Нұсқалар арасындағы айырмашылық: "Әбілқайыр хан (Кіші жүз)"

Қазақстан Энциклопедиясы жобасынан алынған мәлімет

(wikify, replaced: → (239), Пайдаланған әдебиеттер → Дереккөздер using AWB)
Жол нөмірі 1: Жол нөмірі 1:
 
 
{{Мемлекеттік қайраткер
 
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі       = Әбілқайыр хан
+
| Қазақша есімі   = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі   =  
+
| Шынайы есімі =  
| Суреті           = Abilkhayr.jpg
+
| Суреті     = Abilkhayr.jpg
| Сурет ені   =  
+
| Сурет ені =  
| Атауы           =
+
| Атауы     =
| Титулы             = [[Кіші жүз]] ханы
+
| Титулы       = [[Кіші жүз]] ханы
| Ту               =  
+
| Ту       =  
| Ту2             =  
+
| Ту2       =  
| Басқара бастады       = 1718
+
| Басқара бастады   = 1718
| Басқаруын аяқтады       = 1748
+
| Басқаруын аяқтады   = 1748
| Ізашары     =  
+
| Ізашары   =  
| Ізбасары           = [[Нұралы хан]]
+
| Ізбасары     = [[Нұралы хан]]
| Титулы_2           =  
+
| Титулы_2     =  
| Ту_2             =  
+
| Ту_2       =  
| Ту2_2           =  
+
| Ту2_2     =  
| Реті_2             =  
+
| Реті_2       =  
| Басқара бастады_2     =  
+
| Басқара бастады_2   =  
| Басқаруын аяқтады_2     =  
+
| Басқаруын аяқтады_2   =  
| Ізашары_2   =  
+
| Ізашары_2 =  
| Ізбасары_2         =  
+
| Ізбасары_2     =  
| Титулы_3           =  
+
| Титулы_3     =  
| Ту_3             =  
+
| Ту_3       =  
| Ту2_3           =  
+
| Ту2_3     =  
| Реті_3             =  
+
| Реті_3       =  
| Басқара бастады_3     =  
+
| Басқара бастады_3   =  
| Басқаруын аяқтады_3     =  
+
| Басқаруын аяқтады_3   =  
| Ізашары_3   =  
+
| Ізашары_3 =  
| Ізбасары_3         =  
+
| Ізбасары_3     =  
| Титулы_4           =  
+
| Титулы_4     =  
| Ту_4             =  
+
| Ту_4       =  
| Ту2_4           =  
+
| Ту2_4     =  
| Реті_4             =  
+
| Реті_4       =  
| Басқара бастады_4     =  
+
| Басқара бастады_4   =  
| Басқаруын аяқтады_4     =  
+
| Басқаруын аяқтады_4   =  
| Ізашары_4   =  
+
| Ізашары_4 =  
| Ізбасары_4         =  
+
| Ізбасары_4     =  
| Туылған күні     = 1693
+
| Туылған күні   = 1693
| Туылған жері     =  
+
| Туылған жері   =  
| Қайтыс болған күні       = 1748
+
| Қайтыс болған күні   = 1748
| Қайтыс болған жері       =  
+
| Қайтыс болған жері   =  
| Жерленді       = Хан моласы, (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
+
| Жерленді   = Хан моласы, (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні       =  
+
| Діні   =  
| Әкесі               = Қажы сұлтан
+
| Әкесі       = Қажы сұлтан
| Анасы             =
+
| Анасы       =
| Жұбайы           = Бопай ханым
+
| Жұбайы     = Бопай ханым
| Балалары               = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]],<br />Жармұхамбет хан,<br />[[Айшуақ хан]]<br />'''қызы:''' Қарашаш
+
| Балалары       = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]],<br />Жармұхамбет хан,<br />[[Айшуақ хан]]<br />'''қызы:''' Қарашаш
| Партиясы             =  
+
| Партиясы       =  
| Білімі       =  
+
| Білімі   =  
| Қолтаңбасы           =  
+
| Қолтаңбасы     =  
| Сайты             =  
+
| Сайты       =  
| Commons           =  
+
| Commons     =  
| Марапаттары           =
+
| Марапаттары     =
 
}}
 
}}
[[File:Abulkhair khan.jpg|thumb|Abulkhair khan|thumb|right| alt=A.| ''[[Әбілқайыр хан]]''.]]
+
[[File:Abulkhair khan.jpg|thumb|Abulkhair khan|thumb|right| alt=A.| '''''Әбілқайыр хан'''''.]]
 
'''Әбілқайыр''' ('''Әбілқайыр Мұқамбет Ғази баһадур хан''') ([[1693]] — 12.08.1748) — хан, қолбасшы, [[1718]]—[[1748]] жж. билік құрған [[Кіші жүз]] ханы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, айқас-шайқастарды ұйымдастыра білуімен даңқы шығып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>
 
'''Әбілқайыр''' ('''Әбілқайыр Мұқамбет Ғази баһадур хан''') ([[1693]] — 12.08.1748) — хан, қолбасшы, [[1718]]—[[1748]] жж. билік құрған [[Кіші жүз]] ханы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, айқас-шайқастарды ұйымдастыра білуімен даңқы шығып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>
  
Әбілқайыр хан 1693 жылы Түркістан қаласында туған. Ол - Әз Жәнібектің бесінші ұрпағы. Шыңғыс ханнан бастап тарататын болса ол хан әулетінің он сегізінші ұрпағы. Әз Жәнібектен тоғыз ұл тарайды, солардың бірі - Өсеке сұлтан одан Бөлекей ноян, одан Ырыс сұлтан, одан Хожа сұлтан, одан Абдолла сұлтан туған, Әбілқайыр осы Абдолла сұлтанның баласы. <ref>Аңыз адам. # 2 (38) Қаңтар 2012 жыл</ref>
+
Әбілқайыр хан 1693 жылы Түркістан қаласында туған. Ол - Әз Жәнібектің бесінші ұрпағы. Шыңғыс ханнан бастап тарататын болса ол хан әулетінің он сегізінші ұрпағы. Әз Жәнібектен тоғыз ұл тарайды, солардың бірі - Өсеке сұлтан одан Бөлекей ноян, одан Ырыс сұлтан, одан Хожа сұлтан, одан Абдолла сұлтан туған, Әбілқайыр осы Абдолла сұлтанның баласы.<ref>Аңыз адам. # 2 (38) Қаңтар 2012 жыл</ref>
  
[[1710]] жылы [[Қарақұм|Қарақұмдағы]] халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты [[Бөгенбай батыр]] тағайындалды.
+
[[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты [[Бөгенбай батыр]] тағайындалды.
  
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар|жоңғарлардың]] қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз|Аякөзде]] Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.
+
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.
  
 
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір саясаткер болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
 
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір саясаткер болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Жол нөмірі 67: Жол нөмірі 66:
 
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау]] тауларында, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
 
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау]] тауларында, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
  
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш|Балқаштың]] оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар|Жоңғарларға]] қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>  
+
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>  
  
Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, [[Болат хан|Болат ханның]] жас ұлы [[Әбілмәмбет хан]] сайланды. Билік басына келген жаңа ханды Әбілқайыр құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен [[Кіші жүз|Кіші жүзге]] келеді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады.
+
Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан]] сайланды. Билік басына келген жаңа ханды Әбілқайыр құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен [[Кіші жүз]]ге келеді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады.
  
Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, әр жүз жаудан жеке өзі қорғана бастады. Бұл кезеңде Кіші жүз тұрғындары өте ауыр әскери жағдайға тап болды, төрт жағынан бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр [[Ресей|Ресейден]] көмек сұрауға мәжбүр болды. [[Ресей|Ресейдің]] қоластына еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр [[1730]] жылы күзінде елші жібереді.
+
Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, әр жүз жаудан жеке өзі қорғана бастады. Бұл кезеңде Кіші жүз тұрғындары өте ауыр әскери жағдайға тап болды, төрт жағынан бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр [[Ресей]]ден көмек сұрауға мәжбүр болды. [[Ресей]]дің қоластына еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр [[1730]] жылы күзінде елші жібереді.
  
 
1731 жылы Ресей сыртқыістер министрлігінің [[Тевкелев елшілігі|М. Тевкелев]] бастаған елшілігі [[Ырғыз]] өзенінің бойындағы [[Майтөбе]] деген жерде отырған Әбілқайырдың ордасына келіп, қазақ ұлысын [[Ресей]] құрамына алу туралы келіссөз жүргізді.
 
1731 жылы Ресей сыртқыістер министрлігінің [[Тевкелев елшілігі|М. Тевкелев]] бастаған елшілігі [[Ырғыз]] өзенінің бойындағы [[Майтөбе]] деген жерде отырған Әбілқайырдың ордасына келіп, қазақ ұлысын [[Ресей]] құрамына алу туралы келіссөз жүргізді.
  
Әбілқайыр [[1731]] жылы қазанның 10 [[Ресей империясы|Ресей империясының]] қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді. Бұл антты [[1738]], [[1740]], [[1742]] жж. қайталады. Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, орыс қарамағындағы [[башқұрттар]] мен Еділ қалмақтарының қазақ жеріне шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғарлар басып алған жерлер мен қалаларды қайтып алуды көздеді. Осылай өзінің беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды жүзеге асырмақ болды. Сөйтіп, ол жеке мүддесімен қатар халықты апаттан сақтауды да ойлады.
+
Әбілқайыр [[1731]] жылы қазанның 10 [[Ресей империясы]]ның қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді. Бұл антты [[1738]], [[1740]], [[1742]] жж. қайталады. Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, орыс қарамағындағы [[башқұрттар]] мен Еділ қалмақтарының қазақ жеріне шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғарлар басып алған жерлер мен қалаларды қайтып алуды көздеді. Осылай өзінің беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды жүзеге асырмақ болды. Сөйтіп, ол жеке мүддесімен қатар халықты апаттан сақтауды да ойлады.
  
Алайда [[Ресей]] саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербор сарайы мен оның [[Орынбор]] әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы [[Қожахмет|Қожахметті]] аманаттан қайтарып алудағы [[Ресей]] әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына мойынсұнбауы, [[Кіші жүз|Кіші жүзде]] дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әр түрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы [[Қалдан Серен|Қалдан Серенмен]] (пэренмен) астыртын байланыста болды. [[Жоңғар шапқыншылығы]] әлсіреген сайын [[Ресей|Ресейден]] бойын аулақ салуға тырысты.
+
Алайда [[Ресей]] саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербор сарайы мен оның [[Орынбор]] әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы [[Қожахмет]]ті аманаттан қайтарып алудағы [[Ресей]] әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына мойынсұнбауы, [[Кіші жүз]]де дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әр түрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы [[Қалдан Серен]]мен (пэренмен) астыртын байланыста болды. [[Жоңғар шапқыншылығы]] әлсіреген сайын [[Ресей]]ден бойын аулақ салуға тырысты.
  
[[1740]] жылы [[Хиуа|Хиуаны]] басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ [[Иран|Иранның]] [[Нәдір шах|Нәдір шахынан]] ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан [[Абылай хан|Абылаймен]] әр кезде түсінісе білді. [[Абылай хан|Абылайдың]] бір әйелі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы.
+
[[1740]] жылы [[Хиуа]]ны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ [[Иран]]ның [[Нәдір шах]]ынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан [[Абылай хан|Абылаймен]] әр кезде түсінісе білді. [[Абылай хан|Абылайдың]] бір әйелі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы.
  
 
[[Кіші жүз]] ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақ даласын отарлаудың тірегі болған [[Ор|Ор бекінісін]] салуды (1735) өзі ұсынды. [[1737]]—[[1738|38]] жж. башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады.
 
[[Кіші жүз]] ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақ даласын отарлаудың тірегі болған [[Ор|Ор бекінісін]] салуды (1735) өзі ұсынды. [[1737]]—[[1738|38]] жж. башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады.
  
Солардың бірі — [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны Барақ [[Ор|Ор бекінісінен]] қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Бірақ Барақ Әбілқайырды «орысшылдығы» үшін емес, өзінің жеке басының мүдделерін көздеп «қарақшылық» іске барған еді. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған.
+
Солардың бірі — [[Орта жүз]]дің сұлтаны Барақ [[Ор|Ор бекінісінен]] қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Бірақ Барақ Әбілқайырды «орысшылдығы» үшін емес, өзінің жеке басының мүдделерін көздеп «қарақшылық» іске барған еді. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған.
  
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек|Өлкейекке]] құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 km жерде.Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
+
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80&nbsp;km жерде.Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
  
Әбілқайыр хан ескерткіші — Облыс әкімшілігінің үйі алдында 2000 жылы орнатылған. Тұғырдың биіктігі — 2,8 м, ені — 2,1 м, ұзындығы — 5,8 м. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі — 3 м, жерден жалпы биіктігі −12,3 м. Тұғырдың материалы — Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған. Салмағы — 11,2 т. Автор қазақ халқының басына төнген қиын кезеңдегі жоңғарлармен шайкас алдындағы қолбасшы бейнесін бейнелеген.Алға қарай созған қолы Әбілқайыр ханның халқын ынтымаққа, жеңіске шақырып тұрғанын білдіреді. Ханның тұлпары бостандыққа құлшындырады. Ескерткіш авторы Ескен Сергебаев — ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері -Б.Егінбаев, Н.Қожағұлов.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref>
+
Әбілқайыр хан ескерткіші — Облыс әкімшілігінің үйі алдында 2000 жылы орнатылған. Тұғырдың биіктігі — 2,8 м, ені — 2,1 м, ұзындығы — 5,8 м. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі — 3 м, жерден жалпы биіктігі −12,3 м. Тұғырдың материалы — Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған. Салмағы — 11,2 т. Автор қазақ халқының басына төнген қиын кезеңдегі жоңғарлармен шайкас алдындағы қолбасшы бейнесін бейнелеген.Алға қарай созған қолы Әбілқайыр ханның халқын ынтымаққа, жеңіске шақырып тұрғанын білдіреді. Ханның тұлпары бостандыққа құлшындырады. Ескерткіш авторы Ескен Сергебаев — ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері -Б.Егінбаев, Н.Қожағұлов.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>
  
 
== Шыққан тегі ==
 
== Шыққан тегі ==
[[Шыңғыс хан]] әулетінің кіші буыны — Өсеке ұрпағы, [[Қажы сұлтан|Қажы сұлтанның]] баласы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, шабуылдарды ұйымдастыра білуімен аты шығып, [[мұрагерлік]] жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды (1710—12.08.1748)<ref> Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8 </ref>. [[1715]] жылы [[Тәуке хан]] өлгеннен кейін үш жүздің бас хандығына таласты. Бірақ мұрагерлік жолмен Тәукенің ұлы [[Болат хан|Болат бас хан]] сайланды. Әбілқайыр [[қазақ]]-[[Қалмақтар|қалмақ]] қарым-қатынасы мейлінше шиеленісіп тұрған [[1716]]—[[1718]] жылы [[Ресей империясы|Ресей империясынан]] көмек алу мақсатымен [[Сібір]] губернаторы [[князь]] [[М.П.Гагарин|М.П.Гагаринге]], [[Уфа]] воеводасына хат жазып, қазақтардың ахуалын біршама реттеуге атсалысты. <ref>Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы</ref>
+
[[Шыңғыс хан]] әулетінің кіші буыны — Өсеке ұрпағы, [[Қажы сұлтан]]ның баласы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, шабуылдарды ұйымдастыра білуімен аты шығып, [[мұрагерлік]] жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды (1710—12.08.1748)<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8</ref>. [[1715]] жылы [[Тәуке хан]] өлгеннен кейін үш жүздің бас хандығына таласты. Бірақ мұрагерлік жолмен Тәукенің ұлы [[Болат хан|Болат бас хан]] сайланды. Әбілқайыр [[қазақ]]-[[Қалмақтар|қалмақ]] қарым-қатынасы мейлінше шиеленісіп тұрған [[1716]]—[[1718]] жылы [[Ресей империясы]]нан көмек алу мақсатымен [[Сібір]] губернаторы [[князь]] [[М.П.Гагарин]]ге, [[Уфа]] воеводасына хат жазып, қазақтардың ахуалын біршама реттеуге атсалысты.<ref>Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы</ref>
*[[1723]] жылға дейін Түркістанда тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққаннан кейін Бұхар мен [[Хиуа]] хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын көшпелі тайпаларға қоныс аударды. Әбілқайыр [[1726]] жылы [[Ордабасы|Ордабасыдағы]] халық жиналысында қазақ жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. Бұланты өз-нің жағасындағы ([[1728]]), Аңырақайдағы ([[1729]]([[1730|30]])) ойраттарды талқандаған соғыстарда қолбасшылық қабілеті ерекше көрінді. Аңырақай шайқасында бас қолбасшылықты өз еркімен Болат ханға бергенімен үш жүздің қолын үйлестіруде көп жұмыс атқарды.
+
*[[1723]] жылға дейін Түркістанда тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққаннан кейін Бұхар мен [[Хиуа]] хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын көшпелі тайпаларға қоныс аударды. Әбілқайыр [[1726]] жылы [[Ордабасы]]дағы халық жиналысында қазақ жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. Бұланты өз-нің жағасындағы ([[1728]]), Аңырақайдағы ([[1729]]([[1730|30]])) ойраттарды талқандаған соғыстарда қолбасшылық қабілеті ерекше көрінді. Аңырақай шайқасында бас қолбасшылықты өз еркімен Болат ханға бергенімен үш жүздің қолын үйлестіруде көп жұмыс атқарды.
  
 
== Саясаты ==
 
== Саясаты ==
Әбілқайыр қазақ хандары мен сұлтандарының алауыздығы артып, сыртқы қауіп күшейген шақта [[Ресей империясы|Ресей]] империясына арқа сүйеуді ойлады. Әбілқайырдың [[Құндағұлов Сейітқұл]] мен [[Көштаев Құтлымбет]] бастаған елшілігі [[Петербург|Петербургке]] барып (1730), Ресей сыртқы істер министрлігі коллегиясының [[М. Тевкелев]] бастаған елшілігі оған келді ([[1731]]). ''( Құндағұлұлы елшілігі, Құтлымбет елшілігі''). Елшілік қазақ ұлысын Ресейдің қарамағына алу туралы келіссөз жүргізді. Әбілқайыр [[1731]] қазанда Ресей империясының қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді (''Бұл антты [[1738]], [[1740]], [[1742]] қайталады''). Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, оның қарамағына өткен башқұрт пен Еділ қалмақтарының қазақ қоныстарына шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғар қалмақтарының қол астында қалған қазақ жері мен қалаларын қайтарып алуды, империя әкімшілігіне сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды көздеді. Сөйтіп ол жеке мүддесімен бірге халықты апаттан сақтауды да ойлады. Алайда [[Ресей]] саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр [[Петербург]] сарайы мен оның [[Орынбор]] әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Иоановнаның, кейіннен [[Елизавета Петровна|Елизавета Петровнаның]] талаптарына мойынсұнбауы, Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әртүрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр, сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы [[Қалдан Серен|Қалдан Серенмен]] (Цэренмен) астыртын байланыста болды.<ref>«Маңғыстау»энциклопедиясы, Алматы, 1997; </ref>
+
Әбілқайыр қазақ хандары мен сұлтандарының алауыздығы артып, сыртқы қауіп күшейген шақта [[Ресей империясы|Ресей]] империясына арқа сүйеуді ойлады. Әбілқайырдың [[Құндағұлов Сейітқұл]] мен [[Көштаев Құтлымбет]] бастаған елшілігі [[Петербург]]ке барып (1730), Ресей сыртқы істер министрлігі коллегиясының [[М. Тевкелев]] бастаған елшілігі оған келді ([[1731]]). ''( Құндағұлұлы елшілігі, Құтлымбет елшілігі''). Елшілік қазақ ұлысын Ресейдің қарамағына алу туралы келіссөз жүргізді. Әбілқайыр [[1731]] қазанда Ресей империясының қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді (''Бұл антты [[1738]], [[1740]], [[1742]] қайталады''). Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, оның қарамағына өткен башқұрт пен Еділ қалмақтарының қазақ қоныстарына шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғар қалмақтарының қол астында қалған қазақ жері мен қалаларын қайтарып алуды, империя әкімшілігіне сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды көздеді. Сөйтіп ол жеке мүддесімен бірге халықты апаттан сақтауды да ойлады. Алайда [[Ресей]] саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр [[Петербург]] сарайы мен оның [[Орынбор]] әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Иоановнаның, кейіннен [[Елизавета Петровна]]ның талаптарына мойынсұнбауы, Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әртүрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр, сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы [[Қалдан Серен]]мен (Цэренмен) астыртын байланыста болды.<ref>«Маңғыстау»энциклопедиясы, Алматы, 1997;</ref>
  
 
== Кейінгі жылдары ==
 
== Кейінгі жылдары ==
[[Жоңғар]] шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. [[1740]] жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің билеуші, қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан [[Абылай хан|Абылай]]мен әр кезде түсінісе білді. [[Абылай хан|Абылайдың]] бір әйелі [[Қарашаш]] — Әбілқайырдың қызы. Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақдаласын отарлаудың плацдармы болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды ([[1735]]). [[1737]]—[[1738|38]] жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен “орысшылдығы”, қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны [[Барақ хан|Барақ]] Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен кен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Әбілқайырдың моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, [[Торғай Уезі|Торғай]] 80 шақырым жерде. Кейін бұл ара [[Хан моласы]] аталды. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған (қ. Әбілқайыр әулеті)<ref> Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2 </ref>
+
[[Жоңғар]] шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. [[1740]] жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің билеуші, қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан [[Абылай хан|Абылай]]мен әр кезде түсінісе білді. [[Абылай хан|Абылайдың]] бір әйелі [[Қарашаш]] — Әбілқайырдың қызы. Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақдаласын отарлаудың плацдармы болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды ([[1735]]). [[1737]]—[[1738|38]] жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен “орысшылдығы”, қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны [[Барақ хан|Барақ]] Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен кен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Әбілқайырдың моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, [[Торғай Уезі|Торғай]] 80 шақырым жерде. Кейін бұл ара [[Хан моласы]] аталды. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған (қ. Әбілқайыр әулеті)<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
  
== Пайдаланған әдебиеттер ==
+
== Дереккөздер ==
 
<references/>
 
<references/>
  

21:06, 2012 ж. қарашаның 3 кезіндегі түзету

Үлгі:Мемлекеттік қайраткер

Сурет:Abulkhair khan.jpg
Әбілқайыр хан.

Әбілқайыр (Әбілқайыр Мұқамбет Ғази баһадур хан) (1693 — 12.08.1748) — хан, қолбасшы, 17181748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, айқас-шайқастарды ұйымдастыра білуімен даңқы шығып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref>

Әбілқайыр хан 1693 жылы Түркістан қаласында туған. Ол - Әз Жәнібектің бесінші ұрпағы. Шыңғыс ханнан бастап тарататын болса ол хан әулетінің он сегізінші ұрпағы. Әз Жәнібектен тоғыз ұл тарайды, солардың бірі - Өсеке сұлтан одан Бөлекей ноян, одан Ырыс сұлтан, одан Хожа сұлтан, одан Абдолла сұлтан туған, Әбілқайыр осы Абдолла сұлтанның баласы.<ref>Аңыз адам. # 2 (38) Қаңтар 2012 жыл</ref>

1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты Бөгенбай батыр тағайындалды.

18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған Сайрам, Түркістан және Ташкент қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар жоңғарлардың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. 1718 жылы Аякөзде Әбілқайыр мен Қайып 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді.

Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір саясаткер болды. 1726 жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін 1736 жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі Джон Кэстль былайша түйіндейді:Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.

Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. 1728 жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар Ұлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бұланты өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.

Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. 1730 жылы көктемде Балқаштың оңтүстік шығысындағы Итішпес елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. Жоңғарларға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, Болат ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан сайланды. Билік басына келген жаңа ханды Әбілқайыр құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз әскерімен Кіші жүзге келеді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады.

Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, әр жүз жаудан жеке өзі қорғана бастады. Бұл кезеңде Кіші жүз тұрғындары өте ауыр әскери жағдайға тап болды, төрт жағынан бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр Ресейден көмек сұрауға мәжбүр болды. Ресейдің қоластына еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр 1730 жылы күзінде елші жібереді.

1731 жылы Ресей сыртқыістер министрлігінің М. Тевкелев бастаған елшілігі Ырғыз өзенінің бойындағы Майтөбе деген жерде отырған Әбілқайырдың ордасына келіп, қазақ ұлысын Ресей құрамына алу туралы келіссөз жүргізді.

Әбілқайыр 1731 жылы қазанның 10 Ресей империясының қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді. Бұл антты 1738, 1740, 1742 жж. қайталады. Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, орыс қарамағындағы башқұрттар мен Еділ қалмақтарының қазақ жеріне шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғарлар басып алған жерлер мен қалаларды қайтып алуды көздеді. Осылай өзінің беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды жүзеге асырмақ болды. Сөйтіп, ол жеке мүддесімен қатар халықты апаттан сақтауды да ойлады.

Алайда Ресей саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербор сарайы мен оның Орынбор әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына мойынсұнбауы, Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әр түрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен (пэренмен) астыртын байланыста болды. Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты.

1740 жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ Иранның Нәдір шахынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен әр кезде түсінісе білді. Абылайдың бір әйелі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы.

Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақ даласын отарлаудың тірегі болған Ор бекінісін салуды (1735) өзі ұсынды. 173738 жж. башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады.

Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Бірақ Барақ Әбілқайырды «орысшылдығы» үшін емес, өзінің жеке басының мүдделерін көздеп «қарақшылық» іске барған еді. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған.

Әбілқайырдың моласы Қабырға өзенінің Өлкейекке құятын тұсында, Торғай қаласынан 80 km жерде.Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.

Әбілқайыр хан ескерткіші — Облыс әкімшілігінің үйі алдында 2000 жылы орнатылған. Тұғырдың биіктігі — 2,8 м, ені — 2,1 м, ұзындығы — 5,8 м. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 6,5 м, тұғырға дейін жерден биіктігі — 3 м, жерден жалпы биіктігі −12,3 м. Тұғырдың материалы — Қордай граниті. Ескерткіш қоладан құйылған. Салмағы — 11,2 т. Автор қазақ халқының басына төнген қиын кезеңдегі жоңғарлармен шайкас алдындағы қолбасшы бейнесін бейнелеген.Алға қарай созған қолы Әбілқайыр ханның халқын ынтымаққа, жеңіске шақырып тұрғанын білдіреді. Ханның тұлпары бостандыққа құлшындырады. Ескерткіш авторы Ескен Сергебаев — ҚР еңбек сіңірген қайраткері. Сәулетшілері -Б.Егінбаев, Н.Қожағұлов.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>

Шыққан тегі

Шыңғыс хан әулетінің кіші буыны — Өсеке ұрпағы, Қажы сұлтанның баласы. Соғыстарда батырлығымен, айлакерлігімен, шабуылдарды ұйымдастыра білуімен аты шығып, мұрагерлік жолмен емес, өз беделімен Кіші жүздің ханы болды (1710—12.08.1748)<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. ISBN 978-601-282-175-8</ref>. 1715 жылы Тәуке хан өлгеннен кейін үш жүздің бас хандығына таласты. Бірақ мұрагерлік жолмен Тәукенің ұлы Болат бас хан сайланды. Әбілқайыр қазақ-қалмақ қарым-қатынасы мейлінше шиеленісіп тұрған 17161718 жылы Ресей империясынан көмек алу мақсатымен Сібір губернаторы князь М.П.Гагаринге, Уфа воеводасына хат жазып, қазақтардың ахуалын біршама реттеуге атсалысты.<ref>Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы</ref>

  • 1723 жылға дейін Түркістанда тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққаннан кейін Бұхар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын көшпелі тайпаларға қоныс аударды. Әбілқайыр 1726 жылы Ордабасыдағы халық жиналысында қазақ жасақтарының қолбасшысы болып сайланды. Бұланты өз-нің жағасындағы (1728), Аңырақайдағы (1729(30)) ойраттарды талқандаған соғыстарда қолбасшылық қабілеті ерекше көрінді. Аңырақай шайқасында бас қолбасшылықты өз еркімен Болат ханға бергенімен үш жүздің қолын үйлестіруде көп жұмыс атқарды.

Саясаты

Әбілқайыр қазақ хандары мен сұлтандарының алауыздығы артып, сыртқы қауіп күшейген шақта Ресей империясына арқа сүйеуді ойлады. Әбілқайырдың Құндағұлов Сейітқұл мен Көштаев Құтлымбет бастаған елшілігі Петербургке барып (1730), Ресей сыртқы істер министрлігі коллегиясының М. Тевкелев бастаған елшілігі оған келді (1731). ( Құндағұлұлы елшілігі, Құтлымбет елшілігі). Елшілік қазақ ұлысын Ресейдің қарамағына алу туралы келіссөз жүргізді. Әбілқайыр 1731 қазанда Ресей империясының қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді (Бұл антты 1738, 1740, 1742 қайталады). Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, оның қарамағына өткен башқұрт пен Еділ қалмақтарының қазақ қоныстарына шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғар қалмақтарының қол астында қалған қазақ жері мен қалаларын қайтарып алуды, империя әкімшілігіне сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау тәртібімен емес, мұрагерлік жолымен қалдыруды көздеді. Сөйтіп ол жеке мүддесімен бірге халықты апаттан сақтауды да ойлады. Алайда Ресей саясаты да тереңде жатты. Империя қазақ жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербург сарайы мен оның Орынбор әкімшілігінің саясатын дер кезінде түсінді. Ханның өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Иоановнаның, кейіннен Елизавета Петровнаның талаптарына мойынсұнбауы, Кіші жүзде дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың барлық көріністеріне қарсылығын байқатады. Орыс үкіметімен әртүрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр, сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен (Цэренмен) астыртын байланыста болды.<ref>«Маңғыстау»энциклопедиясы, Алматы, 1997;</ref>

Кейінгі жылдары

Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. 1740 жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің билеуші, қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынас жасады. өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен әр кезде түсінісе білді. Абылайдың бір әйелі Қарашаш — Әбілқайырдың қызы. Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақдаласын отарлаудың плацдармы болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды (1735). 173738 жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен “орысшылдығы”, қазақ даласына жайылып кеткен атағы кейбір сұлтандарға ұнамады. Солардың бірі — Орта жүздің сұлтаны Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен кен далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. Ханның серіктері де сол жерде қаза тапқан. Әбілқайырдың моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай 80 шақырым жерде. Кейін бұл ара Хан моласы аталды. Әбілқайырдан көптеген ұрпақ қалған (қ. Әбілқайыр әулеті)<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>

Дереккөздер

<references/>

Үлгі:Қазақ хандарыca:Abu l-Khayr Khan cv:Абулхаир en:Abul Khair Khan ka:აბულ ხაირ ხანი ru:Абулхаир хан tk:Abylhaýyr han (gazak) uk:Абулхайр (казахський) zh:阿布勒海爾