Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы

2026-07-02T10:37:14Z

Акмарал Абдрашидовна:

'''Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы''' - 1918 ж. наурызда жергілікті билікті большевиктердің өз қолына алуы. 1917 ж. Петроградта Қазан революциясының жеңуі Жетісудағы большевиктер тобы күшейіп, соңғы саяси қарсыластары — жергілікті Уақытша үкіметтің органдарын жоюға кірісті. Бірақ, облыстағы барлық контрреволюциялық күштер оларға қарсы одақтасып, әскери диктатура орнатуға тырысты. 1917 ж. 1 қарашада Жетісу казак-орыс әскерінің атаман-офицерлері жергілікті бай-манаптардың қолдауымен большевиктер билігіне қарсы қарулы бүлік шығарып, облыста "әскери үкімет" деген органдарын құрды. "Әскери үкімет" большевиктерді кудалап, оларды жақтайтын әскери бөлімшелерді қарусыздандырды, ауылы П.Березовский мен К.В.Овчаров сынды большевиктерді азаптап елтірді. 1918 ж. ақпанның 2-жартысынан бастап Жетісу большевиктері "әскери үкіметке" қарсы қарулы кетерілісті әзірлеуге кірісті. Қызыл гвардия жасақтары ұйымдастырылып, қаруландырылды. Көтеріліске басшылық етуі үшін П.В.Виноградов, Л.П.Емелев, Т.Бокин, Т.Өтепов, Р.П.Маричек, С.М.Журавлев, т.б. адамдардан ревком құрылды. 1918 ж. наурыздың 2-сінен 3-іне қараған түні Верныйда жұмысшылардың Қызыл гвардия жасақтары мен 2-казак-орыс полкінің жауынгерлері қала еңбекшілерінің көмегімен "әскери үкіметке" қарсы қарулы көтеріліс жасады. Көтеріліс нәтижесінде Верныйда Кеңес өкіметі орнады. Бұл жеңіс облыстың басқа аудандарында Кеңес өкіметінің орнауын тездетті. Кеңес өкіметі 1918 ж. наурызда Жаркентте, Сергиопольде (Аякез), Гавриловкада (Талдықорғанда), сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады.<ref>Елеуов Т., Установление и упрочение Советской власти в Казахстане, ауылы-Алматы, 1961; Покровский С.Н., Победа Советской власти в Семиречье, ауылы-Алматы,1961</ref><ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жетісу]]

{{Stub}}

Бірінші жалпықазақ съезі

2026-07-02T06:56:12Z

Акмарал Абдрашидовна:

'''Бірінші жалпықазақ съезі''' — 1917 жылы 21-26 шілде аралығында [[Ақмола]], [[Семей]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Орал]], [[Жетісу]], [[Сырдария]], [[Ферғана]] облыстарынан және [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасынан]] 20-дан астам қазақ өкілдерінің қатысуымен [[Орынбор]] қаласында өткен съез. Ол [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедұлының]] төрағалығымен, [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлының]], [[Әлмұхамед Көтібаров|Ә.Көтібаровтың]], [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатовтың]], А.Сейітовтың хатшылығымен өтті. Бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне сол тарихи кезендегі елдің [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық және қоғамдық-саяси өміріне Қатысты төмендегідей 14 мәселе қойылды:

# Мемлекеттік құрылыс.
# Қазақ автономиясы.
# Жер мәселесі.
# Халық милициясы.
# Земство.
# Оқу мәселесі.
# Сот мәселесі.
# Дін мәселесі.
# Әйел мәселесі.
# Бүкілресейлік құрылтай жиналысы.
# Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі.
# Қазақ саяси партиясы.
# Жетісу оқиғасы.
# Киевте өтетін Бүкілресейлік федералистер съезіне және Санкт-Петербургтегі оқу комиссиясына Қазақстан өкіл жіберу.

Съез қабылданған қаулы бойынша [[Ресей]] «демократиялық федеративтік республика болып, қазақ облыстары қоныс, ұлт жігіне қарай облыстық автономия алуға тиіс» болды. Делегаттар жер туралы мәселені аса ұкыптылықпен талқылап, 14 тармақтан тұратын шешім қабылдады. Онда: «Қазақ халқы өзіне қарасты жерге орналасып болғанша қазақ жері ешкімге берілмесін» деп көрсетіліп, бұрын қазақтардың пайдасынан алынып қойған жерлерді кері қайтару талап етілді. Делегаттар «жер туралы қазақ өз алдына заң жобасын жасасын» деген ұсыныс білдіріп, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысының болашақ депутаттарына жиналыста бұл мәселені талқылап, оған депутаттыққа кандидат етіп 81 адамнан тұратын тізімді бекітті. Олардың ішінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә.Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Әлімхан Ермеков]], [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Х.Ғаббасов]], Ж.Ақпаев, [[Айдархан Тұрлыбаев]], А.Сейітов, [[Міржақып Дулатұлы|М.Дулатов]], [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов|А.Бірімжанов]], С.Қадырбаев, [[Халел Досмұхамедов|Х.Досмұхамедұлы]], Ж.Досмұхамедұлы, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхаметжан Тынышбаев]], [[Ыбырайым Жайнақов|Ы.Жайнақов]], [[Садық Аюкеұлы Аманжолов|С.Аманжолов]], [[Мұстафа Шоқай|М.Шоқай]], [[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин|Ә.Кенесарин]], [[Құлахмет Қоңырқожаұлы Қожықов|Қ.Қожықов]], Ғ.Оразаев, [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов|Б.Құлманов]], [[Уәлитхан Танашев|У.Танашев]] секілді белгілі қазақ зиялылары болды. Сондай-ақ, депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылғандардың арасында Г.Н. Потанин, В.Чайкин, Т.Нарботабеков, Ә.Диваев сияқты басқа ұлт өкілдері де бар еді.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне съез шешімімен [[Ақмола]]дан А.Тұрлыбаев, [[Семей]]ден Ә.Сәтбаев, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғайдан]] Ә.Байғарин, [[Орал]]дан Досмұхамедұлы, [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасынан]] У.Танашев, [[Жетісу]]дан Б.Мәметов, [[Сырдария]]дан М.Шоқай, [[Ферғана]]дан Ғ.Оразаев сайланды. Бірінші жалпықазақ съезі қазақ халқының өз алдына саяси партиясы болуы тиіс деп есептеп, бұл партия бағдарламасының жобасын Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне сайланған қазақ өкілдеріне тапсырды. Съездің шешімі бойынша, құрылатын партия парламенттік негізде демократиялык ұстанымдарды басшылыққа алған, қазақ халқының ұлттық мүддесін қорғауды мақсат тұтқан саяси партия болуы тиіс еді. Съез жұмысы барысында бір топ делегат партия құру ісіне байланысты сөйлеген Бөкейханұлынан ресейлік кадет партиясына қатынасын ашық мәлімдеуді талап етті. Соған байланысты болашақ партия басшысы кадет партиясынан шығатынын мөлімдеді. Съез өз қаулыларында «осы күнгі тұрақты әскер орнына халық милициясы құрылсын» деп, ұлттық әскер жасақтауды, «көшпелі елдерде отырықшылардікі секілді тоқтаусыз болыстық земство ашылсын» деп, земстволық басқару жүйесінің қазақ тұрмысына бейімделген түрін ұйымдастыруды, «қазақтың народный сотын» жойып, оның орнына «қазақ тұрмысына лайық сот - айрықша сот» құруды жақтап шықты. Съездің оқу-ағарту ісі, әйел теңдігі және дін мәселелері бойынша қабылданған шешімдері қазақ зиялыларының бұл қоғамдық мәселелерді түсініп, шешуде өз заманындағы қоғамдық ойдың алдыңғы қатарында тұрғандығын айғақтайды. Оқу-ағарту ісіне байланысты «бастауыш білім жалпыға міндетті болсын, бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде жүрсін, мектеп оқулықтары және мерзімді басылым «Қазақ» газеті емлесімен жазылсын» деп көрсетіп, ал әйел теңдігі жөнінде «әйелдер саяси құқықта ерлермен тең, ерге шығу еркі әйелдің өзінде болсын, қалыңмал жойылсын, 16-ға толмаған қызға құда түсу болмасын, неке қиярда әйел мен еркекті беттестіріп, ризалықтары ескеріліп отырсын» деп қаулы етті. Съез Жетісу облысында туындап отырған жағдайды талқылап, Ресей ішкі істер министрі атына: «Жетісудағы қазақ-қырғызды атып-жаншып жатқан мұжықтардың және соғыстан қайтқан солдаттың қолынан қару-жарағын жиып алып, халықты тыныштандырсаңыз екен», - деген мазмұндағы жеделхат жолдады. Сонымен бірге Жетісу облысындагы ашаршылықтан қырылып жатқан қазақ-қырғызға «алаш баласының жәрдем беруін» өтініп үндеу тастады. [[Киев]] қаласында тамыз айында өтуі тиіс федералшылар съезіне Бөкейханды, Досмұхамедұлын және Танашевты жіберу жөнінде шешім қабылданды. [[Санкт-Петербург]]тегі оқу комиссиясына С. Кенжеұлы баратын болып белгіленді. Съездің күн тәртібіндегі мәселелер бойынша қабылданған қарарлар кейінірек, 1917 жылы 21 қарашада «Қазақ» газетінде жарияланған «Алаш» партиясы бағдарламасы жобасында басшылыққа алынды.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>

== Тағы қара ==
* [[Екінші жалпықазақ съезі]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:1917 жыл]]

Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов

2026-07-02T06:35:16Z

Акмарал Абдрашидовна:

'''Сұлтан Сапиұлы Ахметжанов''' ([[1897 жыл]], бұрынғы [[Ақмешіт]] қаласы – [[1938 жыл]]) – [[қайраткер]], саяси қуғын - сүргін құрбаны.

1918 жылы [[Ташкент]] қаласындағы өзбек-түрік мұғалімдер курсын бітірген.

1918–1921 жылдары Ақмешіттегі қазақ бастауыш мектебінің мұғалімі, күзет батальонының жауынгері,

1921–1922 жылдары Ташкент қаласында облыстық халық ағарту бөлімінде нұсқаушы,

1922–1928 жылдары [[Ақмешіт уезі|Ақмешіт]] уездік халық ағарту бөлімінің, қаржы бөлімінің меңгерушісі, уездік атқару комитетінің төрағасы болды.

1928–1929 жылдары БК(б)П Қызылорда округі комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі,

1929–1930 жылдары Гурьев округі комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі,

1930–1933 жылдары [[Қазақ өлкелік комитеті]]нің нұсқаушысы, [[Алматы облысы]] комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1933–1937 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма ауданы]] партия комитетінің 1-ші хатшысы, облысы комитеттің кеңес сауда бөлімінің меңгерушісі,

1937 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін [[Қазақ КСР]] сауда халық комиссары қызметтерін атқарды.

1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген.

1957 жылы маусымда ақталды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1897 жылы туғандар]]
[[Санат:Қызылордада туғандар]]
[[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:Ақмешіт уездік атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақстан КП Жарма аудандық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақ КСР сауда халық комиссарлары]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]