Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Санат:Қол өнері

2015-10-24T11:55:12Z

Алима Сакенқызы: «Өнерпаздар» деген санатты аластады; «Өнер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{commonscat|Category:Needlework}}

[[Санат:Өнер]]

Галитоз

2015-02-12T08:38:50Z

Алима Сакенқызы: «Стоматология» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox disease
| Name = Галитоз
| Image =
| Caption =
| DiseasesDB = 5603
| ICD10 = {{ICD10|R|19|6|r|10}}
| ICD9 = {{ICD9|784.99}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus = 003058
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID =
}}
'''Галитоз''' (''halitosis''; {{lang-la|halitus}} — дем алу грек. ''-osis'') — ауыз қуысынан шығатын жағымсыз иіс. Галитоз көбіне ауыздың шырышты қабығының, [[қызыл иек]] пен тісттің қабынуының симптомы болады. Сондай-ақ Галитозға ішкі ағзалардың ауруға шалдығуы себеп болады. Мұндай жағдайда ауыздағы иіс оның ішіндегі әйтпесе ішкі ағзалардағы осыған себеп болып тұрған негізгі кеселді емдеп, жазғаннан кейін ғана кетеді.

==Этиологиясы ==
Әлгінде айтқанымыздай, бұл [[кесел]] көбіне ауыздың гигиеналық жағдайынан туындайды. Яғни, ол ауыздағы бактериялар тіршілігі салдарынан пайда болады. Ал олар ауыздың шырышты қабығын, қызыл иек пен тіс қабын мекендейді. Ауыздағы бактериялардың өсіп-өнуіне шырышты қабықтың және тістің жегі ([[кариес]]), [[пародонтит]], [[пародонтоз]], [[гингивит]], [[стоматит]], оның ішінде герпестік [[стоматит]] секілді сырқаттары себеп болады. Сондай-ақ, галитоз ауыздың шырышты қабығының құрғауы салдарынан туындауы да мүмкін. Оған сілекейдің бөлінуінің азаюы, ауызды ашып ұйықтау, ауыз арқылы тыныстау, темекі тартып, арақ ішудің септесетін кезі аз емес. Кейде сарымсақ, жуа жеп, кофе ішкеннен кейін де ауыздың иістенуі ықтимал.

Галитоздың ішкі ағзадағы сырқаттардың салдарынан пайда болуы мүмкін екенін жоғарыда айттық.

Ондай кеселдердің қатарына мыналар жатады:
*Тыныс жолының [[бронхоэктаз]] сияқты аурулары мен өкпенің абсцесі;
*[[Асқазан]] - ішек жолының сырқаттары, оларға гастрит, гастродуоденит, асқазан жарасы және басқа да науқас түрлері жатады;
*[[Мұрын]] ішінің тонзиллит, ринит сияқты созылмалы қабыну кеселдері;
*[[Бүйрек]] жұмысының жетімсіздігі, азотемия. Ондайда ауыздан аммиактың, несептің исі шығады.
*Диабеттік кетоацидоз, мұндайда ауыздан жеміс дәміндей тәтті иіс шығады.

== Емдеу жолдары ==
Егер галитоздың себебі ауызға дұрыс күтім жасалмауы, гигиеналық талаптардың сақталмауы болса, онда дұрыс тіс қылсабын сатып алып, ауызды жүйелі түрде мұқият тазалауды әдетке айналдыру керек. Ал ауыздан шығатын иіс ауыздағы әйтпесе ішкі ағзалардағы ауруға байланысты болған жағдайда стоматолог - дәрігерге әйтпесе басқа да салалық дәрігер-мамандарға көріну керек. Себебі, галитоз, түптеп келгенде, ауыз іші мен ішкі ағзаларда пайда болған сырқаттың салдары, соның хабаршысы ғана.

Сағыз шайнап, хош иісті заттар пайдаланғанмен, олар ауыздағы иістің түпкі себебін жоя алмайды. Біраз уақыт басылғанмен, ауыздың иістенуі, ауыздан иіс шығуы одан әрі жалғаса береді. Галитоздың алдын алудың да, одан біржола құтылудың да, негізгі шаралары ауызды мұқият тазалап тұру мен оның ішіндегі кеселдерді және ішкі ағзалардағы ауруды анықтап, емдеп - жазу болып табылады<ref>[https://health.mail.ru/disease/galitoz_nepriyatnyi_zapah_izo_rta/.]Галитоз</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Симптоматика]]
[[Санат:Ішек-асқазан аурулары]]
[[Санат:Стоматология]]

Black Knight Transformer мульти-көлігі

2015-02-12T07:43:32Z

Алима Сакенқызы: «Көліктер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Black Knight Transformer мульти-көлігі''' - [[ұшақ]]тың, тікұшақтың, автокөліктің және суда жүзу кемесінің вертикалды ұшып қонуын қамтамасыз ететін патенттелген [[технология]]сы.

АҚШ-тың ''«[[Advanced Tactics Inc.]]»'' атты компаниясы трансформалық өзгерістерге ұшырайтын көлік құралдарын таныстырды. Олардың Black Knight Transformer атты аппараты алғашқы сынақтардан да сүрінбей өтіпті. Патенттеліп үлгерген технология ұшақтың, тікұшақтың, автокөліктің және суда жүзу кемесінің қызметтерін бірдей атқара алады.

Black Knight Transformer адамдарды қашықтықтан құтқаруға арналған, яғни адам бұл көлікке отырмай-ақ алыстан құтқару операцияларымен айналыса алады. Трансформердің құрылымы өте қарапайым модульдерден тұратындықтан, оның ақауы бола қалса оңай жөндеуге болатынын да құрастырушылар баса айтқан екен. Мәселен, оның қозғалтқышын екі адам да жөндей алады. «Advanced Tactics Inc.» инженерлерінің айтуынша, оның бөлшектері де аса қымбат емес.

== Сипаттамасы ==
Оның үлкен дөңгелектері қарапайым көліктер жүре алмайтын жерлерден өтуге мүмкіндік береді. Оның ең үлкен жылдамдығы – 110 км/сағ. екен.

Әрине, қазіргі таңда бұл техника тек әскери және адам құтқару мақсатында шығады. Ал болашақта бұл көлік әркімнің де жекелігінде болатын мульти-көлік есебінде қарастырылуда.

Адам өмірі ең басты құндылық саналған заманнан бері әртүрлі апаттардан құтқару туралы идеялар ойластырылып келеді. Табиғи және техникалық апат жағдайында адам құтқару ісі бүгінде маңызды істер қатарында.

Осыған орай, адамдарды қашықтықтан құтқару технологиясы заман талабына сай күрделі эволюциялардан өтуде. Мәселен Black Knight Transformer аппараты фантастикалық фильмдердегі құбыжық техникаға ұқсағанымен, мақсаты – адам өмірін аман алып қалу<ref>[https://www.advancedtacticsinc.com/technology/black-knight/.] Black Knight Transformer
Modular, Roadable Casualty Evacuation and Cargo Resupply Aircraft</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Технология]]
[[Санат:Авиация]]
[[Санат:Көліктер]]

Андронов мәдениеті кезеңінің ескерткіштері

2015-02-11T07:08:42Z

Алима Сакенқызы: «Қазақтан тарихы» деген санатты аластады; «Қазақстан тарихы» деген санатты қосты ([[УП:H...

[[Сурет:Артефакты_бронзового_века_(музей_ТюмГУ)_01.JPG|thumb|right|200px|[[Төмен мемлекеттік университеті]]нің [[мұражай]]ындағы [[Андронов мәдениеті]] кезеңінің ескерткіштерінің көрмесі]]
'''Андронов мәдениеті кезеңінің ескерткіштері''' — [[Қазақстан]], [[Орта Азия]], [[Сібір]] жерлерінен табылған қола дәуірі ескерткіштері

Алғашқы рет Оңтүстік [[Сібір]]дегі [[Ачинск]] қаласы маңындағы ''Андроново деревнясында'' 1913 жылы Б.Г. Андрианов тапқан. 1927 жылы археолог М.П.Грязнов осындай қорымды Батыс Қазақстаннан да тапты. Ғылымда шартты түрде Қазақстан жеріндегі қола дәуірі ескерткіштерін Андронов ескерткіштері деп атайды. Бұл атауды ғылыми айналымға [[1927 жыл]]ы С. А. Теплоухов енгізген. Андронов ескерткіштері Қазақстан, Орта Азия, Сібір жерлерінен табылып отыр. Андронов мәдени-тарихи қауымның негізгі орталықтарының бірі Қазақстан аумағында болды.

==Әшекей-бұйымдар==
Қазақстан жерінде сол дәуірде мекендеген тайпалар арасында кеңінен тараған, әрі жоғары дамыған мәдениет түрі - сәндік әшекейлер көп кездеседі. Оған б.з.б VIII - VII ғасырлар аралығында жасалған шаш қыстырғыш пен білезік дәлел бола алады. Тек тіршілік қамы үшін ғана емес, әдемілік, әсемдік үшін де талпыныс бастауын сол дәуірден алады. Қола дәуірінің асыл бұйымы ретінде бізге жеткендердің ішінде пышақ пен қанжар да кездеседі. Бұлардың нақтылы қай жерден табылғаны және қайда сақтаулы тұрғаны жайында толық мәлімет бар. Мысалы, пышақ б.з.б X - VIII ғасырлар шамасында жасалған. Ол Солтүстік Қазақстан облысы Шағылын қыстағынан табылған. Қазір Алматы қаласындағы Археология мұражайында сақталған. Ал, қанжар б.з.б XIII - XII ғасырлар шамасында жасалған. Ол орталық Қазақстан аймағынан табылған. Алматыдағы Орталық Мемлекеттік мұражайда сақтаулы.

==Ыдыстар==
[[Сурет:Ggt.PNG|нобай|Андрон мәдениеті кезеңіндегі ыдыстар]]
Заттай деректер қола дәуірі тұрғындарының тұрмыс-салтынан бізге мағлұмат береді. Мысалы, жоғарыдағы жалпақ ыдыс Орталық Қазақстандағы Қотанемел бейітінен табылған. Шамамен біздің заманымыздан бұрынғы XIV - VIII ғасырлардың бұйымы. Осы мәнерде жасалған ыдыстар қазақ жеріндегі көне қорым, қалалардан көп табылды.
Ал мына суреттегі ыдыс Шығыс Қазақстандағы Бесқұдық бейітінен табылған. Шамамен біздің заманымыздан бұрынғы XIV - XIII ғасырларда жасалған. Ыдыстың сыртындағы безендірілу мәнері кейінгі дәуірлердегі бұйымдарда да кездеседі. Біздің ата-бабаларымыз тұрмыста қажетті түрлі ыдыстарды жасап, оны пайдаланумен қатар, оған талғаммен қарап, безендіре отырып, өнер туындысын жасағанын осы бұйымдар дәлелдейді. Ыдыстардың түрлі формада жасалып, ерекше өрнектермен әшекейленуі арғы ата-бабаларымыздың талғам деңгейінің биіктігін байқатады.

Мына аузы тар әшекейлі ыдыс - соның бір дәлелі. Бұл ыдыс Орталық Қазақстандағы Бегазы бейітінен табылған. Шамамен, біздің заманымыздан бұрынғы X - VIII ғасырларда жасалған. Шындығында ыдыстың түрі, оның безендірілуі қолөнердің сол дәуірдің өзінде жақсы дамығанын көрсетеді.

==Егіншілік==
[[Сурет:Wortandybulak.JPG|нобай|Андрон мәдениеті кезеңіндегі құрал-саймандар]]
Көне дәуірдегі тайпалардың егіншілікпен айналысқанын көрсететін көптеген құрал-саймандар қазақ жеріндегі ескі қоныс орындарынан табылуда. Кетпен немесе шот суармалы егіншілікпен айналысатын адамдардың құралы. Сыр өңіріндегі, жалпы, қазақ даласындағы егіншілікпен айналысудың өте ертеде басталғанына осы бұйымдар дәлел бола алады. Қола дәуірінде өмір сүрген тайпалардың тұрмыс-тіршілікте пайдаланған құрал-саймандарының бір түрі - шапашоттар. Бұл Жетісу өңірінен табылған шапашоттар біздің заманымыздан бұрынғы X - VIII ғасырларда пайдаланылған. Бұл құрал-саймандар ерте жасалса да сапасы өте жоғары. Шапашотты жасауға жұмсалатын металды ерекше шеберлікпен балқытып, пайдаланған. Бұл құрал-саймандар да Жетісу өңірінен табылған. Шамамен, біздің заманымыздан бұрынғы X - VIII ғасырларға жатады. Бұл дүниелер мыс қорыту және қола құю кәсібінің сол дәуірдің өзінде дамығанын көрсетеді. Сондай-ақ, бұл саймандар сол дәуірде қолөнердің дамығанын байқатады. Бұл құрал-саймандарды өнер туындыларын ретінде де тануға болады.<ref>Қазақстан балалар энциклопедиясы.Ежелгі Қазақстан</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]

Жүйке жүйесі

2015-01-20T06:53:18Z

Алима Сакенқызы: /* Жалпы сипаттамасы */

[[Сурет:TE-Nervous system diagram.svg|thumb|right|200px|]]
'''Жүйке жүйесі''' - адам мен жануарлар организмдерінің қоршаған ортаға бейімделуін реттейтін жүйе. Жүйке жүйесін зерттейтін морфологияның бөлімін {{lang-el|neurologia}} (грек, ''neuron'' — жүйке, жүйке жасушасы; ''logos'' — ілім) деп атайды. Жүйке жүйесінің қызметтері рефлекстер арқылы іс жүзіне асады.

== Жалпы сипаттамасы ==
Жүйке жүйесі жануарлар мен адам организмдегі органдар мен жүйелер әрекетін біріктіретін және организмнің тіршілік әрекетінің сыртқы ортамен үздіксіз қарым-қатынасын қамтамасыз ететін ''жүйке ұлпасы'' мен ''глеяның'' жиынтығы. Жүйке жүйесі ішкі және сыртқы тітіркендіргіш әсерін қабылдайды, талдайды, өңдейді,организм қызметін реттеп үйлестіреді.Бұның негізгі бөлігі - аса қозғыш және қозуды тез өткізетін өсінділері бар жүйке жасышасы (нейрон). Жүйке жүйесі филогенез процесінде күрделі өзгеріске ұшыраған.

=== Қарапайымдардың Жүйке жүйесі ===
Қарапайымдарда (бір жасушалылар) Жүйке жүйесі болмайды, бірақ инфузориялардың кейбір түрінде қозулы жасушаның басқа бөліктеріне өткізетін торшасы болады.

=== Ішек қуыстылардың Жүйке жүйесі ===
[[Сурет:Earthworm_nervous_system.png|thumb|left|200px|]]
Жүйке жүйесінің ең қарапайым түрі төменгі сатыдағы ішек қуыстыларды (гидра) диффузиялы түрде болады. Бұл жүйеде қозу барлық бағытта тарал алады. Еркін қозғалып тіршілік ететін ішек қуыстыларды жүйке жасушалары топтанып, жүйке түйіні (ганглий) түзелген және олар бір-бірімен ұзын өсінділері (жүйке талшықтары, нервтер) арқылы жалғасады. Мұндай диффузиялы түйінді Жүйке жүйесінде маманданған қабылдағыштар - рецептерлар қатар дамиды және жүйе қозуды бір бағытта ғана өткізетін қасиетке ие болады.

=== Буылтық құрттар, буын аяқтылар, тікен терілілер, моллюскілердің Жүйке жүйесі ===
[[Сурет:Spider_internal_anatomy-en.svg|thumb|right|200px|]]
Буылтық құрттар, буын аяқтылар, тікен терілілер, моллюскілерде Жүйке жүйесінің түйін құрылысты түрі пайда болған. Түйіндердегі жүйкежасушалары, жүйке талшықтары арқылы бір-бірімен және тиісті рецепторлармен, орындаушы органдармен байланысады. Белгілі бір қашықтықтан әсер қабылдау қабілеті дамып, дистантты рецепторлармен - сезім органдарымен байланысты болып, организмнің бас бөлімінде орналасқан жүйке түйіндері үлкейіп, күрделілене, ерекшелене түседі.

=== Омыртқалы жануарлардың жүйке жүйесі ===
Омыртқалы жануарлар жүйке жасушалары негізінен орталық Жүйке жүйесіне біріккен жұлын мен мидан тұрады. Омыртқалылардың эмбрионалдық дамуында Жүйке жүйесі сыртқы ұрық қабықшасы - эктодермадан (алғашқы жүйке пластинкасы түрінде) дамып, кейін науашық, ал одан әрі қауыса келіп түтікке айналады.

==Адамның жүйке жүйесінің бөлімдері==
Жүйке жүйесі мүшелерін негізінен [[жүйке ұлпасы]] құрайды. Жүйке жүйесі организмдегі орналасу орындары (топографиясына) мен құрылысына сәйкес: ''орталық'' және ''шеткі'' бөлімдер болып екіге бөлінеді. Жүйке жүйесінің
* ''орталық бөліміне'' [[ми]] және [[жұлын]],
* ал шеткі бөліміне — мидан және жұлыннан организмнің шеткі аумақтарына таралатын мүшелер: [[жүйке түбіршіктері]], [[жүйкелер]], [[жүйке тораптары]], [[жүйке түйіндері]] (ганглийлері) және жүйке талшықтарының ұштары жатады.

Организмдегі қызметтеріне байланысты жүйке жүйесін үш бөлімге бөледі. Олар: ''сомалық (денелік)'', ''парасимпатикалық (ішкі мүшелік)'', ''симпатикалық (тамырлық)''.

''Жүйке жүйесінің сомалық бөлімі'' - [[дене]], яғни тірек-қимыл аппараты және тері жабыны мүшедерінің, парасимпатикалық бөлімі — ішкі мүшелер мен бездердің, симпатикалық бөлімі — [[тамырлар жүйесі]] мүшелерінің қызметтерін реттейді. Парасимпатикалық және симпатикалық бөлімдерді біріктіріп, жүйке жүйесінің вегетативтік бөлімі деп атайды.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>

=== Ми құрылысы мен қызметі ===
[[Сурет:Brain_090407.jpg|thumb|right|200px|Ми]]
{{main|Ми}}
Ми — сүтқоректілерде мінез-құлыққа жауапты орталық нерві жүйесінің меңгеру торабы. Ми баста бассүйек қуысында орналасады. Ол мынадай бөлімдерден тұрады: сопақша ми, ми көпірі, мишық, ортаңғы ми, аралық ми және үлкен ми сыңарлары.

Миды пайда болу, құрылымдық және қызметтік ерекшеліктеріне байланысты үлкен үш бөлімге бөледі: бағаналы (сопақша ми, ми көпірі, мишық, ортаңғы ми), қыртысасты (аралық ми, алдыңғы мидың ми сыңарлары) және алдыңғы ми сыңарларының қыртысы. Мидың бағаналы және қыртысасты бөлімдері ертеден пайда болған. Ал ми қыртысы кейіннен пайда болған бөлім. Ми ұрықтың даму ерекшелігіне байланысты 5 бөлімнен тұрады:
# [[сопақша ми]];
# [[мишық]] (артқы ми);
# [[ортаңғы ми]];
# [[аралық ми]];
# [[алдыңғы ми сыңарлары]].

Мидың орташа салмағы шамамен 1300-1400 г. Салмағы бұл көрсетілгеннен көбірек болатын адамдар да кездеседі. Адамның дарындылығы мен ақылдылығы мидың салмағына байланысты емес. Ми 20 жасқа дейін дамиды. Оны бұлшықеттер тәрізді «жаттықтыруға» болады. Ойлау жүктемесін оқу арқылы үнемі жетілдіру нәтижесінде нейтрондар жүктемесі өседі де қысқа өскіндер көбірек қалыптасады, сөйтіп олар тармақтала түседі. Тұрақты шұғылдану нәтижесінде есте сақтау, назар аудару, ойлау, көз алдына елестету және басқа да жоғары жүйке қызметінің үдерістері жетіле түседі.

===Жұлынның құрылысы мен қызметі===
{{main|Жұлын}}
[[Сурет:Gray_111_-_Vertebral_column-coloured.png|thumb|right|200px|]]
Жұлын - орталық жүйке жүйесіне жатады. Жұлын [[цилиндр]] пішінді омыртқа жотасының өзегінде орналасқан, ұзындығы 42-45 см, салмағы 34-38 г. Жоғарғы шеті сопақша мимен жалғасады, төменгі шеті екінші арқа омыртқаға дейін созылын жатады. Жұлынның алдыңғы және артқы жағында ұзынынан созылған тік жүлгелері болады. Ол жұлынды оң және сол жақ жартыға бөліп тұрады. Жұлынның дәл ортасында іші жұлын сұйықтығына толы жұлын өзегі бар. Өзектің айналасында пішіні көбелекке ұқсаған жұлынның сұр заты (нейронның денесі мен қысқа өсінділерінің жиынтығы) бар. Сұр заттың сыртын ақ заты (нейронның ұзын өсіндісінің жиынтығы) қоршап жатады. Сонымен жұлын құрылысында ақ заты сыртында, сұр заты ішкі жағында орналасады.

[[Жұлын]]ның сұр затының алдыңғы, артқы бүйірінде екіден түбірлері (өсінді) болады. Алдыңғы түбір козғалтқыш жүйке талшықтарынан, артқы түбір сезгіш жүйке талшықтарынан түзіледі. Әр омыртқаның бүйір тұсынан жұлыннан екі жаққа 31 жұп [[жұлын жүйкелері]] таралады. Әрбір жұлын жүйкелері алдыңғы және артқы түбірлердің қосылуынан пайда болады. Түбірлер омыртқааралық тесіктерден шығып, бірімен-бірі қосылып аралас жұлын жүйкелерін түзеді. Аралас жүйке дейтін себебі: жүйке талшықтарының бір тобы қозуды орталық жүйке жүйесіне, екіншісі одан қозуды шеткі мүшелерге өткізеді. Жұлыннан тарайтын жүйкелердің құрамында әрі сезгіш, әрі [[қозғалтқыш]] жүйке талшықтары болады. [[Жұлын]] жүйкелері қолдың, тұлғаның және аяқтың қаңқа бұлшықеттеріне таралады. Орталық жүйке жүйесіне өтетін қозу жұлынның тек артқы түбірі арқылы өтеді. Ал одан келетін козу жұлынның тек алдыңғы түбірі арқылы жүреді. Егер екі түбірден шыққан жүйке талшықтарының бірімен-бірі қосылған жері жарақаттанса (кесілсе), жүйкелердің сезгіштігі де, қозғалтқыштық әрекеті де жойылады.

Жұлынның қызметі: [[жұлын]] екі түрлі қызмет атқарады: рефлекстік және өткізгіштік.

'''Рефлекс''' — сыртқы, немесе ішкі орта әсерлеріне организмнің жауап қайтару реакциясы. Шартсыз рефлекс-тума, тұрақты, жұлында, ми бағанасында жасалады. Шартсыз рефлекстердің жасалуы үшін ешқандай шарттың қажеті жоқ. Қозу-әртүрлі тітіркендіргіштердің әсері нәтижесінде жүйке жүйесінің қызмет жасап тұрған белсенді күй. Шартты рефлекс-өмірде жасалады, уақытша, шартты рефлекстер тек ми қабығында жасалады.

[[Рефлекс]]тік қызметі: жұлынның әр жерінде жүйке орталығы бар. [[Жүйке орталығы]] деп жұлынның түрлі бөлімінде орналасқан қандай да болмасын мүшенің жұмысын реттейтін жүйке жасушаларының жиынтығын айтады. Мысалы, тізе рефлексі орталығы жұлынның бел бөлімінде; зәр шығару орталығы сегізкөз бөлімінде; көз қарашығын үлкейтетін орталық арқа бөлімінде және т. б. орналасқан. Жұлынның жүйке орталықтары рецепторлар және мүшелермен тығыз байланысты. Қозғалтқыш нейрондары - дене, аяқ-қол бұлшықеттері, тыныс алу еттерінің жиырылуына әсер етеді. [[Жұлын]]ның қатысуымен қозғалу [[рефлекс]]і жүзеге асады. Жүрек, тыныс алу, ішкі мүшелер жұмысында өзгерістер болады.

[[Өткізгіштік қызметі]] орталыққа тебетін (өрлеу, қозуды миға жеткізу) және орталықтан тебетін (қозуды мидан жұлын арқылы мүшелерге жеткізу) өткізгіш жолдардан тұрады. Орталыққа тебетін өткізгіш жолдармен қозу миға беріледі. Орталықтан тебетін өткізгіш жолдар арқылы қозу [[ми]]дан жұлынның төменгі бөлімдеріне, одан мүшелерге өтеді. Жұлынның қызметі тікелей мидың бақылауында болады.

Жұлынның да, мидың да сыртын үш түрлі қабықша қаптап жатады. Сыртқысы - қатты, ортаңғысы - торлы, ішкісі - жұмсақ қабық-шалар деп аталады.
[[Ми]] мен [[жұлын]] жұмсақ қабығының қабынуынан көбіне сәбилер немесе жас балалар [[менингит]] - [[делбе]] деп аталатын жұқпалы ауруға шалдығуы мүмкін. Аурудың жалпы белгілері: бас ауырады, құсады, есінен айырылады және т. б.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>

''Динамикалық стереотип'' - үнемі қайталанып отыратын тітіркендіргіштерге ағзаның төселуін, соның нәтижесінде ми қабығында қозу мен тежелу жүйесінің жасалуы.

''Иррадиация құбылысы'' - шартты рефлекстердің мида жойылып, оның әлі берік жасалмаған кезінде көрінеді.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]
[[Санат:Анатомия]]

Музыкалық кілт

2015-01-19T07:05:36Z

Алима Сакенқызы:

[[Сурет:Clefs_chord.png|thumb|right|300px|Үш кілттегі (скрипкалық, бас және до) ля-минор аккорды.]]
'''Музыкалық кілт'''<ref name="source1">Қазақстан энциклопедиясы, VI-том</ref> – нота сызықтарында орналасқан [[нота]]ның атауы мен биіктігін белгілейтін, дыбыстардың мағынасын анықтайтын белгі. Нота қатарының бас жағына қойылады. Кілт таңбаларының бірнеше түрлері бар. [[Әнші]]лер мен [[аспап]]тардың әр түрлі дыбыстық ауқымына орай, ноталардың орналасуына қолайлы кілтті қолдануға тура келеді. Музыкалық кілттің көп қолданылатындары – ''скрипкалық'' (2-сызықтағы соль), ''бас'' (4-сызықтағы фа) және ''до'' кілттері (сопранолық, меццо-сопранолық, альттық, тенорлық, баритондық). Әрбір кілттің [[нота]] жазуында бекітілген белгілі бір өзіндік орны болатындықтан, соған сай [[дыбыс]] қатарының атауы мен биіктігі де өзгеріп отырады.

<gallery>
Скрипичный ключ.svg|Скрипкалық немесе соль кілті
%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87.svg|Бас немесе фа кілті
%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87.svg|До кілті
</gallery>
== Дереккөздер==
*Қазақ энциклопедиясы
<references/>

[[Санат:Музыка]]

{{stub}}