтерман Ефим Исаакович''' (5.8.1923 ж. т., Одесса) - [[философия]] ғылымының докторы (1970), профессор (1971). ҚазМУ-ді бітірген (1945). 1984 жылдан Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтында этикалық [[эстетика]], ғылыми [[атеизм]] кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми-зерттелік жұмысының негізгі бағыты - 19 ғасырдағы Қазақстандағы прогрессивтік және қоғамдық ойдың даму тарихы.
==== Шығармашылықтары: ====
* Вера или знание. А. - А., (1957);
* Человек , религиия, атеизм. А. - А., (1975).
[[Санат:Философия]] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Ғалымдар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Профессорлар]]

Эзотерикалық және экзотерикалық

2015-05-21T15:51:28Z

Алия Султанмуратова:

'''Эзотерикалық және экзотерикалық''' (гр. '''''esoterikos''''' - ішкі және '''''exoterikos''''' - сыртқы). Тек белгілі адамдарға ғана арналған, мамандарға ғана түсінікті идея "эзотерикалық" деген [[Термин|терминмен]] аталады. Оған қарама-қарсы "экзотерикалық" деген термин "көпшілікке арналған", "маман емес адамдарға" да ұғынықты деген [[Мағына|мағынада]] қолданылады. Құбылыстардың ішкі (эзотерикалық) және сыртқы (экзотерикалық) байланыстарын белгілеуге де қолданылады.
[[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Эквиваленттілік

2015-05-21T15:50:20Z

Алия Султанмуратова:

'''Эквиваленттілік''' (лат.'''''aeguivalens''''' - шамалас, мәндес) логикада - екі пікірдің ақиқаттық маңызының бірдей (яғни екеуі де [[ақиқат]] немесе екеуі де жалған) болатындығын білдіретін пікірлер ([[Пайымдау|пайымдаулар]], [[Жорамал|жорамалдар]], [[Формула|формулалар]]) арасындағы қатынас. "Э" термині неғұрлым кең мағынасында, теңдік типінің алуан түрлі қатынастарын, яғни [[Рефлекс|рефлекстік]], [[Симметрия|симметриялылық]] және [[Алмастыру|алмастурышылық]] қасиеттері бар қатынастарды белгілеу үшін де қолданылады. Мұндай қатынастарға геом. фигуралар көлемінің бірдей немесе әр түрлі болуы, көп түрлілік күшінің әр алуан болуы (Көптүрлік теориясы), қандай да болсын жүйелердің [[Изоморфизм|изоморфизмі]] ([[Изоморфизм]] және гомоморфизм), түзу сызықтардың немесе көлбеулердің паралелдігі мысал бола алады.
[[Санат:Ғылым]] [[Санат:Логика]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Экономикалық материализм

2015-05-21T15:49:25Z

Алия Султанмуратова:

'''Экономикалық материализм''' - экон. "факторды" (немесе "ортаны"), экономиканы нақты [[индивид|индивидтерден]] бөліп қарамай, адамдардың орнына барлық міндеттер жүктелген тарихи субъекті ретінде қарастыратын қарабайыр материалистік концепция. Экономика тарихты адамдардың қатысынсыз тек өзі ғана жасайтын болып шығады. Адам болмысының, оның мәд. дүниесінің, сондай-ақ саясаттың, саяси мекемелердің, идеялардың, теориялардың тарихи процестегі маңызы бұл орайда теріске шығарылады немесе кемсітіледі. Егер [[Маркс]] заттардың қатынасынан адамдар қатынасын ашса, экономикалық [[материализм]] керісінше, адамды заттық функцияға әкеліп саяды. Экономикалық материализм тарихты материалистік тұрғыда түсініудің тұрпайылау формасы ретінде пайда болды. Жақтаушылары батыста Бернштейн және басқалар.
[[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Эмпедокл

2015-05-21T15:48:02Z

Алия Султанмуратова:

'''Эмпедокл''' ((Агригенттен Сицилия ар.) б. з. б. 490-30 ж. ш.) - ежелгі гр. материалист-философы, құл [[иеленушілік]] [[Демократия|демократияның]] идеологы. Өзінің "Табиғат туралы" филос. поэмасында алуан түрлі заттарды төрт "түп тамырға" әкеліп тірейді, олар : [[жер]], [[су]], [[ауа]] және [[от]]. Табиғаттың төрт элементі (немесе құбылысы) туралы ілім ретінде көп ғасырлар бойы ертедегі және орта ғасырлардағы философияда сақталды. Элементтердің қосылуын және ыдырауын эмпедокл бір-біріне қарама-қарсы екі күштің: [[тартылыс]] және [[серпіліс]] күштерінің ("[[достық]]" пен "[[өшпенділік]]") әсерімен түсіндірді. Мәлім бір күштің басым түсуі ғарыштың дамуында белгілі бір циклмен болып жататын өзгерістердің әртүрлі кезеңдерін белгілеп береді. Неғұрлым өміршең, үйлесімді түзілістердің табиғи сұрыпталуы нәтижесінде тірі мақұлықтардың заңды эволюциясы туралы эмпедокл айтқан болжамдардың тарихи маңызы зор.
[[Санат:Философия]] [[Санат:Философтар]] [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Энтелехия

2015-05-21T15:44:55Z

Алия Султанмуратова:

* '''Энтелехия''' (гр. - өзіндік мақсаты бар). - [[Аристотель|Аристотельде]] және [[Схоластика|схоластикада]] - қозғаушы күш ретіндегі [[мақсаттылық]], нысаналылық (''Телеология''), өзіндік мақсат, мүмкіндікті өмір шындығына айналдыратын негіз. Энтелехия ұғымы [[Лейбниц, Готтфрид|Лейбництің]] монадологиясында пайдалынған. Биол. құбылыстарды идеалистік түсіндіру де ([[Витализм]]) осы ұғыммен байланысты.
* ''' Энесидем''' (б. з. б. 1-ғ.) - гр. скептик-философы, Пиронның шәкірттерінің және [[Платон Академиясы|Платон Академиясының]] [[Скептицизм|скептицизмді]] қорғаған жақтастарының бірі. Энесидем бойынша, заттарды ешқашан танып-білу мүмкін емес.
[[Санат:Философия]] [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>

Эпиктет

2015-05-21T15:43:39Z

Алия Султанмуратова:

'''Эпиктет''' (50-138 ж. ш.) - [[Рим]] [[Стоицизм|стоицизмінің]] өкілі, шыққан тегі - құл. Оның ілімін Арриан жазып алған, бізге жеткені - "Эпиктеттің пайымдаулары" және басқада шығармалар. Эпиктет ілімінің бүкіл [[Физика|физикаға]], [[логика|логикаға]] және [[Этика|этикаға]] бөлінеді. Эпиктет ілімінің бүкіл шабыты - этикада, атап айтқанда ішкі [[Еркіндік|еркіндікті]] уағыздауда. Ол мырзаның өз нәпсісінің құлы, ал құлдың өзінің ішкі рухани [[Тәуелсіздік|тәуелсіздігінде]] еркін болуы мүмкін екенін, бірақ бұл еркіндікке дүниені өзгерту арқылы жетепейтінін дәлелдейді. адамды заттар емес, заттар туралы түсініктер бақытты етеді, ізгілік пен [[зұлымдық]] заттарда емес, қайта біздің оларға қатынасымызда, сондықтан бақытты болу- өз қолымызда. Эпиктет [[Философия|философиясы]] езілген таптың құл иеленушілік құрылысқа енжар қарсылығын білдірді. Ол [[Христиан діні|христиан дініне]] ықпал етеді.
[[Санат:Философия]] [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]]
=== Дереккөздер ===
<ref>Қазақ Энциклопедиясы - "Философиялық сөздік"</ref>