Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ноғай ордасы

2016-04-20T07:48:44Z

Айдосым: дереккөз Балалар энциклопедиясы 3 том

[[File:Ästerxan Xanlığı.png|thumb|right|200px|Ноғай Ордасы<br />Астанасы: '''[[Сарайшық]]'''<br /> Тілі: '''Қыпшақ'''<br /> Халқы: '''Ноғай''' ]]
{{Қазақстан тарихы}}
'''Ноғай ордасы ''', Маңғыт ұлысы – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік.

Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солт.-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік.-батыста Қазанға дейін, оңтүстік.-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған.

“Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ-дың 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Н. о-ның негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Кастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Н. о-ның даралануы 13 ғ-дың 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өз-нің төм. саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Н. о-нда этн. құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі”, әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[князь]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Н. о-ның саяси үстемдігі, экон. тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. 15 ғ-дың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығ. Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігінің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал ш. болды. Н. о-ның құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, ар-ғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этн. құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Н. о. мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (қ. Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ-дың аяғында Н. о. орыс мемлекетімен саяси және сауда-экон. байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. 16 ғ-дың 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Н. о. әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солт. Кавказда Кіші Ноғай ордасы, Жем, Ойыл жағалауларында Алты ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуы¬лынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағалауына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Н. о. ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Н. о. түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Н. о-на кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; қ. [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] (қазақша)
* [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]
* [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]

[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:1440 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:1634 жылы таратылғандар]]
[[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]]
[[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Башқұртстан тарихы]]
[[Санат:Орынбор облысы тарихы]]
[[Санат:Саратов облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Астрахан облысы тарихы]]
[[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]]

Ақан Нұрманов

2016-04-14T14:59:33Z

Айдосым: дереккөз Атамұра кітапбаспасының кітабынан.

[[File:282-300-42.png|thumb]]
'''Ақан Нұрманов''' (1933-1968) -[[жазушы]], [[Алматы облысы]]ның [[Ақсу ауданы]]нда туған. Аманкелді ауданы орталығында орта мектепті бітіреді.
==Еңбек жолы==
1951 — 1952 жж. Қазақ тау-кен институтына оқыды. Ал 1957 жылы [[Қазақ Ұлттық университеті]]нің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. 1957 — 1964жж. Қостанай облысы, Аманкелді аудандық «Социалистік шаруа», Қостанай облыстық «Коммунизм таңы», республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі [[Жас алаш|«Жас алаш»]]) газеттерінде қызмет істеген. 1964 — 1968 жж. «Жұлдыз» журналы редакциясының бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды.
Шығармалары: Арайлы таң. Повестер. А., «Жазушы», 1964; Аққу жұлдызы. Повестері., «Жазушы», 1965; Қүланның ажалы. Роман, повестер және әңгімелер. А., «Жазушы», 1969, 1976 және 1977 (орыс тілінде), 1985.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:1968 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматы облысы тұлғалары]]
[[Санат:1933 жылы туғандар]]

Нұрғали Ораз

2016-04-14T14:42:29Z

Айдосым: дереккөз Атамұра кітапбаспасының кітабынан.

'''Нұрғали Ораз''' (25.8.1960 жылы туған, [[Қазығұрт ауданы]] [[Монтайтас]] ауылы ) – [[жазушы]], Халықар. «[[Алаш]]» әдеби сыйлығының лауреаты (2003). [[ҚазМУ]]-дың журналистика факултетін бітірген (1982). «[[Жалын]]» баспасының жетекші редакторы, «[[Парасат]]» журналында бас редактордың бірінші орынбасары, «[[Оңтүстік Қазақстан]]» газетінің бас редакторы, «Қазақ әдебиеті» газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарды. Қазір «Ақ желкен» журналының бас редакторы. Алғашқы «Долана» әңгімесі 1979 ж. «[[Лениншіл жас]]» (қазіргі «[[Жас Алаш]]») газетінде, «Арман қанатында» атты жинақта жарық көрді. Шығармалары орыс, саха тілдеріне аударылған. [[Голсуорси|Д.Голсуорсидің]], [[Борхес, Хорхе Луис|Х.Л. Борхестің]], [[Кавабата|И.Кавабатаның]], [[Иноуэ|И.Иноуэнің]] шығармаларын тәржімалаған. «Жалын» баспасының балалар мен жасөспірімдер тақырыбына арналған [[дәстүр]]лі жабық бәйгесінің, «Қазақ әдебиеті» [[газет]]і, «Парасат» журналы сыйлықтарының иегері.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"</ref>
Әңгімелерінің желісі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы 2007 жылы "Әуредең" деп аталатын толықметражды көркем фильм түірді.
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Тынымбай Нұрмағамбетов

2016-04-14T14:07:29Z

Айдосым: /* Шығармашылығы */ дереккөз Атамұра Кітапханасы баспасының кітабы.

'''Тынымбай Нұрмағамбетов''' (10.6.[[1945 жыл]]ы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Жаңақорған ауданы]] [[Қосүйеңкі (Жаңақорған ауданы)|Қосүйеңкі]] ауылы) – [[жазушы]].

[[Қызылорда педагогика институты]]н (1968), [[Мәскеу]]дегі М.Горький атындағы жоғары әдебиет курсын бітірген (1981). Қызылорда облысы [[радио]] комитетінде, [[Жазушы баспасы|“Жазушы” баспасында]] [[редактор]], “[[Қазақфильм]]” [[киностудия]]сының сценарийлік коллегиясында түрлі қызметтер атқарған. 1996 жылдан '''''“Қазақ елі”''''' газеті редакторының орынбасары.

Алғашқы әңгімелер жинағы 1971 жылы '''“Қауын иісі”''' деген атпен жарық көрген (орыс тіліндегі нұсқасы үшін М.Горький атындағы Бүкілодақтық жастар сыйлығын алды, 1979). Жазушы прозасында ауыл адамдарының мінез-құлқы, олардың жан дүниесінің қыр-сыры, ұлттық сана психологиясындағы замана тудырған өзгерістер терең суреттеледі. Нұрмағамбетов жеңіл юмордың шебері, бірнеше комедиялық туындылары бар. Ол '''''“Жоғалған көл”''''', '''''“Кемпірлер үкімі”''''' пьесаларын, '''''“Тырналар ұшып барады”''''' телефильмі сценарийін жазды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Шығармашылығы==
* Қош бол, ата, А., 1972
* Қарлығаштың ұясы, А., 1975
* Там, где горел очаг, А., 1982
* Молодая гвардия, А., 1984
* Талисман, А., 1984;
* Туған ауыл түтіні, А., 1989
* Таңд., А., 1997
• Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:10 маусымда туғандар]]
[[Санат:1945 жылы туғандар]]
[[Санат:Жаңақорған ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]

Жануарлар морфологиясы

2016-02-08T16:14:10Z

Айдосым: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ дереккөз Балалар энциклопедиясы,3 том.

'''Жануарлар морфологиясы''' — (грекше [[morphe]]-пішін) денесінің пішіні мен құрылысы, олардың жекеше және тарихи эвоюциялық дамуы туралы ғылым.[[Биология]] ғылымының үлкен де ең көне саласы. [[Морфология]] ғылымының даму тарихы адамзат қоғамдарының, олардағы ғылымдардың, әсіресе, [[жаратылыстану]] ғылымдарының даму тарихымен тікелей байланысты. Жануарлар организмі мүшелерінің, олардың құрылымдық бөліктерінің морфологиялық құрылысын зерттеу тарихын ғылыми тұрғыдан үш кезеңге бөледі:

1) '''''макроморфологиялық кезең''''' — жануарлар организмдерінің құрылысын ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталғанына шамамен 2500 жылдай мерзім болды. Осы мерзім ішінде морфологиялық зерттеулермен шұғылданған ғалымдар ешқандай үлкейткіш аспаптарды пайдаланбай-ақ, тек макроморфологиялық зерттеулермен шектелген. Олар өздерінің ғылыми-зерттеу жұмыстарында, жануарлар организмдерінің үлкейткіш аспаптармен қаруланбаған жай көзге көрінетін дене мүшелері мен олардың бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін, тек кескіш өткір құралдарды (пышақ, қандауыр т.б.) ғана пайдалана отырып, ғылыми деректер жинақтаған. Аталған мерзім ішінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған ғалымдар, өздері жинаған ғылыми мәліметтерді өңдеп және жүйелеп, өз заманының ұлы ғылыми тұлғалары ретінде, сол заманға сай жануарлар организмдерінің құрылысы туралы макроморфологиялық заңдылықтар ашып, кейінгі кезеңдерде дами бастаған морфологияның жаңа салалары — [[цитология]], [[эмбриология]], [[гистология]] ілімдерінің іргетасын қалады. Қаруланбаған көзге көрінетін (макроскопиялық) дене мүшелерінің құрылысын зерттеумен және одан алынған ғылыми мәліметтер негізінде ғылыми түжырымдар жасаумен шектелген [[морфология]] ғылымының ұзақ даму кезеңін макроморфологиялық немесе макроскопиялық кезең деп те атайды;

2) '''''микроскопиялық кезең''''' — үлкейткіш [[линза]]лар жүйелерінен жасалған [[оптика]]лық микроскоптың дүниеге келуі — морфологиялық зерттеулердің ауқымын кеңейтіп, жануарлар организмі мүшелерінің бұрын қаруланбаған көзге көрінбейтін тым майда жаңа құрылымдарының ([[ұлпа]]лар мен [[жасуша]]лардың) құрылысын анықтап, терең зерттеуге мүмкіндік берді. Морфологиялық зерттеулерде микроскопты бірін-ші болыл 1625 жылы Стеллутти қолданды;

3) '''''электронды микроскопиялық кезең''''' электронды микроскопты, [[Алмания]]да бірінші рет құрастырып, ал оның жетілдірілген моделін 1933 жылы шығарды. [[Солтүстік Америка]]да бірінші электронды микроскопты 1932 жылы [[Торонто университеті]] [[физика]] факультетінің оқымыстылары Пребус, Хилье және Бартон жасаған. 1930 жылдардың ішінде-ақ, электронды микроскоп көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстарына пайдаланыла бастады. [[Биология]] саласында электронды микроскоп 1946 жылдан бері, ал [[гистология]]да 1950 жылдан бастап кеңінен қолданылып, жануарлар организмі мүшелері мен ұлпалары жасушаларының тым ұсақ та нәзік (субмикроскопиялық) құрылысын зерттеуге толық мүмкіндік берді.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]